|

Т.Баярхүү: Монгол угсаатны дээд шүтээн МӨНХ ГАЛ

 
Шинж тэмдэг дохионы онолын хураангуй
 
Түлхүүр үг:
Шинжинэ гэдэг эрдэмтэйнх
Шийднэ гэдэг ухаантайнх
 
Бэлгэдэл:
" Мөнх Гал" шүтээн.
 
Төв азийн нүүдэлч, малч угсаатай Монгол үндэстний тархи ой ухааны таньц, туршлагын мэдэц, далд нууцлаг ухагдхуун дүүрэн ертөнцийн явдал, аж төрөхүйн өргөн цараат эрдэм ухааныг Монголчууд өнө эртнээс " ШИНЖ ТЭМДЭГ ДОХИОНЫ ОНОЛ" гэж тоймлон нэрлэж иржээ. Энэ бол танилт тунгаалтын ухаан эрдэм мэдлэгийн ахиц хөгжил болно. Өдгөө манайхан эртний энэ гүн ухаанаа таг мартсанаас иймэрхүү утгыг " Орших уу, эс орших уу" гэж хариас махчлан орчуулснаа Шекспирийн ч юм уу, зохиолынх нь дүр Гамлетийн гайхамшигт гүн ухаан гэж шүүрс алдан худлаа магтацгаан ухаантан царай гаргах болж. Шинжээч эрдэмтэй хүн өдрийн од мэт цөөрч.

Нэгэнт шинжиж чадахгүй юм чинь агуу их ухагдхуун ойлголтуудыг хураангуйлан тэмдэглэж, түүнийгээ ямар нэгэн дохио чанар болгон ирээдүй хойчдоо удамшуулах тухайд ярихын ч хэрэггүй болж. Жишээ нь Монгол угсаатны дээд шүтээн МӨНХ ГАЛ шүтлэг нь нар, сар мандан ахуй цаг дор гал голомт мөнх утга бүхий нийт угсаатны  МӨНХГАЛ шүтээн юм. Гэтэл харь энэтхэг самгарьд зүгийн сваямбу гэх нэртэй согдын ланз бичиг, хэлэхийн аянд соёмбо гэж нэрлэгдэх болсон нэрийг " өөрөө тодорсон", " аяндаа зөнгөөрөө бүтсэн" гэсэн утгатай хэмээн орчуулж " Үндэсний шүтээн" ээ болгож байгааг харахаас эхлээд энэ эмгэнэл үргэлжилнэ. Бидний өвгөдийн эрдэм ухаан орших эс орших ухагдхууныг энгийн хэллэгт " Байх уу? Үгүй юу? гэдэг. Энэ нь одоогийнхоор бол " Амьдрах юм уу? Мөхөх юм уу? " гэсэн санаа л даа.

Ээжүүд "Байх уу, үгүй юу" гэж асуун хонгон дээр хорстол алгадаж асан энэ санууламж яахаараа тэр " Орших уу эс орших уу" гэдгээс тэнэг байдаг юм. Их утгаараа бол " Өөдтэй хүн болох юм уу үгүй юу чи?", " Муу муухайг жигшиж сайн сайханд тэмүүлж амьдрах уу үгүй юу?" гэх мэтээр хэлэлцэх. " Үхэх юм уу, Сэхэх юм уу чи!", өөртэйгөө болон орчинтойгоо тэмцэж сэргэлэн хийморьтой амьдраач гэсэн санаа л даа. "Тэмцэх" гэдэг бол гол нь өөртэйгөө ажиллах өөрийн чармайлтаа дайчлах утгатай нэгдүгээр бие "БИ" д хамаатай илэрхийлэл. " Би зудыг давах гэж их тэмцлээ" , "энэ хэдэн өнчин хүүхдийг хүний зэрэгт хүргэх гэж тун их тэмцсэн дээ" гэх мэтээр ярина.Өөр бусадтай эв түнжин муудах, санал онол зөрж хагаралдахыг " Тэрсэл" гэнэ.

Өнөөгийн намууд өөртэйгөө тэмцэж онол гаргалгаа эрдмээ гаргахгүй зөвхөн суудлын төлөө хуурч мэхлэх зэрэг бүхий л аргаар дөргүй үхэр мэт үхэлдэн ТЭРСЭЛДЭХ ээ ТЭМЦЭЛ гэж гүехэн ойлгоод байна. "Орших" гэдэг үг нь хүний ухаан санаанаас үл хамаарах бодот байдал, оршихуй оршин тогтнохуй. Жишээ нь хөл дарагдан цжс мэнэрснээс бадайрч мэдээгүйжих, гадны ямар нэгэн айдас хүйдэст тархи ухаан нь автан ямар нэгэн хий өвчин үүдэх зэргийг хэлдэг үг. Оршил гэвээс эхлэл тайлбарлалт, оршуулах гэвээс амьгүй биеийг байгалд гадаалуулах санаа байх жишээтэй.

Тэгэхээр " байх уу үгүй юу" гэсэн тэмцэл нь байгалд дайсагнагчийн, өвчин хууч, даржин аж төрөл, үхэх сэхэх ээ үзэхэд хүрсэн тэрслийн ил далд ямар нэгэн шинж тэмдэг дохионы шалгуур байдаг. Тэнгэр газраа өглөө шинжих, хүн шинжих тэр дотроо хүүхэд шинжих, эр шинжих( нэр, гэр, төрөө авч явах эрхтэй хүн) эм шинжих( ухаалаг, нуруулаг, царайлаг эмхтэй хүн) өтлөлт шинжих( буурьтай, суурьтай, сургаалтай эсвэл тавитаргүй), амьтан араатны зан ааль, ухаан сэхээ, сүйхээ шинжих гэх мэтээс эхлээд морь шинжих, эцэг мал шинжих, билчээр шинжих, өвөлжөө, хаваржаа, зуслан, намаржаа нутаг ус, байгалын аюул, үер зуд, гангийн дохио тэмдэг шинжих, өвс ургамал шинжих, алс холын ган зуд, газар хөдлөлт, тэнгэр гараг шинжих, цаг агаар шинжих... гэх мэтчилэн олон ШИНЖЭЭ эрдмүүдийн далай цэлийж байдгийн дээр тэдгээрийн цаана тэр бүхнийг тэмдэглэсэн ТЭМДГИЙН СОЁЛ ( үг, тоо, нэр хоч, зүс им тамга, тахилга ёс зан үйл, жам нас үйл, сургаал ном, урлал бүтээлүүдийн утгажилт гэх мэт) ыг бидэнд өвлүүлсэн аж. Бас тэр бүх ШИНЖЭЭ тэмдгүүд нь ямар нэгэн дохио сэрэмж, мэдээлэл, мэдлэг агуулж байдаг бүхэл бүтэн тогтолцоотой арвин баян ухаан эрдмийн сан бүрдүүлж чадсан байжээ. Энэ эрдэм хүний аж төрлийг " Байх уу, үгүй юу?" гэдгийг шийддэг санж.

Эндээс ухаантан, авьяастан, хүчтэн гэж байхаас ид шидтэн гэж байдаггүйг тогтоосон нь бас нэг гайхамшиг. Тодруулж хэлбэл бидний өвөг дээдэст чөтгөр( чоутхари гэх харийн цол), зэтгэр( гай саад бэрхшээл учирахуй), шулмас( шимнус гэх харийн шашны ухагдхуун), сүнс (үхсэн амьтнаас үлдэх хий биет хийсгэлэн дүрт түүнийг дарах гэх шашны гол ухагдхуун), там( тама гэх харийн шашны үг), диваажин ( жаргалын орныг олж төрөх) хойд урд насанд дахин төрөх гэх мэт мунхарлын ухагдхуун ер байсангүй. Харин ой санаа, ухаан хүчний удамшил амин онго гэх хийдэм үнэн, онгод орохуй" Уг"- аа олж, дээдэс ихсийн онгоо сэрээх гэх ганцхан үнэн байсан нь тэнгэр шүтлэг бөө мөргөлийн үндэс байсан юм. Ой санааны дахин сэрэх ОНГО онгодын ерөнхий цаг хугацаа орон зай нь хүний үүслээс эхлэсэн удамшлын өв бөгөөд тэр нь бас хязгааргүй ирээдүй үр хойчийн удамшихуй ой санаа( ой билэг) , ухаан эрдмийн суурь болно гэх " МӨНХ ТЭНГЭР"- ийн онол, АНХ- ЭНХ- МӨНХ- ийн зурхайн ерөнхий ухагдхуун болсныг холбогдох сэдэвт өгүүльюү. Иймээс ээж аавууд үр хүүхэддээ дандаа сайн сайхныг бодож хичээж явахыг захидаг бөгөөд муу муухайг бодвол хойч үр хүүхдийн чинь үйлст гэм тавьдаг, сайн муу санаа адал үйл, ажил бүхэн заавал ямар нэгэн үр дагавартай байдаг гэж сургадаг түгээмэл хүмүүнжил байсан хэрэг.

Үүнийг нуршсан нь Монголчуудын ШИНЖ ТЭМДЭГ ДОХИОНЫ ОНОЛ- ын язгуур гал голомт нь өвөг ихсүүдээс заяадаг ХАЛУУН ОНГО ( ой санаа, билэг) болон үр хойчистоо өртөөлөн удамшдаг нийт угсаа үндэстний "МӨНХ ТЭНГЭРИЙН ОНОЛ" болтлоо Монголчуудад удамшсан ОЙ САНАМЖ болохыг цухас сануулах гэснийх билээ.
Үргэлжлэл бий.
 
"Монгол ухаан есөн эрдэм" номноос
 
Эдийн засгийн ухааны доктор Т.Баярхүү

Сэтгэгдэл бичих

    • bowtiesmilelaughingblushsmileyrelaxedsmirk
      heart_eyeskissing_heartkissing_closed_eyesflushedrelievedsatisfiedgrin
      winkstuck_out_tongue_winking_eyestuck_out_tongue_closed_eyesgrinningkissingstuck_out_tonguesleeping
      worriedfrowninganguishedopen_mouthgrimacingconfusedhushed
      expressionlessunamusedsweat_smilesweatdisappointed_relievedwearypensive
      disappointedconfoundedfearfulcold_sweatperseverecrysob
      joyastonishedscreamtired_faceangryragetriumph
      sleepyyummasksunglassesdizzy_faceimpsmiling_imp
      neutral_faceno_mouthinnocent

11 сэтгэгдэл

  1. nike mercurial vapor:
    There are definitely numerous particulars like that to take into consideration. That could be a great level to convey up. I offer the thoughts above as general inspiration but clearly there are questions like the one you bring up where crucial thing shall be working in honest good faith. I don?t know if finest practices have emerged round issues like that, however I'm sure that your job is clearly identified as a good game. Each boys and girls feel the impact of only a moment抯 pleasure, for the remainder of their lives.
    <a href="http://www.nikemercurial.us.com" >nike mercurial vapor</a> nike mercurial vapor
  2. yeezy boost:
    I simply wished to appreciate you once more. I do not know what I would've followed in the absence of the type of creative concepts contributed by you on such topic. It absolutely was a very depressing problem for me, nevertheless taking a look at a well-written avenue you solved it made me to weep for gladness. I am just thankful for this information and have high hopes you comprehend what a powerful job that you're putting in instructing some other people all through your blog post. Most probably you haven't got to know all of us.
    yeezy boost
  3. pandora bracelet:
    This really answered my downside, thanks!
    pandora bracelet
  4. yeezy boost:
    I enjoy you because of all your efforts on this blog. Betty really loves managing research and it's really easy to understand why. My partner and i hear all about the lively tactic you offer priceless items via the blog and as well attract response from people on the subject matter and my daughter is really learning a great deal. Have fun with the remaining portion of the new year. You're performing a brilliant job.
    yeezy boost
  5. yeezy boost:
    I must show my gratitude for your generosity giving support to folks who need help with that idea. Your very own dedication to passing the message all around had been incredibly informative and has regularly made regular people much like me to get to their endeavors. Your amazing informative guide entails this much a person like me and extremely more to my colleagues. Thanks a lot; from everyone of us.
    yeezy boost
  6. adidas ultra boost:
    I as well as my guys happened to be checking out the nice strategies from your web blog and then immediately I had an awful feeling I never expressed respect to the web blog owner for those strategies. Most of the young boys had been joyful to study them and have in effect certainly been making the most of those things. I appreciate you for getting very kind and then for getting this kind of fine information most people are really needing to discover. My sincere apologies for not saying thanks to you sooner.
    adidas ultra boost
  7. yeezy boost 350 v2:
    A formidable share, I just given this onto a colleague who was doing a little analysis on this. And he the truth is bought me breakfast as a result of I found it for him.. smile. So let me reword that: Thnx for the deal with! However yeah Thnkx for spending the time to discuss this, I really feel strongly about it and love studying extra on this topic. If possible, as you grow to be experience, would you mind updating your blog with more details? It is extremely useful for me. Huge thumb up for this blog publish!
    yeezy boost 350 v2
  8. adidas ultra:
    I simply wanted to appreciate you again. I am not sure what I might have created without the entire concepts shared by you regarding such situation. Entirely was a real daunting scenario in my opinion, but noticing a expert avenue you handled the issue took me to leap with fulfillment. Extremely thankful for the information and thus wish you find out what an amazing job you are always undertaking educating some other people thru your blog. I am sure you have never got to know all of us.
    adidas ultra
  9. adidas ultra boost:
    I am also writing to let you be aware of of the terrific encounter my cousin's daughter gained reading your blog. She realized so many issues, which included how it is like to have a marvelous coaching style to get other individuals very easily know just exactly some multifaceted things. You truly surpassed our own expected results. Many thanks for distributing such effective, trustworthy, informative not to mention cool guidance on the topic to Lizeth.
    adidas ultra boost
  10. curry 3:
    Youre so cool! I dont suppose Ive learn anything like this before. So nice to search out anyone with some original thoughts on this subject. realy thanks for starting this up. this website is something that is wanted on the web, someone with a little bit originality. useful job for bringing one thing new to the web!
    curry 3
  11. yeezy boost:
    Thank you for every one of your efforts on this web site. My mom really likes going through investigations and it's easy to understand why. All of us learn all relating to the powerful method you give important guidance via your web blog and as well attract participation from some other people on that concern so my girl is actually understanding a lot of things. Enjoy the rest of the year. You're carrying out a first class job.
    yeezy boost