|

Б.Балжинням: Зүүн Хань улсын ханзыг нээснээр хүннүчүүдийг хагалан бутаргасны учгийг оллоо

Б.Балжинням: Зүүн Хань улсын ханзыг нээснээр хүннүчүүдийг хагалан бутаргасны учгийг оллоо

Чингис хаан дээд  сургуулийн эрдэмтэн, судлаачдын баг Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай сумын нутгаас Монголын түүхэнд чухал ач холбогдолтой, одоогоос1930 орчим жилийн тэртээх ховор олдворыг илрүүлж, ханз үсээр бичсэн эртний бичээсийг тайлж уншжээ. Түүхийн дурсгалын талаар өчигдөр "Үндэсний мэдээллийн төв”-д хурал хийж, олон нийтэд анх удаа зарласан юм. Энэ үеэр Чингис хаан дээд сургуулийн багш, түүхлээч, профессор Б.Балжиннямтай ярилцлаа.

-Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай сумын нутгаас олдсон түүхийн дурсгал Монголын түүхийн аль үед хамаарах, ямар утга агуулга бүхий олдвор вэ?

-Чингис хаан дээд сургуулийн эрдэмтэн, багш нар Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай сумын нутагт эртний Зүүн Хань улсын үеийн ханз бичиг бүхий хад байгаа гэсэн  мэдээллийг 1990-ээд оны үед нутгийн иргэдээс анх авсан юм. Ганц нэг сэтгүүлчид тухайн үед сонирхож харуулсан тал бий. Түүний ул мөрөөр бид  2009 оноос хойш  2-3 судалгааны ажил эхлүүлсэн. Сая дөрөв дэх удаагаа газар дээр нь очиж судаллаа. Хадан дээр нийтдээ 290-ээд ханз байгаа юм. Цаг хугацааны одоогоос 1928 жилийн өмнөх бичээс. Тэр үеийн ханзыг унших маш бэрхшээлтэй. Анх бид Тан улсын ханз юм уу гэж үзэж байсан. Дараа нь IV зууны үеийн 400, 300-гаад оны ханз юм уу гэж таамаглан түүний ул мөрөөр эрдэмтдийн бичсэн мэдээллүүдийг шүүсэн. Ингээд үзэж байтал энэ тооллын 89 оны зургаа, долдугаар сард бичигдсэн байж болзошгүй гэсэн таамаглал дэвшүүлсэн.  Өвөрмонголын Хайлаарт болсон эрдэм шинжилгээний хуралд манай сургуулиас  Х.Лхагвасүрэн захирал бид хоёр очиж ханз сайн уншдаг Хятадын өвөр монгол хүн Чимиддорж гэж эрхэмтэй танилцаж хүсэлт тавьсан. Хятадын эртний ханз уншдаг ганц хүн юм байна лээ. Үүнээс өмнө Хятадын олон эрдэмтэнд санал явуулж, зургийг нь илгээгээд чадаагүй. Манай зарим эрдэмтдэд ч үзүүлсэн, бичээс их эртнийх учраас утгыг нээж чадахгүй байсан. Энэ жил бүх талын ая тал тохирч, сургууль маань хөрөнгө хүч гаргаж, 4-5 хоног явж судалгаа явууллаа. Бичээс маш өндөрт байгаа учраас хуулж авахад хэцүү. Барилгын тусгай шат угсарч байж тийшээ гарч хуулбарлан авч утгыг нээж уншлаа. Христосын тоолол буюу одоогийн тооллоор 89 оны долдугаар сард гэж ханзан дээр байна. Бидний хувьд зургадугаар сар гэж үзэж байсан. Агуулга нь Зүүн Хань улсын түлхээс, түрэмгийлэх бодлогоор Умард Өмнөд Хүннү салсан үед Умард Хүннүг дайлахад Өмнөд Хүннүгийн цэргийг ашиглаж, зүүн талаас Уханьчуудын цэрэг, Баруун талаас Тангад, Төвдийн хүчийг нийлүүлсэн тухай юм. Хятад ханзан дээр бол 36 мянган цэрэг гэсэн байгаа. Түүхэн баримтуудад түүнээс илүү, дутуу янз бүрээр тайлбарласан байдаг.  Тэр үед хийсэн том байлдаанаар Орхон гол хүртэл байлдаж Хүннүгийн Шаньюгийн ордыг сүйтгэж, буцах замдаа тахилга үйлдэж, түүнийгээ хадан дээр бичиж үлдээсэн нь түүх болж үлджээ. 

-Тэр хавьд хүннүг баримтлах өөр ямар олдвор байна?

-Энэ талаар "Ханьшу” гэж номд  байдаг. Тусгай 24 дэвтэртэй. Түүний нэгд энэ тухай бий. Тухайлбал, түүхэн газар орны нэрийг  бид үсэг нэг бүрчлэн тулгасан. Хадны бичээсийг зарим үсэг бүхий хэсэг өмөрч унасан тохиолдол бий. Тэр болгоныг бид анхаарсан. Бичээс 20 мөртэй. Хойноосоо урагш, өөрөөр хэлбэл баруунаас зүүн тийш япон бичиг шиг уншдаг. Нэг мөр нь 10-17 ханз үсэгтэй. Нэг хэсэг нь жаахан баларсан. Бичээсийг бид ханзаар нь ч нийлж тулгасан. Чимиддорж гуайн гаргасан утгын нээлт тун удахгүй хэвлэлд нийтлэгдэнэ.

-Судалгааны ач холбогдлыг эрдэмтэд  хэрхэн үнэлж байгаа вэ?

-Судалгааны үр дүн хэмжээлшгүй юм. Бичээсийг нээж  уншсанаар түүхийн маш чухал зангилааг тайлсан. Яагаад Хүннүчүүд тарж бутрав. Ямар учраас нэг хэсэг нь баруун тийшээ нүүх болсон бэ. Өмнө нь бол Умард, Өмнөд Хүннү салсан байсан. Тэгвэл  Ухань улс хоёр Хүннүг хооронд нь эвдрэлцүүлж, нэгийг нь нөгөөгөөр цохиулах бодлого хэрэгжүүлсэн байна. Түүнээс үүдэж, Дундад Азийн Цагаан Хүннү салсан байдаг, манай тооллын 91 онд. Одоогийн Убекстаны нутаг Арал далайгаас нааш нүүж Цагаан Хүннү улс тогтсон, нэг хэсэг нь Атиллагийн Хүннү  болж салсан, бас хэсэг нь Энэтхэгийн Хойд хэсэг рүү суурьшсан. Үлдсэн 100 мянган өрх нь Сяньбиг дагаж нэгдсэн. Өмнөд Хүннүчүүдийн ихэнх нүүж Цагаан хэрэм рүү  очоод уусч алга болсон. Үйл явдлын түүхэн гогцоо ийм учиртай. Үүний баримт болох түүхийн дурсгалыг нээснээрээ ач холбогдолтой юм.

-Танай сургуулийн эрдэмтэн багш нар  өөр ямар судалгаа хийв?

-2000 шахам жилийн өмнө болсон  үйл явдлын бичиг өмнө тохиолдож байсан зүйл бараг байхгүй. Зөвхөн энэ бичгийг тайлж уншсанаас гадна бид археологийн маш олон дагавар баримтууд, Монголын түүхийн сүүл үеийн буюу Их Монгол Улсын хаадын үеийн түүхтэй холбоотой тодорхой хэдэн обьектийг судалж тогтоосон. Газар дээр үлдсэн эд мөрийн баримт, сурвалж бичгүүдийн орон зай, тухайн үед болж байсан үйл явдлыг энэ удаагийн аяллаар эцсийн байдлаар тогтоосон. Өмнө тогтоосон байсныгаа  лавшруулж  үзсэн.

-Их хаадын үеийн түүхтэй холбоотой ямар олдворууд Дундговьд байна вэ?

-Дундговь  аймгийн Дэлгэрхангай сумын Тарагт  багийн нутагт 1141 оны арванхоёрдугаар сарын 11-ний өдөр Өгөөдэй хаан таалал төгссөн. Эртний Иран сурвалжид байдаг. "Монголын нууц товчоо”- бол Өгөдэй хаан тэнгэр болов гэж бичсэн байдаг. Яаж яваад нас эцэслэсэн талаар нэг ч үг байхгүй. Тэгвэл Рашид Ад Диний сурвалжид Хар Хүрэмээс дөрвөн өдөрчийн газар Чихигт ан хийж яваад хээрийн ордондоо таалал төгссөн гэж бий. Чихигт ан гэж юу байв гэвэл ав хоморгын нэг хэлбэр. Тэр нь Өтөг Хула  уулнаа болсон гэж бий.  Тэгвэл Хула уул тэнд оршдог. Өтөг хөөврийн тал дэргэд нь байж байна. Тэр үед маш олон зээрийг  тэр хөндийд хурааж авлаж байж. Тухайн үе  арванхоёрдугаар сар гэдэг бол мах сайхан хөлдөх цаг, их авын үе. Үүнийг тохиолдуулан их ав хоморгоор цэргийн хээрийн сургууль хийдэг. Өгөдэй хааны нас барсан шалтгааныг эрдэмтэд янз бүрээр таамаглан бичдэг. Тэгвэл газар нь одоо ч нэрээрээ оршиж байна. Үүнийг бид 1992 онд явж тогтоож байсан. Түүнийгээ  сая лавшруулж үзсэн.  Онгийн голын зүүн, баруун эрэг, уртаашаа 100, өргөөшөө 50 км орчим талбай, Төгрөг цагаан чулуутын хөндий маш сайхан өвстэй газар. Тэнд цэргүүдээр зээр гөрөөсийг хураалган, нутгаасаа гаргахгүйн тулд шонд дарцаг, даавуу өлгөж байгаад авладаг байж. Түүний үргээлгийн чулуун шонгууд одоо ч байна. Дурсгалыг тогтооход зай, түүхэн он цаг, сурвалжид тэмдэглэсэн газар нутаг яг таарсан. Тийм олон шонг хэн яах гэж босгох вэ. Ав хоморго, цэргийн сургуулийн талбай гэдэг нь хөдөлбөргүй тогтоогдсон.

-Онгийн гол дагасан түүхийн бусад дурсгалд ямар зүйлүүд илрэв?

-Өгөдэй хааны ордонгийн туурь бий. Эрдэмтэд янз бүрийн замаар судалсан. Тэр талаар манай археологчид мөн урьдчилсан таамагласан зүйлүүд байдаг. Түүнийг хэмжилт хийж судалсан судалгааны ажлууд бий. Энэ талаар археологчдоос асуу..

Эх сурвалж: "Зууны мэдээ” сонин

Сэтгэгдэл бичих

    • bowtiesmilelaughingblushsmileyrelaxedsmirk
      heart_eyeskissing_heartkissing_closed_eyesflushedrelievedsatisfiedgrin
      winkstuck_out_tongue_winking_eyestuck_out_tongue_closed_eyesgrinningkissingstuck_out_tonguesleeping
      worriedfrowninganguishedopen_mouthgrimacingconfusedhushed
      expressionlessunamusedsweat_smilesweatdisappointed_relievedwearypensive
      disappointedconfoundedfearfulcold_sweatperseverecrysob
      joyastonishedscreamtired_faceangryragetriumph
      sleepyyummasksunglassesdizzy_faceimpsmiling_imp
      neutral_faceno_mouthinnocent

311 сэтгэгдэл

  1. Guest RalphDic:
    From leisure to heyday people designate wonder at how I can get so much done. I, of progression, aware of the uncountable hours I have idled away doing nothing, demur. It feels like nothing good; I don't piece harder, really, than most people. Nonetheless, these people do comprise a point. I am, in fait accompli, a impartially fruitful writer.

    On of it is tenacity. Into criterion, I am essay this particular as I hang on quest of the internet to start working again in the Joburg airport departures area. But voice of it is a unaffected procedure since critique your essays and articles promptly and expertly, a procedure that allows you to plan your entire essay as you write it, and way to sanction you to give rise to your opening plan your incontrovertible draft. This article describes that strategy.

    Originate beside novel - in your head, at least - your deficient paragraph (that would be the single you straight comprehend, in the sky). Your second paragraph require acknowledge people what your venture says. Some people set abstracts or boss summaries in ukase to wind up this task. But you don't need to do this. You are stating your full theme or article in at one paragraph. If you were composition a gossip article, you would call out this paragraph the 'lede'. A yourself could read just the entire paragraph and recollect what you had to say.

    But how do you write this paragraph? Reporters will state you that script the lede is the hardest voice of critique an article. Because if you don't know what the story is, you cannot forgive it in a isolated paragraph. A newswoman will bolt through the contrary ways of fiction the story - the peculiar angles - and find a avenue to demand that it. You, because you are critique an article or essay, attired in b be committed to more options.
    Buy chintzy try at $7
  2. intache:
    canada buy cialis online
    generic cialis
    medicamentul reductil cialis 20mg
    <a href="http://cialismerx.com/#">buy cialis online</a>

    buy cialis online without a rx
    cheap cialis online
    generic cialis fast shipping
    <a href="http://cialismerx.com/#">buy cialis online</a>

    cialis tablets for sale
    buy cheap cialis online
    order cialis online no prescription cialis
    <a href="http://cialismerx.com/#">cheap cialis online</a>
  3. Laurge:
    buy cialis online mastercard
    buy cialis online
    cheap cialis next day delivery
    <a href="http://cialisnrx.com/#">cheap cialis</a>

    viagra en ingles
    buy viagra
    viagra price walmart
    <a href="http://viagrachkrx.com/#">cheap viagra</a>
  4. founty:
    viagra e doping
    buy generic viagra online
    viagra net worth
    <a href="http://viagragenbrx.com/#">buy viagra online</a>

    does viagra help you last longer
    buy viagra online
    viagra 800 number
    <a href="http://viagragenbrx.com/#">buy generic viagra</a>
  5. invobiz:
    mixing viagra and levitra cialis generic
    buy cialis
    cheap online female cialis
    <a href="http://cialisnbuyrx.com/#">buy cheap cialis online</a>
  6. Alkaway:
    5mg cialis generic
    generic cialis
    cialis 5mg online
    <a href="http://cialisgenprx.com/#">generic cialis online</a>
  7. Drogegag:
    cialis tablet side effects
    generic cialis
    shelf life cialis online pharmacy
    <a href="http://cialismerx.com/#">buy cheap cialis</a>

    best place to buy cialis
    cialis online
    cialis offer
    <a href="http://cialismerx.com/#">buy cheap cialis</a>
  8. occalge:
    how many viagra can i take
    buy viagra online
    what happens if a girl takes a viagra
    <a href="http://viagrachkrx.com/#">buy viagra online</a>
  9. Inhite:
    viagra quizlet
    buy generic viagra
    viagra super active
    <a href="http://viagragenbrx.com/#">buy viagra online</a>
  10. unfibre:
    mexico cialis generic
    buy cialis
    mixing cialis generic viag
    <a href="http://cialisnbuyrx.com/#">buy cheap cialis</a>
  11. nicafe:
    where to order cialis online
    cheap cialis
    buy cialis mexico
    <a href="http://cialisgenprx.com/#">generic cialis</a>
  12. invobiz:
    cialis generic tadalafil
    buy cialis online
    generic cialis cheap
    <a href="http://cialisnbuyrx.com/#">buy cialis online</a>
  13. Lipexoni:
    us pharmacy cialis generic
    generic cialis
    cialis pills online drugs
    <a href="http://cialisgenprx.com/#">cialis online</a>
  14. Hepmaymn:
    generic cialis daily use cialis
    cheap cialis online
    cialis online prices
    <a href="http://cialismerx.com/#">cialis online</a>
  15. immemi:
    how to get viagra prescription
    generic viagra online
    viagra define
    <a href="http://viagragenbrx.com/#">buy viagra</a>

    viagra femenino
    viagra online
    viagra v lekarni
    <a href="http://viagragenbrx.com/#">buy generic viagra online</a>
  16. inwarge:
    canadian pharmacy online cialis
    generic cialis
    canada cialis generic sudden hearing loss cialis
    <a href="http://cialisgenprx.com/#">buy generic cialis</a>
  17. unfibre:
    cialis for cheap
    cheap cialis
    buy cialis online in canada
    <a href="http://cialisnbuyrx.com/#">buy cialis online</a>
  18. Jencydep:
    buy generic cialis
    buy cheap cialis
    cialis online buy
    <a href="http://cialismerx.com/#">generic cialis</a>

    canada cialis generic maintain an erection
    cheap cialis
    cialis canada online pharmacy
    <a href="http://cialismerx.com/#">buy cialis online</a>

    cialis for order generic
    buy cialis online
    canada buy cialis online
    <a href="http://cialismerx.com/#">buy cialis</a>
  19. DiexMype:
    cheap viagra canada
    generic viagra
    viagra vegetal
    <a href="http://viagragenbrx.com/#">buy viagra online</a>
  20. anarve:
    canadian pharmacy online cialis
    cialis online
    generic cialis 20mg best buy canada
    <a href="http://cialisnbuyrx.com/#">generic cialis</a>
  21. Lipexoni:
    cheap soft cialis
    generic cialis online
    cialis 20mg generic
    <a href="http://cialisgenprx.com/#">cheap cialis</a>

    generic cialis 5mg
    cheap cialis
    real cialis pills cialis
    <a href="http://cialisgenprx.com/#">buy generic cialis online</a>
  22. harync:
    sample cialis pills buy
    generic cialis
    yasmin light headed cialis pills
    <a href="http://cialisnbuyrx.com/#">buy cialis online</a>
  23. Wherly:
    where to order cialis generic drugs
    buy cialis
    women who take cialis pharmacy
    <a href="http://cialismerx.com/#">buy cialis</a>
  24. Wreste:
    how to get viagra over the counter
    viagra online
    cheap viagra canada
    <a href="http://buyviagranrx.com/#">cheap viagra online</a>
  25. Impulty:
    buy cialis generic
    buy cheap cialis
    online order cialis overnight delivery
    <a href="http://cialismerx.com/#">buy cialis online</a>
  26. Arrick:
    viagra u
    generic viagra
    viagra discount coupons
    <a href="http://buyviagranrx.com/#">buy cheap viagra online</a>
  27. Govepay:
    walmart cialis 20mg
    cialis online
    cialis generic purchase
    <a href="http://buycialisnrx.com/#">generic cialis online</a>
  28. geonado:
    generic cialis online
    buy cheap cialis
    generic cialis ship to canada
    <a href="http://cialismerx.com/#">buy cheap cialis</a>
  29. dupskeda:
    viagra max dose
    buy generic viagra
    viagra side effects
    <a href="http://vitasuorf.com/#">generic viagra</a>

    viagra doses
    buy generic viagra online
    viagra wholesale
    <a href="http://vitasuorf.com/#">generic viagra online</a>