|

Туульч, Цуурч, Хөөмийч Э.Баатаржав: Монголын язгуур урлаг гэдэг бол зүгээр нэг гурван хүн сууж байгаад зохиолын дуу бичдэг шиг юм биш

Туульч, Цуурч,  Хөөмийч Э.Баатаржав: Монголын язгуур урлаг гэдэг бол зүгээр нэг гурван хүн сууж байгаад зохиолын дуу бичдэг шиг юм биш

Монгол түмний уламжлалт баяр сар шинийг тохиолдуулан язгуур эх соёлоо дэлхийд таниулж яваа Туульч, Цуурч, Хөөмийч Э.Баатаржавыг урьж ярилцлага хийлээ. Тэрээр өвөг дээдсээс уламжлагдан ирсэн үндэсний өв соёл, Монгол ёс заншлаа дэлхийн 80 гаруй улсад сурталчлан таниулж, энэ урлагаа өвлөж авснаас хойш тасралтгүй 29 жил зүтгэж яваа нэгэн юм. Ингээд Э.Баатаржавтай хийсэн ярилцлагыг хүргэе.

-Таныг язгуур соёлынхоо төлөө 30-аад жилийн амьдралаа зориулж яваа хүн гэж дуулсан юм. Манай уншигчдад өөрийнхөө тухай яриач?

-Би онцлогтой сайхан нутаг болох Ховд аймгийн Чандмань суманд төрсөн хүн. Өв тээгч сайхан буурлуудаасаа хөөмий, тууль, цуурыг өвлөж авсан хүн л дээ. Далаад оны үед буурлууд маань бүгд мэнд сэрүүн байсан. Ардын туульч С.Чойсүрэн, нэртэй туульч Уртнасан гуай, миний аав туульч Эрдэнэцогт гээд сайхан буурлуудаасаа туульсаа сурсан. Манай суманд Авирмэд, Ядмаа, Наранцогт гэж гурван том цуурч байлаа. Энэ цуурчдаас цуур гэж эрдмийг өвлөж авсан. БиОрост сургууль төгсөж ирснээсээ хойш л, ерэн нэгэн оны үеэс нэг зүйлийг бодох болсон. Энэ өв соёлыг буцааж сэргээхгүй бол тасалдлаа гэж бодож, сэтгэл зовох болсон юм. Тэр үед өвгөчүүлийн маань ихэнх нь байхгүй болчихсон байлаа. Тиймээс буцааж сэргээхийн тулд сайн судлая гэж хувиараа их явсан. Эхлээд баруун гурван аймгаар явж, дараа нь нийт монгол туургатнууд дээрээ очиж өв соёлыг сурталчилсан. Тэгснийхээ дараа эсгий туургатнуудаар явсан. Очиж тоглолтоо хийж, тэнд байгаа өв тээгчдийг харьцуулаад явж байна гэсэн үг шүү дээ. Мэдээж надад үүнээс өөр ажлууд зөндөө байсан. Гэхдээ тэр бүгдийг орхиод явсан. 10 гаруй жил явж ирсний дараа би энэ талаар мэддэг болж, ярьж чаддаг болж эхэлсэн дээ.

-Та сая эсгий туургатан гэж ярилаа. Таныг Монголоос анх удаа эсгий туургатнууд дээр очиж хоолойн олон эрдэм, их туульс, цуураа домог болтол сурталчилсан хүн гэх юм билээ?

-Эсгий туургатан гэхээр Хасаг, Киргиз,Шинжаан,Татар,Башкир,Хамниган,Дуншан,Хакас, Кавказын эсгий туургатнууд гээд байна л даа. Би өөрийгөө тийшээ явсан анхны хүн байхаа гэж боддог юм. Тэр үед ийшээ тийшээ явлаа гээд зарлаад байх бололцоо ч ховор байсан. Ингэж явсны учир маань нэгт, их том соёлын цаад ундарга нь хаана байна вэ гэдэгт байв. Энэ ундарга ер нь цаашдаа дэлхийд ямар жин дардаг юм байна вэ гэдгийг мэдэх хүсэл надад байсан. Өвгөдөөсөө өвлөж авсан өв соёлоо цаашид дэлхийд гаргая, дэлхийд хүргэе гэдэг бодол надад төрсөн. Манай Ховд аймаг өвтэй нутаг. Тэр үед Чандмань сумын хөөмийч хүмүүс Герман руу нилээд гарсан байсан. Тэр хүмүүс маань ч, дэлхий ертөнц энэ өв соёлыг их сонирхож байна шүү гэж ярьдаг байсан. Тиймээс ч гуравдагч ертөнцийн улс орнууд руу явж энэ соёлоо бага багаар хүргэж эхэлсэн. Тэрнээс хойш дэлхийн 80 гаруй улсад энэ соёлыг хүргэлээ.

Туульч, Цуурч,  Хөөмийч Э.Баатаржав: Монголын язгуур урлаг гэдэг бол зүгээр нэг гурван хүн сууж байгаад зохиолын дуу бичдэг шиг юм биш

-80 гаруй улсад очиж тоглосон гэдэг бол их том үйл хэрэг байна. Яг тэгээд өөрөө биеэрээ очоод, өв соёлоо үзүүлж харуулахаар гадныханхэрхэн яаж хүлээж авдаг вэ?

-Би гадны улс орнуудад очиж өв соёлоороо уулзаад 28, 29 жил болсон байх шүү. Олон зуун сая хүнтэй нутаг оронд ч хүргэж байлаа. Цөөхөн хүнтэй газар ч очиж хүргэж байлаа. Ихэнхдээ л олон хүнтэй газар хүргэж байсан. Маш гоё хүлээж авдаг. Хүмүүс сайхан хүлээж авдаг мөртлөө нэг зовлон байдаг. Манай монгол шиг цөөхөн хүнтэй биш. Завгүй хүмүүс хэдэн саяараа байна. Нэг хэсэг хүмүүс хүлээж авлаа гэхэд нөгөө хэсэг нь үзэж харж чадахгүй үлдэх жишээтэй. Тэгэхээр монгол өв соёлыг дэлхийд хүргэхийн тулд өшөө том юм хийх хэрэгтэй болчихоод байгаа. Бидний үеийн дэлхийгээр явсан хэдэн найзууд байгаа л даа. Тэд бол манай өв соёл хүчтэй гэдгийг баталсан.

-Өв соёлоо хүргээд явж байхад бэрхшээлтэй тал нь хүртээмжийн асуудал гэдгийг та хэллээ. Төрийн зүгээс дэмжлэг тус хэрэгтэй л байдаг байх?

-Ер нь амар юм биш ээ. Биднийг ерээд оны эхээр явж байхад бүр л амаргүй байсан. Бид чинь бараг хэлгүй л байлаа шүү дээ. Урлаг нь хүчтэй болохоор очоод бага сага түвшинд ойлгодог байсан. Сүүлдээ гол бэрхшээл биш болсон. Ер нь гуравдагч орнуудад 18 дугаар зууны үеэр өөр соёлууд хүч түрж нөлөөллөө тогтоочихсон байдаг. Гэхдээтэр соёлтой манай соёлыг харьцуулахаар манай соёл бүрэн цогц. Дор хаяж нас нь хүртэл мянган жил дамначихсан холын юм байгаа шүү дээ. Тийм учраас манай төр засаг ийм соёлоо дэмжих болов уу гэдэг үүднээс олон яаманд очиж үгээ хэлсэн. Тэд бололцооны хэрээр тусладаг. Туслалаа гээд бас юм дутуу л байдаг л даа. Монголын соёлын шугамаар мэр сэр арга хэмжээнд очиж л байлаа. Якут руу манай хэсэг уран бүтээлчид хамтдаа явж байсан. Америкийн Сан Францискод Монголын урлагийн тоглолт хоёр гурван удаа зохион байгуулагдахад очиж байлаа. Соёлын харилцааны шугамаар ганц хоёр явдаг. Гэхдээ бид ихэвчлэн хувиараа явж байна. Ноднин гэхэд бид "Дэлхийг тойрох Монголын өв соёл” аяныг зохион байгуулж, Европ руу газраар явж очсон. Газраар явж очдогнь замдаа бас хүмүүст сурталчилъя, таниулъя гэсэн санаа л даа. Дандаа нисээд байж болохгүй шүү дээ. За тэгээд сурталчлаад явж байхад замд таарсан хүмүүс "Монголчууд ирчихэж, давхиад очьё” гэдэг юм байхгүй ш дээ. Хүн мэдэхгүй, мэдээлэл байхгүй. Миний хувьд олон жил нүүдэлчдээр явсны буянд таньдаг хүмүүс таарна. Дор хаяж л нэг таньдаг театрын дарга ч юм уу, урлагийн хүн байдаг. Тэд нартайгаа холбогдож замд тоглолт хийгээд явсан. Улаанбаатараас гараад Эрхүү Улан -Үдээр ороод Сибирь хүрч, цаашаа нутгуудаар дамжиж явсаар байгаад Кавказад очиж тоглолт хийгээд буцахдаа Халимагт тоглож,тэндээсээ Москва ороод олон улсын уран бүтээлчидтэй нийлээд Европт очиж хоёр сар тоглосон. Тэнд эртний хөгжмийн хэдэн фестиваль, том хурлууд бас болсон. Давхардсан тоогоор 60-аад хотоор тоглосон доо. Тэгээд Парисаас АНУ руу ниссэн. АНУ- д Дэлхийн ардын урлагийн 30 дугаар наадам гэж онцлогтой арга хэмжээ болсон. Хоёр гурван муж дамнаад 20 хэдэн хоног болсон. Манай гурван уран бүтээлч явсан. Тэд түрүүлээд ирсэн. Гадныхан бол 40-50 хүнтэй бүрэлдхүүн очно шүү дээ. Бид урлагаа хаана ямархуу жин дардагийг амьдралаараа батлаад байна. Хамгийн гол нь очсон болгон нь тэнд түрүүлээд байх биш. Өв соёлоо сайн мэддэг, зан үйлийг нь хийж чаддаг байж л үр дүнд хүрч байгаа.

Туульч, Цуурч,  Хөөмийч Э.Баатаржав: Монголын язгуур урлаг гэдэг бол зүгээр нэг гурван хүн сууж байгаад зохиолын дуу бичдэг шиг юм биш

-Ер нь хөөмий, тууль, цуур гээд өв соёлоо натур чигээр нь хадгалахын тулд юу хийх ёстой вэ?

Сүүлд ЮНЕСКО-гоос тасалдах дөхсөн өв соёлыг баталгаажуулж, хамгаалалтад авч, шавь сургалтаар нэмж ганц хоёр шавь төрж байгаа. Гэхдээ тийм олон шавь бол төрөхгүй байгаа. Ялангуяа тууль дээр бол том сэдэв учраас амаргүй л дээ. Гуч гаруй хүнд тууль заахад дөрөв таван шавь л үлдэж бэйна шүү дээ. Би Монгол өв соёлын тухай лекц уншиж байлаа. Дэлхийнтомоохон арга хэмжээнүүдэд оролцож байлаа.

Би хамгийн ойрхон хөрш орнуудын жишээ татъя л даа. Надаас хамаагүй хойш гарсан 20 настай өвлөгч байж гэж бодьё л доо. Тэгэхэд л улсаас байнга цалин авдаг, хангамжтай байна. Улс тэр хүнээс юу хүлээж авах вэ гэхээр 3-5 шавь бэлдчихэд л тэр хүн насныхаа ажлыг хийчихлээ гэсэн үг. Өв соёлоо хамгаалах гэж тийм өндөр түвшинд анхаарал тавьж байгаа. Гэтэл манай улс тодорхой хэмжээний том тоглолтуудыг холбоод өгчихдөггүй. Тоглолт гэдэг чинь маш их зардлаар хүрнэ шүү дээ. Очоод зарим нь зардлаа даадаг нь байна, даахгүй нь байна. Бид дэлхийн хэмжээний том арга хэмжээндочоод байх юм бол олон сая үзэгч үзэх бололцоотой. Сүүлд би ГХЯ- нд энэ талаархсаналхаа барьж очсон л доо. Манай өв соёл хүчтэй боловч олон сая үзэгчдэд хүрч чадахгүй байнаа. Энэ л хамгийн тулгамдсан асуудал байна гэдгийг хэлж ярьсан. Бидний хэдэн уран бүтээлчид ярьж байгаад санаа дэвшүүлсэн юм л даа. Тэр нь юу гэхээр дэлхийн хэмжээний том телевиз, сувгууд хүрчихсэн, төвлөрчихсөн газар очиж тоглох нь зөв шийдэл байна гэж. Жишээ нь NHK-г хайж Японд очиж, өөр том том сувгийг хайж байхаар нэг ийм бөөгнөрсөн чухал газар очоодтоглочих юм бол, их юм хэмнэх бололцоотой. Тэнд зүгээр нэг тоглоод өнгөрөх биш, дор хаяж нэг сар тоглох хэрэгтэй. Тэгж байж дэлхий даяараа энэ азийн өндөрлөг нутагт чинь гарцаагүй мундаг урлаг гайхагдах өв соёл нуугдаж үлдсэн юм байна шүү дээ гэж ойлгоно. Хүн төрөлхтний анхдагч юм байж магадгүй гэдэг бодол төрчих л юм бол сайн байгаа юм. Уулын өндрөөс жижиг цас өнхрүүлэхэд доошоо буухдаа том болсон байдаг шүү дээ. Тэрэн шиг хөдөлгөөнд оруулж өгөх асуудал байгаа юм.

Үнэхээр уран бүтээлчдийг бол муулах юм байхгүй. Манай уран бүтээлчид чадалтай, тэсвэртэй. Гадны уран бүтээлчид энд тэнд очлоо гэхэд хоёр гурван хоног амарч алжаалаа тайлж байж тоглодог бол бид нөгөө санхүү мөнгөдөө захирагдаад, очоод маргааш нь гэхэд л тоглодог. Цагийн зөрөө хамаа байхгүй. Нэг жишээ ярихад, бид Польшид болдог олон улсын наадамд очиж байлаа. Бүрэлдхүүн явах гэж байгаа учраас нэлээн их мөнгө шаардлагатай байсан л даа. Визний мөнгө хураамж энэ тэр гээд арайхийж дөрөв тав хоногийн өмнө шийдэгдэхгүй юу. Тэгсэн элчин дээр очсон чинь хагас бүтэн сайн нь болчихсон. Польш руу очих виз Бээжингээс очиж авдаг. Цаг тулчихаад визаа гаргуулахын тулд Францын элчинд нот бичиг бүх юмаа гаргаж өгсөн л дөө. Монголыг төлөөлж ийм арга хэмжээнд явах гэж байна, нэлээн бэлдсэн байгаа гэхчлэн хамаг учраа хэлж байгаад Францын визтэй нисч байлаа. Тэгж дамжиж явсаар байгаад Польшдоо яг тоглолтын урд өдөр хэдхэн цагийн өмнө очиж байсан. Манай хэд чинь замдаа нүдний хор гаргасан юм уу, яасан юм. Тэгээд очоод л удаа ч үгүй тоглолтдоо ороод, бид тэнд түрүүлсэн шүү дээ.

-Та түрүүн голцуу хувиараа явдаг гэлээ. Тэгж явахаар нэлээд зардалтай байдаг байх. Холбоод, ТББ-ууд яаж ажилладаг вэ?

-Манайхны энэ хамтлагууд дор хаяж 5, 6 том уралдаан наадамд очоод үзчихсэн байгаа л даа. Зарим нь аз нь таарвал улсын бололцоо дэмжлэгээр явдаг. Ихэнхдээ л хувиараа очно. Тэгэхээр энэ улсуудад маань туршлага дутдаг. Бид бас зөвлөж өгдөг. Одоо гол нь нэгдсэн байдалтай байх хэрэгтэй. Олуулаа байж хүчтэй гэдэг дээ. Тэр цаг л ирчихээд байгаа юм.

Холбоодууд зөндөө байгаа. Бүгд л мөнгөгүй ТББ-ууд байгаа шүү дээ. Надтай хамтардаг нүүдэлчдийн уран бүтээлчид нэгдээд "Дэлхийн эсгий туургатны язгуур өв соёлын холбоо” гэж байгуулсан. Бүгд нэрд гарчихсан хүмүүс байдаг учраас гадагшаа хүрэхдээ арай гайгүй. Бүгд гишүүнчлэлтэй тул хоорондоо мэдээллээ солилцоод явдаг. Цуурын холбоо, Туульсын холбоо, Дэлхийн хөөмийн холбоо гээд өөр холбоод байгаа. Эдгээр холбоодод бүгдэд нь би гишүүнчлэлтэй.

-Та амьдралаа язгуур урлагт зориулж яваа хүний хувьд энэ урлагийнхаа тухай тэр бүр яригдаад байдаггүй зүйлсээс яриач?

Монголын язгуур урлаг гэдэг бол зүгээр нэг гурван хүн сууж байгаад зохиолын дуу бичдэг шиг биш юмаа. Их холын цаг хугацаа давсан учраас бүх юм нь мөн чанар дотор нь шингэчихсэн. Үг нь гэхэд маш хүчтэй болчихсон. Цуур ярилаа гэхэд тэр гуравхан нүх дор хаяж л бидний мэдэх хоёр мянга гаруй жилийн өмнөх дуу авиаг дотроо хадгалчихсан байдаг. Тэр гурван нүхийг дөрөв болгоод өөрчилчих юм бол орчин үеийн болоод, өмнөх натураар бидэнд ирэхгүй байжээ. Туульс гэхэд дотроо өөр өөр цаг үеийнх. Туульс болгон агуу биш. Дундад зууны үед бусад шашны нөлөө орсон туульсууд байна. Тэрнээс урагшаа гэхээр арай натуржаад явчихна. Бүр тэрнээс урагшаа болохоор дундад эртний тууль болоод 1000 жилээс цааш явчихна. Тэрнээс бүүр цаашаа бол жинхэнэ ертөнцийн гарал үүсэлтэй холбоотой нарийн болно. Ер нь туульс гэдэг төрийн нарийн юм болж таараад байгаа юм. Хэр баргийн хүнд туульс хадгалагдана гэдэг ховор шүү дээ. Том философи. Туульчдын гал гэж байна. Тэр галын туульчид дотор ямар авьяас билэгтэй,ямар мундаг өв соёл хадгалсан хүн байсан юм бэ, тэр нь хэр юмаа үлдээсэн юм бэ гэдэгтэй л холбоотой. Энэ агуу соёл тасалдахгүй ирсэн нь хамгийн гайхамшиг. Би энэ туульс дотор Монголын язгуур том филисофиуд байна гэж боддог. Гаднаас ямар нэгэн философи хайгаад хэрэггүй. Тэр битгий хэл одоо бидний хэлж яриад байдаг өндөр хөгжчихлөө гээд байдаг мэдээллийн эрин зуунаас хүчтэй цаг үеүдийг туульс туулсан. Би номон дээр хэвлэгдээгүй ганц хоёр юм хэлэхийг хүсч байна л даа. Сүүлийн галаваас хойшхи мэдээллийг тууль дотор байдаг гэж боддог. Гэтэл тэрнээс урагшаа өөр галавын үеийн мэдээлэл тууль дотор байж байдаг. Бид үлгэр битгий яриад бай гэж нэгийгээ мөхөсдүүлдэг. Манжаас өмнөх үед гарсан үг юм шиг байгаа юм. Тэгвэл дэлхийн домог туульсзүйн хурал дээр судлаач шинжээчид ямар дүгнэлтэд хүрсэн бэ гэхээр болж өнгөрсөн зүйлийн 70 хувь нь домогт үлджээ гэж үзсэн. Тэгэхээр бид мэдэхгүй өөр их олон юм тэнд байдаг байх нь. Хүн төрөлхтөн домгийг байж болшгүй зүйл байна гээд байдаг. Гэтэл тэр нь болоод өнгөрчихсөн зүйл байдаг. Энэ дэлхий дээр туульгүй улс орон маш олон байна. Туультай 10- аад улс орон байгаа. Тэр улс орнуудыг хараад байхад дандаа нэг тийм эртэч шинжийн улсууд байдаг.

Тууль дээр гардаг олимпиус гээд уул чинь ангараг гараг дээр байна шүү дээ. Сансрын дурангаар харахад тэр уул харагдаж байна гэж байгаа шүү дээ. Жишээ нь миний нэг туульс дээр 38 км өндөр уул гардаг. Баримжаалсан тоо шүү дээ. Тэдэн мянган тохой гээд заачихсан байгаа. Тэгэхээр туульс дотор болсон үйлийн тухай ийм том том мэдээ баримтууд яваад байгаа. Би туульс болгоныг ярихгүй. Гэсэр, Жангараас хамаагүй урагшаах нэг баримт хэлье. Монгол туульд 600 гаруй оддын нэр байдаг. Тэгэхээр ямар агуу гэдэг нь мэдэгдэж байгаа юм. Сансрын дурангаар тоолж байгаа улсууд мэдээж оддод нэр өгчихсөн байгаа. Гэхдээ одоо мэдэж байгаа юмыг бидний өвөг дээдэс мэддэг байсан байна. Тэгэхээр энд бас сонин дүгнэлтэд хүрч болохоор байгаа.

Туульч, Цуурч,  Хөөмийч Э.Баатаржав: Монголын язгуур урлаг гэдэг бол зүгээр нэг гурван хүн сууж байгаад зохиолын дуу бичдэг шиг юм биш

-Тууль хайлна гэдэг их учиртай эд гэж ярьдаг. Ер нь яг ямар учиртай юм бэ?

Туульс хайлна гэдэг нь дэлхий дээр байгаа дөрвөн хүчирхэг шашныг хамарсан их заслыг хийж байгаа юм. Би Буман жилийн зун авчирсан баянцагаан өвгөн гэж туульс хайллаа. Буман жилийн зун гэхээр ямар сайхан бэ. Нөгөө бусад хахир хатуу улирлууд нь байхгүй байгаа биз. Буман жилийн зун авчирсан хоёр тууль байдаг. Нэг нь "Зургаан түмэн настай зул алдар хаан” гэж бий. Тэнд хоёр буман жилийн зун авчиржээгэж гардаг. Энэ Баян цагаан өвгөн тууль дээр гурван буман жилийн зун авчиржээ гэж гардаг. Нэг нь болохоор хоёр үечлэлтэй, буман жилийн зун авчирдаг. Дараа нь хүүгийнх нь амьдрал гарч хоёр дахь том баатрын үйл явдал дуусахын үед дэлхий буюу алтан шар нартыг төвхнүүлэхийн тулд тэнгэрээс том баатрууд бууж ирдэг голцуу. Дээрээс түлхээстэй төрсөн гэж гардаг чинь тийм учиртай. Гэсэр, Жангар дээр долоон орныг төвхнүүлж гардаг. Баян цагаан өвгөн тууль дээр 80-100 орныг төвхнүүлдэг. Тэгэхээр одоогоор дэлхий дээр 300 улс гүрэн байна гэдэг чинь 80 нь тэр үед байсан байна шүү дээ. Гэхдээ мөхөж устаад 10 үлдсэн юмуу бас мэдэхгүй шүү дээ. 80 улс гүрнийг төвхнүүлж дуусссаныхаа дараа хүн төрөлхтөн атгаг хор санаагүй бүгд сайхан тэгш эрхтэй болоод ирэнгүүт зуныг нь өгч байгаа юм. Зүгээр нэг үлгэрт гардаг жигүүртэй мориор давхиад хүрчихгүй. Хүрье гэвэл хүрдэг оюун ухааныг харуулж байна. Бид зөв л юм хийгээд байх юм бол зөв юм өгөөд байдаг өгөгдөл байна. Хэвлэгдээгүй хуучны туулиудад ихэд нарийн зааж өгсөн байдаг. Ийм сайхан өвтэй байна гэдгээ сонссон Монгол хүн бүр урам орох байх гэж бодож байна. Компьютерийн хэдэн триллион мэдээлэл дунд цохиж ороод олохгүй мэдээллийг туулиас олж болно. Гэхдээ тууль болгоноос сонсож чадахгүй.

-Та түрүүн туульчийн гал гэж ярьсан. Тэгэхээр туульчид гал галаараа туулиа өвлөж явцгаадаг гэсэн үг үү?

-Туульчийн гал гэж байдаг. Удам дамжиж ихэвчлэн манай урианхайд үлдсэн байдаг. Гэхдээ сүүлийн үед таслахгүйн тулд тэсвэртэй,тэвчээртэй дээр нь бага зэрэг өгөгдөлтэй хүмүүстээ өвлүүлэхийг бодож байна. Багш шавийн холбоо тогтоогоод, тэр хүн тэвчээртэй байх юм бол бид бас хэрээрээ өгч болж байгаа. Тэр хүн халбага шанаганыхаа их багаар халбагадаж авнаа л гэсэн үг. Дор хаяж долоон тууль мэддэг, бүрэн төгс хайлаад, уул хангайгазар савын эздүүдэд хүргээдурд талын удмын хаадуудын ямар нэгэн сайн хийморь сүнс гэх юм уу холбоосуудад хүрч чадсан туульчид бол өгөгдөл ирэх бололцоотой. Тэр нь ирсэн туульчаас бол дахиад гал тасалж гарах болох л юм байгаа юм л даа.

Миний удам бол мэдэгдэж байгаа таван үе байна. Тэрнээс цааш Хооживэрт гэж хүний удам цаашаа явдаг. Наашаагаа бол Баян-Алтай гэж хүний удам байна. Миний хувьд Баян-Алтайгаас дуудахаар 4 дэх үеийн туульч болоод явж байгаа юм. Баян-Алтайн эцэг Хооживэрт гэж хүн байсан. Миний өвгөд ихэвчлэн шувууны нэртэй байдаг. Хооживэрт гэж хүн чинь шувууны нэртэй. Тэр Баян-Алтай гэж нэртэй хүн чинь Мэнгэт гэж нэртэй хүн байсан. Бас нэг чухал шувууны нэр. Тэрнээс наашлахаар Живэрлэг гэж хүн байсан. Язгуурын алтай хэлэнд бол одот огторгуй гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл галактик гэж орчуулж болох юм. Живэрлэг гэж хүн таван хүүхэдтэй байсан. Эрдэнэцогт гэж миний аав мэндэлсэн. Тэр хүний дараагийн хүн нь би болж таарч байгаа юм.

Манай нутагт Баян-Алтайн удам, Чойсүрэн гуайн удмын гэсэн галын туульчид л одоо байна л даа. Буян гэж хүн байгаа. Гэхдээ галууд хоорондоо садан төрөл болох, багш шавь болох явдал байна.

-Үнэндээ тууль гэхээр хүмүүс Гэсэр, Жангараар л төсөөлдөг шүү дээ. Бүр эрт үеийн туульсууд ямар хэлбэрээр өвлөгдөж ирсэн нь сонирхолтой юм.

Монгол угсаатан дотор жаахан хожуу үеийн туулиуд гарч ирээд байдаг юм. Гэсэр, Жангарыг агуу гэж яриад байсан чинь 550 жилийн ойг нь тэмдэглээд удаагүй байгаа шүү дээ. Гэтэл бидний хайлж байгаа чинь нэлээн урагшаа цаг үеийнх. Гэтэл бидний хайлаад байгаа туулийг наашаа цагийнх гэж тооцоолоод өшөө цаашаа үеийн гэж бас байна.

Туульс аман билгийн хэлбэрээр хадгалагдаж байгаа. Гар бичмэлээр сүүлийн хоёр гурван зуун жилд ирсэн жаахан жуухан юм байгаа. 70 хэдэн онд Дамдиндорж гэж орчин цагийн бичгээр, тод бичгээр бичдэг багш байсан. Тэр хүн манай аавтай хамтраад өвөг дээдсийн чинь чухал тууль шүү гээд үлдээсэн. Бусад туулиас ялгаатай нь галав юүлдэг тууль байгаа юм гэж өгсөн тууль байгаа юм. Багш хүн байсан болохоор зав зайгаараа багасгаад биччихсэн юм шиг байна лээ. Би тэр туулийг криллээр бууулгаж авсан хэвээр нь их бага гэхгүйгээр тэрчигээр нь тууль судлаач Готов докторт өгөөд , номон дээр гаргачихсан байгаа л даа.

Эх сурвалж: Bolod.mn
У.Сайхан

Сэтгэгдэл бичих

    • bowtiesmilelaughingblushsmileyrelaxedsmirk
      heart_eyeskissing_heartkissing_closed_eyesflushedrelievedsatisfiedgrin
      winkstuck_out_tongue_winking_eyestuck_out_tongue_closed_eyesgrinningkissingstuck_out_tonguesleeping
      worriedfrowninganguishedopen_mouthgrimacingconfusedhushed
      expressionlessunamusedsweat_smilesweatdisappointed_relievedwearypensive
      disappointedconfoundedfearfulcold_sweatperseverecrysob
      joyastonishedscreamtired_faceangryragetriumph
      sleepyyummasksunglassesdizzy_faceimpsmiling_imp
      neutral_faceno_mouthinnocent

27 сэтгэгдэл

  1. nike air max 95:
    Needed to send you one bit of note so as to say thanks a lot yet again on the lovely knowledge you have featured on this website. This has been simply particularly generous with people like you to make easily what a lot of folks could have sold for an ebook in order to make some dough for their own end, particularly seeing that you could have tried it if you ever considered necessary. Those advice likewise worked to provide a great way to fully grasp that most people have a similar zeal really like my very own to know more and more regarding this matter. I am sure there are a lot more pleasurable situations up front for individuals that scan your blog post.
    nike air max 95 http://www.nikeairmax95.us.com
  2. nike air max 97:
    I have to show my appreciation to you for bailing me out of this issue. Just after scouting throughout the online world and meeting techniques which were not helpful, I figured my entire life was done. Existing without the presence of answers to the difficulties you have fixed as a result of your good posting is a crucial case, and ones that might have badly damaged my career if I had not discovered your web site. That ability and kindness in dealing with every part was priceless. I don't know what I would have done if I hadn't come across such a subject like this. I'm able to at this moment look forward to my future. Thank you so much for this professional and amazing guide. I will not be reluctant to recommend the blog to anybody who should receive tips about this subject matter.
    nike air max 97 http://www.nike-airmax97.us
  3. kyrie shoes:
    Thank you for all your hard work on this blog. My mum really loves making time for internet research and it is easy to understand why. Many of us hear all relating to the compelling ways you render efficient suggestions on the blog and even attract contribution from website visitors on that concept while our own daughter is certainly starting to learn a lot. Have fun with the rest of the new year. You have been doing a really great job.
    kyrie shoes http://www.kyrie5.us.com

    Your home is valueble for me. Thanks!?
    yeezy boost 350 v2 http://slnk.info/bhb0i
  4. fila shoes:
    I am just writing to let you understand of the really good discovery my cousin's princess went through browsing your webblog. She noticed too many things, which included what it is like to have a wonderful coaching nature to get the rest really easily grasp a number of very confusing topics. You truly did more than our desires. Many thanks for supplying those informative, trustworthy, revealing not to mention unique tips on your topic to Evelyn.
    fila shoes http://www.fila-shoes.us.com
  5. nfl store:
    My wife and i got really relieved Emmanuel could finish off his reports while using the ideas he gained out of your weblog. It's not at all simplistic just to find yourself giving away tricks that many people could have been selling. We know we have got you to appreciate for that. All the explanations you made, the easy site navigation, the friendships your site make it possible to create - it's got everything superb, and it is aiding our son in addition to our family know that this idea is entertaining, and that is exceptionally indispensable. Thanks for all the pieces!
    nfl store http://www.nfljerseys.us.org
  6. nike air huarache:
    I wanted to send a message to be able to express gratitude to you for the fabulous tips you are sharing here. My extensive internet look up has at the end been rewarded with wonderful points to exchange with my neighbours. I would tell you that most of us site visitors are quite lucky to be in a remarkable site with many brilliant individuals with helpful tactics. I feel really grateful to have encountered your entire webpage and look forward to tons of more fun minutes reading here. Thanks once again for everything.
    nike air huarache http://www.nike-huarache.com
  7. yeezy boost 350 v2:
    I discovered your blog web site on google and examine a few of your early posts. Continue to keep up the excellent operate. I simply extra up your RSS feed to my MSN Information Reader. Searching for ahead to studying extra from you in a while!?
    yeezy boost 350 v2 http://www.yeezyboost-350v2.us.com
  8. kobe shoes:
    I simply wanted to thank you so much all over again. I am not sure the things that I would've carried out in the absence of the entire points provided by you directly on that industry. It had become a very depressing case in my view, however , viewing the expert avenue you solved it made me to jump for gladness. Extremely thankful for the assistance and as well , wish you know what a great job you are providing educating others all through a site. I am certain you have never met all of us.
    kobe shoes http://www.kobe-shoes.us.com
  9. golden goose sneakers:
    Thanks for all of your efforts on this site. My mom really likes engaging in research and it's really easy to understand why. Most people notice all about the powerful medium you create effective tactics through the website and as well as foster participation from some other people on the area then our girl is now understanding a great deal. Enjoy the rest of the year. You're the one performing a brilliant job.
    golden goose sneakers http://www.goldengoosesneakers.us
  10. yeezy boost:
    Thanks so much for giving everyone an extremely remarkable chance to read from here. It's usually very beneficial and also packed with a lot of fun for me personally and my office mates to visit your site minimum 3 times in 7 days to see the latest tips you have got. Not to mention, I am usually astounded concerning the attractive inspiring ideas served by you. Some two points in this article are in fact the finest I have had.
    yeezy boost http://www.yeezyboost-350v2.us.com
  11. nhl jerseys:
    I wish to show my admiration for your kindness for men and women who must have guidance on this particular matter. Your special commitment to getting the message around was unbelievably valuable and has without exception allowed somebody much like me to arrive at their aims. Your own valuable publication implies this much a person like me and still more to my colleagues. Thank you; from everyone of us.
    nhl jerseys http://www.nhljerseysshop.us.com
  12. yeezy shoes:
    My wife and i ended up being very delighted that Louis managed to do his preliminary research from your precious recommendations he acquired using your web page. It's not at all simplistic to simply choose to be freely giving solutions which often other people have been trying to sell. And we all already know we've got the writer to thank for this. Most of the explanations you made, the easy blog navigation, the friendships you can make it possible to engender - it's many superb, and it is assisting our son in addition to us know that that situation is pleasurable, and that is really essential. Thanks for everything!
    yeezy shoes http://www.yeezyshoesuk.com

    I am typically to blogging and i actually respect your content. The article has actually peaks my interest. I am going to bookmark your website and maintain checking for brand spanking new information.
    yeezy boost http://chilp.it/b408e47
  13. nike 270:
    I enjoy you because of your whole effort on this web page. Debby loves conducting investigations and it is obvious why. Most of us know all regarding the compelling tactic you convey rewarding information via this website and therefore inspire participation from some other people on that area plus our daughter is certainly being taught a great deal. Enjoy the remaining portion of the new year. You are always conducting a dazzling job.
    nike 270 http://www.nike270.us
  14. coach factory outlet:
    I have to get across my appreciation for your kind-heartedness supporting those people that actually need assistance with this one matter. Your real dedication to getting the message all-around had been really helpful and have surely made individuals much like me to get to their targets. The informative recommendations denotes a great deal a person like me and somewhat more to my office workers. Warm regards; from everyone of us.
    coach factory outlet http://www.coachoutletsfactory.com
  15. curry 6:
    I simply desired to appreciate you once more. I do not know what I might have followed without these smart ideas discussed by you over this subject. It actually was a fearsome problem in my position, but finding out the well-written tactic you resolved it forced me to jump with happiness. Now i am happy for your guidance and thus sincerely hope you find out what a great job you were carrying out instructing others via a site. I am sure you've never met all of us.
    curry 6 http://www.curry-6.us

    I intended to write you one little note to be able to say thank you once again just for the striking strategies you've documented on this website. It has been really seriously generous with you to allow publicly what a lot of folks would've sold as an e book to help make some cash for themselves, mostly seeing that you could possibly have done it in case you considered necessary. These things likewise served as a fantastic way to comprehend most people have the same dream just like my very own to know the truth great deal more with respect to this matter. I'm certain there are some more fun instances ahead for people who looked at your blog.
    air max 95 http://www.airmax95.us
  16. yeezy boost 350 v2:
    My husband and i ended up being very ecstatic Emmanuel could do his studies through your ideas he came across from your very own web pages. It's not at all simplistic to just continually be freely giving points that some people may have been making money from. And now we do understand we have the website owner to give thanks to for this. All the explanations you have made, the simple site menu, the friendships you make it possible to instill - it is all impressive, and it's letting our son and us feel that this topic is brilliant, and that is tremendously important. Many thanks for the whole thing!
    yeezy boost 350 v2 http://www.yeezyboost-350v2.us.com
  17. adidas superstars:
    Thank you for your entire hard work on this web site. Kim delights in managing investigations and it is simple to grasp why. I learn all relating to the powerful form you render worthwhile things through this web blog and therefore boost response from other ones on the topic and my princess has always been becoming educated a great deal. Take pleasure in the remaining portion of the new year. You're the one conducting a glorious job.
    adidas superstars http://www.adidassuperstar.us.com
  18. yeezy boost 350 v2:
    Your home is valueble for me. Thanks!?
    yeezy boost 350 v2 http://tropaadet.dk/yzyv2

    I and also my pals were looking through the good solutions found on the website and so all of the sudden got a horrible suspicion I never expressed respect to the website owner for those techniques. These men are already for that reason happy to read them and have definitely been using those things. Appreciate your turning out to be considerably accommodating and also for making a choice on these kinds of awesome tips most people are really desperate to be aware of. My sincere regret for not saying thanks to earlier.
    yeezy boost 350 http://www.yeezyboost.com.co
  19. nike epic react flyknit:
    Thank you for every one of your labor on this web site. My mom delights in carrying out internet research and it is easy to understand why. We all hear all of the powerful way you present advantageous ideas via the web blog and as well as cause contribution from people about this theme so our favorite child is truly learning so much. Take pleasure in the rest of the year. You have been conducting a really good job.
    nike epic react flyknit http://www.nikereact.org
  20. nhl jerseys:
    I'm also writing to let you understand what a impressive experience my girl gained using your webblog. She came to understand a wide variety of details, not to mention how it is like to possess a very effective giving spirit to make the mediocre ones smoothly know just exactly a variety of very confusing issues. You actually surpassed people's expectations. Many thanks for rendering such warm and helpful, trusted, explanatory as well as cool tips on this topic to Jane.
    nhl jerseys http://www.nhljerseysshop.us.com
  21. balenciaga:
    I wanted to make a small remark in order to appreciate you for these precious ways you are showing at this website. My extensive internet lookup has now been honored with brilliant tips to exchange with my friends and classmates. I would say that many of us readers are extremely fortunate to live in a magnificent website with so many special individuals with insightful techniques. I feel quite happy to have come across your website page and look forward to plenty of more awesome minutes reading here. Thanks a lot once more for a lot of things.
    balenciaga http://www.balenciaga.us.com
  22. jordan shoes:
    I simply needed to appreciate you again. I do not know what I could possibly have done in the absence of the actual strategies discussed by you on this question. It had become a alarming dilemma in my circumstances, nevertheless noticing your well-written technique you treated that forced me to leap over contentment. Now i'm happy for this help and trust you find out what an amazing job that you are undertaking instructing many others using your web site. Probably you have never encountered any of us.
    jordan shoes http://www.jordan11retro.us.com

    Would you be keen on exchanging links?
    yeezy boost 350 v2 http://gul.ly/f512j
  23. hermes belts for men:
    I must voice my gratitude for your kind-heartedness giving support to persons who need assistance with that concept. Your personal commitment to passing the message all over has been wonderfully effective and have continuously helped ladies much like me to reach their objectives. The valuable report indicates much to me and especially to my office workers. Many thanks; from everyone of us.
    hermes belts for men http://www.hermes-belt.us.com
  24. pg 1:
    I wanted to make a quick message to express gratitude to you for these amazing ways you are posting at this site. My extensive internet research has at the end of the day been rewarded with reliable points to talk about with my guests. I 'd repeat that most of us readers actually are unquestionably fortunate to be in a magnificent place with so many outstanding professionals with useful suggestions. I feel quite lucky to have encountered the weblog and look forward to tons of more exciting minutes reading here. Thanks a lot again for everything.
    pg 1 http://www.paulgeorgeshoes.us.com
  25. huaraches:
    I want to express my love for your kindness in support of persons who absolutely need guidance on this concept. Your very own dedication to getting the solution all over had been amazingly functional and have without exception enabled employees like me to get to their desired goals. Your new helpful recommendations can mean so much a person like me and even further to my mates. Regards; from everyone of us.
    huaraches http://www.nike-huarache.com
  26. yeezy boost 350 v2:
    Thanks so much for providing individuals with such a wonderful chance to read from this blog. It's usually very good and also jam-packed with a good time for me personally and my office colleagues to visit your web site really 3 times in one week to read the latest things you will have. Not to mention, I am always motivated with your magnificent tactics you serve. Selected 2 facts in this post are in fact the most effective I have ever had.
    yeezy boost 350 v2 http://www.yeezyboost350v2.org.uk