Ярилцлага - Өдөр тутмын мэдээ мэдээллийн вэб сайт

Х.Тэмүүжин: Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийг сунгах эсвэл бөгсийг нь ухахгүй байх шатрын өрөг өрөгдөж байна

zulaa — Wed, 28 May 2025 11:59:58 +0800

УИХ-ын гишүүн Х.Тэмүүжинтэй ярилцлаа.

-Монгол Ардын намын хоёрдугаар ээлж хоолонд орохоор хэт яарсан бололтой-

-Өнгөрсөн долоо хоногт МАН-ын Бага хурал хуралдаж, хамтарсан Засгийн газрыг задлах шийдвэр гаргалаа. Танай намыг гэрээгээ зөрчсөн хэмээж буй ч үндсэн шалтгаан нь өөр шиг. Эдгээр үйл явцыг та хэрхэн харж байгаа вэ?

-Хамтарсан Засгийн газар тарах нь нэгэнт ойлгомжтой байсан. Харин хэдий хугацааны дараа, хэзээ гэдэг л сонин байлаа. Магадгүй Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн өмнө гэж харж байв. Яг нарийндаа, сонгуулийн цикл тойрсон ерөнхий зарчмын дагуу, УИХ-ын сонгуулийн дараа улс төржихгүйгээр бодитой ажил хийх үндсэндээ хоёр жилийн хугацаа л байдаг. Энэ хоёр жилийг ашиглаад том төслүүдээ хэрэгжүүлэх, эдийн засгийн араануудаа хөдөлгөх боломжийг эрэлхийлнэ. Тиймээс олон жил гацсан, улс төрийн нөхцөл байдлаас үүдэн хоёр талд гарч зогсчихоод дундын шийдэл гаргаж чадаагүй асуудлууд дээрээ хоёр том улс төрийн хүчин нэгдээд үзвэл яасан юм гэдэг гэгээлэг төсөөллөөр хамтарсан Засгийн газар байгуулсан байх л даа.

Гэхдээ нөгөө талд нь хууль зүйн үр дагаврыг нь бодох ёстой. Олонх болсон, Засгийн газраа дангаар байгуулах учиртай нам сөрөг хүчинтэйгээ нэгдчихээр, ардчилал болон парламентын бэхжил талдаа суларна гэж шүүмжилсэн. Ийм нөхцөлд хамтарсан Засгийн газар байгуулагдсан ч цаг хугацааны хувьд арай л эрт тарлаа.

Харин логикийн хувьд, хамтарсан Засгийн газар тарсан шалтгааныг ойлгохгүй байгаа. Анх энэ асуудал Ерөнхий сайдын хүүгийн сүй тавьсантай холбогдож гарч ирсэн. Ерөнхий сайдын хүү найз охиндоо орлогоос давсан байж болзошгүй үнэтэй брэндийн бэлэг өгсөн үү гэдэг хардлагаас эхэлсэн. Ингээд Ерөнхий сайдыг орлогоо нотол, хүүхдийн тань тансаглал орлогын хүрээнд үү, үүний ард авлигал байгаа юм биш үү, өөрөө авлигын тогтолцооны нэг хэсэг болчихсон юм биш биз хэмээн залуус жагссан. Гэтэл эрх баригч нам энэ асуудлыг өөр тийш эргүүллээ. МАН-ын хоёрдугаар ээлж хоолонд орохоор хэт яарсан бололтой.

Тэд ажил хийе гэхээс илүүтэй, "Бидний эрх мэдэл дээр яагаад өөр намын хүмүүс суугаад байгаа юм" гэсэн атгаг жижиг бодлоос үүдэн, Ерөнхий сайдын хүүхдийн асуудлыг АН-ын алдаа болгож хувиргалаа.

-МАН Бага хурлаар гаргасан шийдвэрийнхээ тайлбарыг маргааш нь хийнэ гэж мэдэгдсэн. Гэхдээ одоог хүртэл энэ шийдвэрээ танай намд цаасан байдлаар ирүүлээгүй гэсэн үү?

-МАН-ын Бага хурлын шийдвэр одоог хүртэл Ардчилсан намд ирээгүй байна. Одоо УИХ дээр Ерөнхий сайд огцрохтой холбоотой асуудал Ардчилсан намыг дүрмээ зөрчсөн гэх Бага хурлын шийдвэрийн хамт орж ирнэ. Гишүүд ч асуулт асууна. Тиймээс тэр их асуулт, хэрүүдийг хэрхэн тойрохоо мэдэхгүй, аятайхан шийдэл олдохгүй удаад байх шиг байна.

Нэгдүгээрт, Ардчилсан нам яаж гэрээгээ зөрчсөн бэ гэдэг дээр логикийн хувьд маш том зөрчил үүссэн. Манай Б.Пүрэвдорж гишүүн энэ агуулгаар сэтгүүлчийн асуултад хариулахдаа “Засгийн газарт байгаа найман сайдааса асуулаа. Та нар Ерөнхий сайдын бэрд өгөх бэлгийг бэлдэж өгсөн юм уу гэсэн. Бүгд “үгүй” гэж байна лээ” хэмээн элэглэж харагдсан. Яг ийм хошин шог шиг юм болж байна.

Хоёрдугаарт, миний харж буйгаар МАН яг хөшигний ар дахь хэрүүлээ ил гаргаж хэлэхгүй байна. Х.Баттулга Ерөнхийлөгч байхдаа 2019 оны Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийн үеэр “Би ард түмнээсээ Монгол Улс засаглалын ямар хэлбэртэй байвал зүгээр вэ гэдгийг асууна” гэж муйхарлаж байсан. Тэр муйхарлалын бас нэг хувилбар хөшигний ард одоо явагдаж байна. Хэн нэг хувь хүн эрх мэдлээ хадаж, тэнгэрийн суудалдаа үлдэх оролдлогыг тас цохихгэж АН-ын бүлэг "Үндсэн хуульд дахин өөрчлөлт оруулахгүй" гэсэн бичигт гарын үсэг цуглуулсан.

Үүнтэй зэрэгцээд өнөөдрийн улс төрийн нөхцөл байдал бий боллоо. Тиймд энэ бүхэн гарын үсэг цуглуулж эхэлсэнтэй холбоотой байж магадгүй гэсэн хардлага ч байна.

Х.Баттулга Ерөнхийлөгч байх үедээ ҮАБЗ-ийг өөрийн хүмүүсээр бүрдүүлж, шүүхийг "шүүрдэж" галзуурсан. Яг түүнтэй адил, хоёрдугаар анги яваад байгаа юм биш биз.

Ерөнхий сайдын хүүгийн асуудалд дөрөөлж, хавсаргад нь АН-ыг Засгийн газраас гаргаад, ард нь ҮАБЗ дээр өөрийн гэсэн гурван хүнтэй, Засгийн газар болон УИХ дээр өөрийн гэсэн дэмжлэгтэй, тэр дэмжлэгээр дараагийн эрх мэдлийнхээ үргэлжлэлийг хийх гэсэн хөшигний ар дахь тоглоом яваад байна уу гэж хардаж байгаа.

Ийм хардлага, болгоомжлол байгаа учир бид МАН-ын Бага хурлын шийдвэрийн үндэслэлийг цаасаар авч харахыг тэсэн ядан хүлээж байна.

-Хамтарсан ЗГ-ыг байгаа нь УИХ-ын сонгуулийг угтсан ажил биш. Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн бэлтгэл ажил-

-Ерөнхий сайд хэн байхаас хамаарч Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн сценари зурагдах нь гэсэн таамаглалыг та ч дэвшүүлж байгаа юм байна. Тэгэхээр таны харж байгаагаар дараагийн Ерөнхий сайд хэн байх вэ?

-Эхлээд өмнөх түүхийг ярья. 2012-2016 онд Н.Алтанхуягийн Засгийн газрыг огцруулаад Ч.Сайханбилэгийг Ерөнхий сайдаар томилох зургийг тухайн үеийн Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж зурсан. Ц.Элбэгдорж яагаад энэ зургийг зурсан бэ гэхээр, дараагийн УИХ болон Ерөнхийлөгчийн сонгуульд өөрийнхөө түншүүдийг баталгаажуулах гэсэн. Хэрэв та бүхэн анзаарч байсан бол Н.Алтанхуягийг огцруулахад З.Энхболд, Х.Баттулга нарын хүмүүс Ц.Элбэгдоржтой гар нийлж, Р.Амаржаргалаар мануухай босгож байгаад ар дээр нь Ч.Сайханбилэгийг томилсон. Ч.Сайханбилэг сайд болоод, хэрүүл дагуулсан эдийн засгийн ашиг сонирхолтой олон шийдвэр гаргаж байлаа. Надад яг ийм зүйл давтагдаж байна уу гэдэг болгоомжлол надад төрсөн.

Ерөнхийлөгчид хамгийн их таалагдах, түүний үгээр байж чадах тийм л хүн дараагийн Ерөнхий сайд болно. Мөн Ерөнхий сайд болоод ямар шийдвэрүүд гаргах вэ гэвэл 2027 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэг У.Хүрэлсүхийг, эсвэл У.Хүрэлсүхийн "бөгсийг нь ухахгүй" байх тийм хүнийг дэвшүүлэхийн төлөө бүх хүч чадлаараа ажиллах байх. Ийм л зорилго, амлалтын ар дээр шатрын өрөг өрөгдөж байна гэж би харж байгаа. Энэ бол 2028 оны УИХ-ын сонгуулийг угтсан ажил огт биш. Энэ бол түүний наана болох буюу Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн бэлтгэл ажлыг хангаж байгаа үйл явдал. Урьдын туршлага байгаа учраас бид ингэж хардаж байна.

Дахин нэг жишээ хэлье. Одоогоос дөрвөн жилийн өмнө Ерөнхийлөгчийн сонгууль болсон. 2019 оны Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлт. Х.Баттулгын дүү нартаа далаараа тавиулах үйл явдлыг хэн хийж, найруулав. Тэр үеийн хүмүүс бүгд солигдоогүй байгаа. Одоо хэр эрх мэдлээр тоглоод, нэг нэгэнтэйгээ зодолдоод байж байгаа.

Мөн Х.Баттулга, Ц.Элбэгдорж, З.Энхболд гурав хамтран Н.Алтанхуягийг зайлуулж, ар дээр нь хоорондоо зодолдоод юу боллоо. Өнөөдөр нэгэнтэйгээ нүүр тулаад уулзаж чадахгүй хэмжээний үзэн ядалт тээсээр байна. Яг энэ хувь заяа дахин давтагдаж байгаа. М.Энхболд гэдэг хүнийг зайлуулахын төлөө "Шударга тав" гэж гарч ирсэн. Тэр хүмүүс хэний төлөө гудамжинд гарав, тухайн үеийн Ерөнхий сайдыг огцруулж, өөр хүнийг сайд болгов. Дараа нь дахиад тэр хүнийг Ерөнхийлөгч болгохын тулд зүтгэсэн. Гэтэл эдгээр хамтралын нөхөд өнөөдөр нүүр тулаад үнэнээ ярьж чадахгүй болтлоо хөшигний ард зодолдож байна. Тэдэнд ил гараад үнэнээ хэлэх зориг байхгүй.

Ардчилсан нам бол бүх юмаа ил хэлчихдэг. Харин МАН-ын дотоод соёл нь модон дотор цусаа гартал зодолдоод, хөшигний наана тосоо гартал тэврэлддэг. Тэд энэ тоглоомоо л тоглож байна. Манай намын дарга Л.Гантөмөр хэлж байна лээ. МАН-ын залуучуудад итгэсэн, итгэл маань үүгээр зогсож байна гэж. Ийм дотоод соёлтой, хаалттай байдаг. Зөвхөн даргынхаа төлөө улс орны эрх ашгийг нулимж хаяснаа, нүүрээ угаагаад юу ч болоогүй юм шиг гараад ирж чаддаг хүмүүст итгээд сууж байх нь гэнэн хэрэг.

-Нэгийхээ гэр бүл рүү ортол өсөрхөж, шорон оронд хийтлээ галзуурах тэнэглэл манай намд байхгүй-

-Сая хэлсэнчлэн танай намын дарга өөрөө хариуцлага хүлээнэ гэсэн, ажлаа өгнө ч гэж дуугарлаа. Л.Гантөмөрийг ер нь улс төрч, намын даргын хувьд та хэрхэн дүгнэдэг вэ. Улс төрийн шийдвэрийг нь дэмжих үү?

-Манай намын хувьд үе солигдсон. Нэгнээ хуурч хэрчээд, шарх сорив нь эдгэхгүй болтлоо зодолддог, жаахан зальжин маягийн ах нарын үе ерөнхийдөө дууссан. Одоо манай нам дотор үе дотроо булаацалдах зүйл байхгүй. Нэгийнхээ гэр бүл рүү ортол өсөрхөж, шорон оронд хийтлээ галзуурах тийм тэнэглэл бидний дунд байхгүй. Л.Гантөмөр бидний нэг учир “Миний явсан зам буруу байлаа. Тиймээс би хариуцлага хүлээе" гэж хэлэх эр зориг байна. Тэглээ гээд нөгөө хүнээ дэвсэлж суух тачаадсан үзэн ядалт бидний дунд байхгүй. Ах нараас болж хагарч, хэдэн янзын тамгатай болоод, бусдын гарын үзүүрт зарагдах хүртлээ бутарч дууссан намыг эвлүүлэн босгож, өдий хэмжээнд авч явж байгаа юм чинь үүнээс цааш ч эрүүл ухаанаа бид хадгална.

-Танай намын дараагийн дарга хэн байх бол?

-Манай нам дотоод дүрэм, журам болон улс төрийн намын тухай хуулийн дагуу даргаа нээлттэй сонгоно. Хэн ч байж болно гэсэн үг. Улс төрийн намын тухай шинэ хууль үйлчилж байгаа. Шинэ хуулиар нам Их хурал хийж, даргаа сонгох зохицуулалттай.

-Шинэ Засгийн газар хиймлээр "үйлдвэрлэсэн" сайд нараа буулгаж, дарга нарын тоог багасгахгүй бол том бүтцийн тансаглалыг Монголын эдийн засаг дийлэхгүй-

-Хамтарсан Засгийн газар тарсны дараа хэрэгжүүлж байсан томоохон мега төслүүд улс төрийн ямар эрсдэлтэй тулна гэж харж байна?

-Хамтарсан Засгийн газрын үед жижиг алдаа гарахад "За, яах вэ. Том ажлууд яваг" гээд амаа жимийгээд зогсож байсан. Энэ нь биднийг сөрөг хүчнээ ер хийх нь үү, үгүй юу гэж харагдах хэмжээнд бүдэгрүүлсэн байж магадгүй.

Харин хамтарсан Засгийн газар тарж байгаа нөхцөлд энэ бүхэн өөрчлөгдөнө. Улс төрийн эрсдэлийн хувьд Засгийн газраас эхлүүлсэн ихэнх ажил урагшлах нь ховор болох байх. Үнэхээр улс оронд хэрэгтэй зөв ажлууд урагшилна. Дарга тойрсон, зөвхөн нэг намын эрх ашгийг харсан, улс төрийн ашиг хонжоо хайсан алдаа гаргавал улс төрийн маргаан талцал үргэлж асна.

Үүний ар дээр буруу хожил битгий явагдаасай.

"126 гишүүнтэй энэ парламент болохгүй юм байна, түүний оронд нэг хүний гэдэг юмыг амилуулах сонирхол битгий хүч аваасай" гэж хүсэж байна. Түүнээс парламентын эрүүл мэтгэлцээн, нэг нэгэндээ хяналт тавих улс төрийн зөв шаардлагууд илүү хүчтэй, зохион байгуулалттай, сайн үндэслэлтэй болж хувирах байх.

-Шинэ Засгийн газрын бүтэц ямар байх ёстой вэ. Хамтарсан Засгийн газрын хувьд намууддаа сандал, суудал өгөх гэж бүтцээ хэт данхайлгасан шүү дээ?

-Хамтарсан Засгийн газарт нэг том алдаа байсан. Хэт данхайсан нь үнэн. Олон намтай учраас олон сайд, дарга үйлдвэрлэсэн. Одоо МАН дангаараа засаглая гэж байгаа бол эхний ээлжид хиймлээр "үйлдвэрлэсэн" сайд нараа танах байх. Яамны бүтэц эргээд цомхон болох байх. Дарга нарынхаа тоог цөөлөх зорилготой ажиллаасай гэж хүсэж байна. Түүнээс биш хоёрдугаар ээлжээ хоолонд оруулахын тулд ширээн дээрх бүх тавгаа хураахгүйгээр дүүргэнэ гэж үзвэл Монгол Улсын эдийн засаг дийлэхгүй.

Тиймээс яамдаа багасаасай. Хэрэв шинэ Засгийн газар зарчмын шинжтэй концепц барья гэж бодвол Хууль зүй ба Дотоод хэргийн яамаа салгаасай гэж хүсэж байна.

-Шинэ Засгийн газар байгуулагдвал шүүмжлэл дагуулсан хяналт, бүтээмж менежерүүд хэрхэх вэ?

-Мэдээж тэд байхгүй болно.

-Хамтарсан Засгийн газрын хэрэгжүүлсэн хамгийн том төслүүдийн нэг бол Гашуунсухайт-Ганцмодын хэлэлцээр. Хил холбоод зогсохгүй цаашид үргэлжлэх бүтээн байгуулалт шүү дээ. Улс төрийн, засаглалын хувьд тогтвортой болсон гэдгээ харуулах гэж, хамтарсан Засгийн газрын имижээр хэлэлцээрийг хийсэн гэж харагддаг. Одоо тарчихаар, энэ ажил цааш үргэлжлэх үү?

-Үнэнийг хэлэхэд манай улс гадаад ертөнц рүү урагш төмөр замаар гардаг, тэгээд агаарын тээвэр л бий. Энэ хоёр сэдэв дээр үргэлж хаалт, боолт орж ирдэг. Гацааж, зогсоох сонирхол хойноос орж ирдэг. Хойд талын гар хөлүүд эрх мэдэлтэй, дуу хоолойтой байснаас болж өнгөрсөн хугацаанд төслүүд гацаж ирсэн. Эдгээрийг бид тэнцвэржүүлж, аль болох эвтэйхэн барих гэж оролдож байгаа. Одоо дараагийн Ерөнхий сайд хэн байхыг би хэлж мэдэхгүй. Шинэ Засгийн газар дотор ямар дуу, хоолой хүчтэй байхыг тааж мэдэхгүй байна. Гэхдээ Монголын улс төр доргих, засаг хөдлөх бүрд барьц ахиулдаг ашиг сонирхол бүхий хэсэг АН, МАН-ын аль алинд бий. Энэ ашиг сонирхлыг сөрж чадах хэмжээний хүчийг бий болгох гэж 126 гишүүнтэй парламент байгуулагдсан. Тэгэхээр парламент Засгийн газрыг толгой дээрээ гаргахгүйн тулд гурван зүйл шийдэх ёстой.

Нэгдүгээрт, Ерөнхий сайд хэн байхаас үл шалтгаалж УИХ-ын толгой дээр гарч суудгийг болиулах хэрэгтэй. 126 гишүүн Үндсэн хуулийн зарчим, үзэл санааг амилуулах шаардлагатай. УИХ-ын нэгдсэн чуулганы бүрэлдэхүүнд 126 гишүүн багтана. Тэр дунд Ерөнхий сайд, Ерөнхийлөгч гэж байхгүй. Чуулганы үндсэн ерөнхий зохион байгуулалт 126 хүн хуралдах, мэтгэлцэх, үзэл бодлоо илэрхийлэх, шийдвэр гаргахад зориулагдах ёстой. Хуралдахад нь зориулж УИХ-ын дарга байдаг. Даргад хурал удирдах таатай нөхцөл суудал гаргаж өгч болно. Түүнээс бусдаар, зарчмын хувьд даргын сэнтийд залж болохгүй.

Хоёрдугаарт, парламент өөрөө мэтгэлцэх талбар. 126 гишүүн дотроо олонх, цөөнх гэж хуваагддаг үндсэн зохион байгуулалттай. Олонхын болон цөөнхийн бүлэг мэтгэлцэж, байр сууриа илэрхийлж, эрүүл саруулаар мэдээлэл цуглуулдаг, хэлэлцдэг. Тэр нь олон нийт рүү ил тодоор гарч, нийгэм ойлголттой болдог. Яг үүнд зориулсан мэтгэлцээний талбарыг бий болгох ёстой. Хамтарсан Засгийн газар байхгүй болсон учир парламентын ардчилал үүсэх боломжтой. Энэ агуулгаараа Ерөнхий сайдын мэдээллийн цагийг УИХ-ын асуулгын цаг болгож хувиргах хэрэгтэй. Дэлхийн бүх улсуудад парламент нь ийм зарчимтай байна. Ерөнхий сайд нь зарим улсад бүр 14 хоног тутамдаа парламентад орж ирж, асуултад хариулдаг. Нийгэмд тулгамдаж байгаа асуудлаар ард түмний төлөөлөгч гишүүд асуулт асууж, Засгийн газар ажил хариуцаж байгаагийн хувьд тайлбар хэлдэг тийм л тогтолцоо руу орох ёстой.

Гуравдугаарт, Ерөнхий сайд байна уу, сайд нар байна уу, хэн байхаас үл шалтгаалж төрийн болон жирийн алба хаагчдыг УИХ-д худлаа ярьдаг байдлыг зогсоох ёстой. Худал мэдээ, хоосон хэрүүлийг болиулж, ажил хэрэгч, тоо баримттай, үндэслэлтэй, нотолгоотой зүйлсийг ярьдаг болох ёстой. Тэгж байж шийдвэр зөв гарна.

Үүний дараа бидний ярих ёстой нэг зүйл бий. Ерөнхийлөгч бол УИХ-ын өмнө Ерөнхий сайдтай яг адил статус бүхий албан тушаалтан. Тиймээс мөн гишүүдийн асуултад хариулдаг байх ёстой. УИХ-д хийсэн ажлаа тайлагнадаг байх ёстой. Үндсэн хуульд нэг заалт бий. Ерөнхийлөгч УИХ-ын өмнө тааллаараа оролцох эрхтэй. Гэхдээ УИХ-ыг даргалах эсвэл толгой дээр нь гарч суух боломжгүй. Энэ зарчмыг ярих ёстой.

Эцэст нь Засгийн газар яаж байгуулагдах, Ерөнхий сайд хэн болохоос үл шалтгаалан гурван даргын улс болчихсон байгаа байдлыг өөрчлөх ёстой. Монгол Улс Үндсэн хуулиараа эрх мэдлийг гурав хуваасан. Хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх гэж. Түүнээс гурван дарга Монгол Улсын захирдаг социализмын үеийн систем биш. Иймд ҮАБЗ дээр УИХ-ын дарга орж ирж сууж байгааг болиулах ёстой. УИХ-ын дарга УИХ дээр л эрх мэдэлтэй байх ёстой. ҮАБЗ гэдэг бол эрх мэдэл хуваарилалтын байгууллага биш. Зөвхөн Үндсэн хуульд дурдагдсан зөвлөмжийг өгөх ёстой нэг институт. Тэр байгууллага УИХ-ын даргыг дотроо оруулж байгаад, Ерөнхийлөгч нь даргалж, УИХ-ын даргад заавар чиглэл өгдөг байж болохгүй. Эсрэгээрээ УИХ-д Ерөнхийлөгч ирж ажлаа тайлагнах Үндсэн хуулийн үүрэгтэй. Тиймээс УИХ-ын дарга гэдэг хүн өөрөө түүний доор орж ажиллаж болохгүй. УИХ-ын гишүүн Ерөнхий сайдыг дуудаж ажлыг нь асуудаг мөртлөө Ерөнхий сайдын даргалдаг Засгийн газрын аль нэг агентлагт ажиллаж болдоггүй биз дээ. Яг энэ Үндсэн хуулийн зарчмыг хэрэгжүүлэх ёстой.

-Сая дурдсан ажлуудаа АН-ын бүлэгтэй хамтран хуулийн төсөл болгосон гэсэн. Хэзээ өргөн барих вэ?

-Өргөн барих нь бэлэн болчихсон. Одоо УИХ-ын даргаас тов хүлээгээд сууж байна. Энэ хуулийн нэг хэсгийг АН-ын бүлэг, нөгөө хэсгийг нь УИХ-д суудалтай намууд хамтраад өргөн барьж байгаа.

-МАН Ерөнхийлөгчийн асуудлаар сул гишүүний орон тоо тооцож, Дав.Цогтбаатарыг золиослоод байна уу-

-Танай намын залуу гишүүн Дав.Цогтбаатарын шүүхийн асуудал удаан яригдлаа. Сүүлдээ Дав.Цогтбаатарыг түдгэлзүүлэхгүй байгаа нь, МАН улс төрөөс гадуур байгаа хүнээ оруулахын тулд суудал хадгалж байна хэмээн яригдаж буй. Энэ үндэслэлтэй юу. Түүний холбогдох хэргийн хүрээнд гол буруутнууд нь цагаадчихсан зэрэг өнцгүүд байна?

-Хууль зүйн нөхцөл байдал, улс төрийн нөхцөл байдал хоёр өөр байгаа. Ер нь бол хууль зүйл нөхцөл байдал үүсэхээс өмнөх улс төрийн нөхцөл байдал энэ шийдэл рүү явуулсан нь хэн ч харсан тодорхой байгаа. МАН-аас Ерөнхийлөгч болох ёстой хүн УИХ-ын гадна байгаа учраас түүнийг УИХ руу оруулж ирье. Эсвэл одоо байгаа Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацааг сунгахад хамгийн үүрэг, рольтой оролцох ёстой тоглогч нар нь УИХ-ын гадна байгаа учраас тэр хүнийг оруулж ирье гэвэл, хэнийг мулталж болох вэ гэдэг дээр өрөг тавьсан болов уу. Иймд УДШ дэх гар хөлөөр ийм шийдвэр гаргуулсан юм биш биз гэсэн хардлага байна.

Дав.Цогтбаатар гэдэг хүний бүрэн эрхийг хөндөхөөс илүүтэй, зурсан зургийн золиосонд яваад байгаа юм биш үү гэсэн хардлага бий. Дээд шүүх дээр болсон маргаан дээр энэ зүйл маш тодорхой харагдаж байсан. Дав.Цогтбаатар гэдэг хүн бол шийдвэр гаргагч биш. Хэрэгжүүлэгч, мэргэжилтэн нь байсан. Гэтэл гол шийдвэр гаргасан хоёр албан тушаалтан нь яагаад ял авсангүй вэ. Энэ чиглэлд гол шийдвэр гаргасан МАН-ын нөлөө бүхий хүмүүсийн хүүхдүүд одоо хүртэл томоохон албан тушаал хашиж байна.

Тэр хүмүүст яагаад хууль үйлчлээгүй вэ. Тушаалын дагуу ажлаа хийсэн мэргэжилтэнд ял өгөх гэж оролдоод, шүүхээс цагаадсан хэрэг дээр тойргийг нь булааж авахын тулд буцаагаад ийм асуудлыг хөндөв гэдэг зүйл яригдаж байгаа. Энэ бол хөшигний ардах дүр зураг.

Харин хөшигний наана байгаа дүр зураг дээр "Энэ процесс Үндсэн хууль зөрчөөд байгаа юм биш биз. Хэрэв үнэхээр ийм асуудал хөндөгдөж байгаа бол Үндсэн хуульд гишүүнийг эгүүлэн татахтай холбоотой маш тодорхой заалт бий.

Үнэхээр УИХ-ын гишүүнтэй холбоотой асуудал хөндөгдсөн бол УДШ шийдвэр гаргахаас өмнө УИХ-д ямар нэг бичиг ирэх ёстой байсан уу гэдэг асуудал үүснэ. Энэ мэтчилэн хууль зүйн хэд хэдэн асуудал байгаа. Дээрээс нь энэ чинь ард түмний мандаттай хүн. Жирийн гудамжид байгаа хүн огт биш. Тиймээс бид энэ асуудалд илүү хэрсүү, хөшигний ар дахь тоглоомыг нь анзаарч харж байгаа учир МАН-ынхан шиг алга ташиж гүйхгүй.

https://eguur.mn/597011/

Н.Хасар: Ерөнхий сайд солигдоод татвар, инфляц буурахгүй нь бодит үнэн. Иймд улс төрийн үзэл, үнэт зүйлд тулгуурласан соёлыг л бий болгох хэрэгтэй

zulaa — Tue, 27 May 2025 18:04:04 +0800

Улс төрийн өнөөгийн нөхцөл байдлын талаар “Мизес Монгол” ТББ-ын судлаач, улс төр судлаач Н.Хасартай ярилцлаа.

Тэрбээр цэвэр баруун жигүүрийн либертари үзэл баримтлалыг таниулахаар ажиллаж байгаа. Жагсагчдыг болон нам, төрийг төлөөлөх субъект биш тул хөндлөнгийн аналист байдлаар ярилцахаар түүнийг сонгосон юм. Н.Хасар нарын залуус "Либертари нам"-аа байгуулахаар 801 гарын үсэг цуглуулж байна. Хэрэв нам нь байгуулагдвал энэ үзэл баримтлалын хувьд сөрөг хүчин болж чадах юм.

Улс төрийн бүлэглэлүүд жагсагчдыг хууран мэхэлж гомдол, дургүйцлийг нь тодорхой зорилгоор чиглүүлж байна

-Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүү, бэрд холбогдох скрийншот гарч ирснээр жагсаал өрнөж, түүнийг огцруулах акц улс төрийн сонирхолтой өөрчлөлт хөдөлгөөнд хөтлөөд байна. Та эдгээрийг хэрхэн харж байна?

-Л.Оюун-Эрдэнэ гэдэг хүн үндэслэлгүй санхүүгийн эх үүсвэрээр өөрийн хүүг хангасан бол ёс суртахууны хувьд зөвтгөх ямар ч аргагүй. Энэ бол авлига албан тушаалын гэмт хэрэг байж ч болох асуудал. Гэхдээ ганц Л.Оюун-Эрдэнийн хүүхэд л ийм гэвэл утгагүй шүү дээ. Төрөөс төрсөн тэрбумтан гэж хэзээнээс л ярьж байгаа. Дарга нарын амьдрал аль хэдийнэ иргэдээс тасарчихсан. Магадгүй Л.Оюун-Эрдэнийн хүүхэд болгоомж алдсан тул эсрэг бүлэглэлийн аманд орж, шалтгийг нь гаргаж өгсөн байж болно. Үүнд хүмүүс бухимдаж ёс зүйн хариуцлага шаардаж, органикаар жагсаалд нэгдэж байгаа нь үнэн. Үгүйсгэж болохгүй.

Гэвч зөвхөн органикаар жагссан хүмүүсийн жагсаал үр дүнд хүрчихлээ, хүмүүс органикаар цуглаж хариуцлага хүлээлгэж чадлаа гэдэгт итгэвэл хэтэрхий гэнэн хэрэг болно. Монголын түүхэнд ийм зүйл тохиолдож байсангүй. Л.Оюун-Эрдэнэ гэдэг хувь хүнд чиглэсэн огцруулах санаачилга аль хэдэн сарын өмнөөс л эхтэй. Багагүй хугацаанд улс төрийн акц явагдаж, одоо оргил цэгтээ хүрч байх шиг. Мэдээж маш олон хүн жагсаалд органикаар нэгдэж байна. Олон түмний бухимдал дээд цэгтээ хүрсэн байна. Миний найз нөхдийн дунд ч гэсэн энэ жагсаалд нэгдсэн хүмүүс бий. Гэхдээ энэ жагсаалаар Монголчууд бидний өмнө тулгарсан бодит асуудлыг шийдсэн гэж үзэх аргагүй. Засгийн газар огцроод, Монголд улс төрийн бодлогын бодит өөрчлөлт гарахгүй. Иймээс би улс төрийн бүлэглэлүүд жагсагчдыг хууран мэхэлж гомдол, дургүйцлийг нь тодорхой зорилгоор чиглүүлж байна гэж харж байна.

Энэ бол миний бодол, хөндлөнгөөс ажиглаж буй байр суурь шүү. Бас хүмүүс Л.Оюун-Эрдэнэ Ерөнхий сайдад дургүй байж, түүнийг огцруулахыг шаардах эрхтэй. Би тэдний чин сэтгэлийг үгүйсгээд байгаа хэрэг биш. Гол нь уг жагсаал ямар ч үр дүнд хүрлээ гээд бидний бодит асуудал шийдэгдэхгүй. Асуудал энд л байна.

-Эхлэлийг нь зохион байгуулалттай гэж харж байна гэсэн үг үү?

-Ер нь ний нуугүй хэлэхэд орчин үед органик жагсаал гэдэг юм байхаа больчихсон шүү дээ. Жагсаал ч бодитоор нийгмийн өөрчлөлт хийхэд үр дүнтэй арга хэрэгсэл байхаа больсон. Талбай дээр хэчнээн олон хүн жагссан ч тэдгээр хүмүүс сонгогчдыг бүхэлд нь төлөөлж байна гэж үзэх аргагүй. Тиймээс орчин үед жагсаалыг үзэл бодлоо илэрхийлж байгаа нэг хэсэг хүмүүсийн л үйлдэл гэж харна уу гэхээс ард түмнийг бүхэлд нь төлөөлөөд байна гэж хэлэх боломжгүй.

Үүнээс гадна улс төрийн активизм, жагсаалаар дагнаж амьдардаг мэргэжлийн жагсагчид гэж өнөөдөр хаа сайгүй л бий. Монголд ч гэсэн өнөөдөр ихэнх жагсаалд итгэхээ байсан. Би л хувьдаа огт итгэдэггүй. Өрнөдөд уур амьсгалын өөрчлөлтийн эсрэг гэж газрын тосны олборлолтыг эсэргүүцэгч активистуудын жагсаалыг USAID, Евро Коммис гэх мэт байгууллагууд элдэв ТББ-уудаар дамжуулж, татвар төлөгчдийн мөнгөөр санхүүжүүлж байдаг нь нэгэнт ил болчихсон. Улс төрийн активизм чинь өөрөө тодорхой хүмүүсийн хоолоо олж иддэг нэг төрлийн мэргэжил болчихсон гэдгийг өнөөдөр бид ойлгох цаг хэдийнэ ирсэн.

Яг үнэндээ өдөр тутмын амьдралаа болгох гээд цаг мөчтэй уралдаж яваа энгийн хүмүүс олон хоног жагсах боломж ч байхгүй. Мэдээж органик жагсаал бий. Тухайлбал, цар тахлын үеийн хөл хорио, авторитари арга хэмжээнүүдийг эсэргүүцэж байсан хүмүүсийн жагсаал илүү бодитой. Миний бодлоор хамтарсан Засгийн газарт багтаж байгаа улс төрийн намуудын гишүүд л эдгээр жагсаалд оролцоод, Засгийн газрыг бүхэлд нь огцруулах тухай ярихгүй, зөвхөн Л.Оюун-Эрдэнэ ганцаараа авлигач, муу муухайн тууль мэтээр яриад, огцруулна гэж дайраад байгаа нь хоёр нүүртэй харагдсан.

Монгол Улс бол ганц хоёр хүн бүх асуудлыг мэддэг, ганцаар засаглах дарангуйллын тогтолцоотой улс биш

-Энэ асуудал гарч ирэхээс өмнө, УИХ-ын гишүүн Х.Тэмүүжин Үндсэн хуулийг дахиж өөрчлөхийг дэмжихгүй гэсэн агуулгаар бүлэг дотроо гарын үсэг цуглуулсан. Хэд хоногийн дараа О.Алтангэрэл сайд Тавантолгойн асуудлаар хоёр боть ном хэвлэж, тараасан. Ингээд яг маргааш нь бэрийн цүнх гэдэг сэдэв гарч ирснийг та холбож бодож байна уу?

-Эдгээртэй давхцаад хоёр жил идэвхгүй байсан “Ажлаа хий” гэдэг пэйжээс цүнхний асуудлыг гаргаж тавьсан байна лээ. Угтаа эрх баригч нам бол МАН ганцаараа биш. Л.Оюун-Эрдэнэ ч ганцаараа эрх баригч биш. Эрх баригчид гэвэл МАНАНХҮН. Үзэл санааны ялгаралгүй, хэзээ ч яаж ч хоорондоо эвсэж мэдэх улс төрийн намууд сонгуулийн үр дүнгээс үл хамааран нийлж, Засгийн газар байгуулчихсан байна. Жагсаал надад таалагдаагүй хамгийн том шалтгаан нь, эвсэж засаг байгуулсан улс төрийн намуудын эсрэг хэн ч юу ч хэлэхгүй байна. Зөвхөн Л.Оюун-Эрдэнэ гэдэг хувь хүнд төвлөрөөд байна. Би Л.Оюун-Эрдэнэд дургүй. Гэхдээ энэ засгийг байгуулах шийдвэрийг гаргасан бусад бүх хүмүүсийг орхигдуулаад, ганц хувь хүний эсрэг олон түмний дургүйцлийг чиглүүлж байгаа нь утгагүй санагдаж байна.

Мэдээж олон түмэн улс төрийн бодит байдлын тухай мэдээлэлтэй байж чадахгүй. Тиймээс болж буй бүх асуудал, бэрхшээлийг цөөн хэдэн эрх баригч, хувь лидерүүдтэй холбож ойлгодог. Яг үнэндээ Монгол Улс бол ганц хоёр хүн бүх асуудлыг мэддэг, ганцаар засаглах дарангуйллын тогтолцоотой улс биш. Харин улс төрийн намууд буюу нийгмийн тодорхой ашиг сонирхлын бүлэглэлүүдийн дарангуйлалд орчихоод байна. Нам дотор бүлэглэлүүд бий. Тэдний эрх ашиг зөрчилддөг. Ингээд улстөрчид хоорондоо муудалцаад, эрх барьж буй нэр хүндээ алдсан цөөн хэдэн хувь хүмүүс рүү довтолж байна. Ингэсэн хүн сөрөг хүчний үүрэг гүйцэтгэж байгаа юм шиг харагдаад байх.

Өнөөдөр Ардчилсан нам дотор Засгийн газарт багтаж орж чадаагүй гомдогсдын фракц буй. МАН дотор ч энэ Засгийн газраа унагаж, дангаар засаглахыг хүссэн фракц байгаа. Бэрийн цүнхний асуудал явсаар АН-ыг засгаас гаргахдаа тулсан гэдгээс харахад – энд фракцуудын эрх ашиг л зөрчилдөж байгаа юм шиг харагдаж байна. Өөрөөр хэлбэл МАН дотор дотоод зодоон явагдаад байна. Бид үндсэндээ олон жил засгийн эрхэнд ээлжилсэн эсвэл эвссэн - хөрөнгө мөнгө, хүн хүч, хэлхээ холбоо сүлжээ бүхий, өөр хоорондоо огт ялгарахаа байсан том намуудын тогтолцооны дарангуйлалд орчихоод байна. Тэгэхээс ганц нэг хувь хүний дарангуйлал биш. Манай нийгэмд улс төр, эдийн засгийн эрх мэдэлтэй элит давхарга бий болчихоод байна. Аль аль намуудад нь тэдний төлөөллүүд байна.

-Жагсагчид сүүлдээ өргөтгөсөн шаардлага гэж уншихдаа, “Хамтарсан Засгийн газрыг боль, Үндсэн хуулийг дахиж битгий өөрчил” гэж байна лээ. Энэ нь эдгээр өдрүүдэд Ерөнхийлөгчийн илэрхийлсэн байр суурьтай давхацсан тул асуудал МАН доторх бүлэглэлийн зөрчил байв уу гэж харахад хүрчээ?

-Би бол намын дотоод фракцуудын талаар баримттай мэдэхгүй байна. Дедукцийн зарчмаар л таамаглал дэвшүүлж байгаа. АН-аас Засгийн газарт багтаж чадаагүй нэг бүлэг бий. Ц.Элбэгдоржийн фракц ч гэж ярьдаг. Энэ хүмүүс үнэн хэрэгтээ МАН-д хэзээнээс ойрхон шүү дээ. Нөгөө талд нь У.Хүрэлсүх байна. Түүнийг дэвшүүлэн зайлууллаа, залуус нь намаа авчихлаа гэж ярьж байсан. Ингээд харахад Ерөнхийлөгч болон АН-аас засагт багтаагүй фракцууд, дээр нь МАН дахь Л.Оюун-Эрдэнийн эсрэг эрх ашгууд нэгдчихээд байж мэднэ. Энэ бухимдлыг нийлүүлж байгаад одоогийн Засгийн газар луу чиглүүлсэн байж болно. Нам дамнасан бүлэглэлүүдийн дайн гэсэн үг.

Монголын төр данхайгаад байгаа гол шалтгаан нь эдгээр намууд коммунизм байгуулах зорилго тавьчихсантай холбоогүй. Өрсөлдөөнөөс мултрах гэсэн том компаниуд

-Тэгвэл Л.Оюун-Эрдэнийг болиулах нь тэр бүлэглэлд ямар хэрэгтэй юм?

-Миний санаж буйгаар төрийн дахин хуваарилалтын эрх мэдлийг л булаацалдаад удаж байгаа. 14 мега төсөл гэдэг чинь угтаа нөөцийн асар их дахин хуваарилалт шүү дээ. Хэдэн их наядын дүнтэй нь одоо хэр тодорхойгүй л байна. Төрийн мөнгийг хэдхэн том компаниудад бүтээн байгуулалт хийх нэрээр хуваарилна гэсэн үг. Өнөөдөр улстөрчдийг дамнан худалдаж авсан компаниуд бодитоор бий. УИХ-ын гишүүдийн тал хувь нь яахаараа нэг компаниас хандив авчихсан байдаг юм. Яагаад хэн ч энэ асуудалд ач холбогдол өгөхгүй байгаа юм. Энэ бол маш аюултай зүйл болж байна. Ингээд харахаар, энэ бүхэн 14 мега төслийг хэрхэн хувааж авах вэ гэсэн зодоон ч байж болно.

Гадаадын хөрөнгө оруулалт, уул уурхай гэж их гоё юм ярьдаг болжээ. Ийм нэрээр өр тавьж, эргээд системээ тэжээж, хүмүүсийн бухимдлыг түр зуур намжуулж байгаад одоогийнхоо дэглэмийг хамгаалж, улам л өрийн хавханд оруулах асуудал явдаг. Гадаадын хөрөнгө оруулалт чухал, уул уурхайг зөв ашиглах нь чухал. Гэхдээ том төр, том нам, том бизнесүүдийг л зөвхөн санхүүжүүлэхэд ашиглавал эсрэгээрээ хортой.

Хуучин ЗХУ коммунизм байгуулах үйл хэргээ уул уурхай, байгалийн баялгаараа санхүүжүүлж байсан. Өнөөдөр Монголд байгаа намууд дэглэмээ мөн л уул уурхайгаар санхүүжүүлж байна. Үнэндээ уул уурхайн компаниудын улсад төлөөд байдаг татвар нь бага л юм билээ. Монголыг уул уурхай авч яваад байна л гээд байдаг. Сүүлийн гурван жил улсын төсвийн 60 гаруй хувийг жижиг дунд бизнесүүд болон албан хаагчдын орлогын албан татвар, иргэдийн төлсөн НӨАТ санхүүжүүлсэн байх жишээтэй. Уул уурхайг ашиглаад Монголын зах зээлийн хэмжээ өргөжөөд, чөлөөт зах зээл биежээд, капитализмын замнал руу орсон гэвэл худлаа.

Ердөө төртэй хамтарсан хэдхэн бизнес бүх өрмийг хамдаг болсон. Түүнийг эсэргүүцэнгүүт хувийн өмч, чөлөөт зах зээл гэсэн худал реторик ашигладаг болчихсон байна. Өнөөдөр Монголын төр данхайгаад байгаа гол шалтгаан нь эдгээр намууд коммунизм байгуулах зорилго тавьчихсантай холбоогүй. Ийм зорилготой улс төрийн нам одоо байхгүй. Зүүний үзэлтэй намууд өнөөдөр коммунизмд итгэхээ байсан.

Харин төрийн эрх мэдлийн төвлөрөлд бол хязгааргүй итгэдэг хэвээрээ. Цаад зорилго нь эдийн засгийн бүх нөөцийг төвлөрүүлээд, хувийн хэвшил нэртэй улс төр, эрх мэдэлтэй хамссан бүлэглэлүүдэд дахин хуваарилах. Дахин хуваарилалт хийх нь төрийн цор ганц үүрэг болчихлоо. Энэ дахин хуваарилалттай зэрэгцээд зах зээлийн зохицуулалтууд хийгдэнэ. Тухайлбал, ТҮЦ-ийг зайлуулснаараа нийтийн эрх ашгийг хангаж, хотын өнгө үзэмжийг сайжруулж эсвэл хувийн өмчийн тогтолцоог халж коммунизм байгуулах гээгүй. Харин тодорхой бизнесүүдэд зориулж зах зээлийн өрсөлдөөнийг хумьж байна. Шуудхан хэлэхэд том бизнесүүдэд зориулж жижиг дунд бизнесийн зах зээлийг ил цагаан булаан авч өгч байна. Ер нь бол өрсөлдөөнөөс мултрах гэсэн том компаниуд л өнөөдрийн данхар төрийг бий болгосон. Цаад эдийн засгийн сэдэл нь энэ.

Том компаниуд өөрсдөө яам болж, өөрсдийнхөө зах зээлийг зохицуулдаг болчихоод байна. Том төр, том бизнес хоёр бол нэг зоосны хоёр тал. Чөлөөт зах зээлийг коммунистууд нураагаад байгаа юм алга. Үнэнийг хэлэхэд хэн ч өнгөрсөн баларсан ЗХУ-ын коммунизмыг байгуулах гэж оролдоод байгаа юм байхгүй. Өнөөдрийн тогтолцоог: Эдийн засгийн тодорхой сектор бүрийг цөөн тооны картелиудын гарт даатгах замаар төр нь төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн бодлогыг хэрэгжүүлдэг фашист тогтолцоотой төстэй гэж хэлбэл үнэнд нийцнэ.

Өнөөгийн өрнөдөд ноёрхож буй улс төр-эдийн засгийн тогтолцоо нь чөлөөт зах зээл бус харин фашист тогтолцоо гэж баруун жигүүрийн үзэлтэй хүмүүс шүүмжилж байхыг та сонсоо л байлгүй дээ.

Улс төрийн бүлэглэлүүд өөрсдийнхөө ашиг, сонирхлыг хамгаалахдаа зах зээл, баялаг бүтээгч, хувийн өмч гэх реторик ашигладаг

-Тэгэхээр нөгөө MCS яригдах нь. Үүнтэй тэмцээд л ялагдлаа гэж Л.Оюун-Эрдэнэ өөрөө тайлбарладаг. Бүх жагсаал эсэргүүцэл Ухаа худаг, Тавантолгойн сэдэвтэй давхацсан гэдэг. Нөгөө талаас MCS-ийг бас баялаг бүтээгч, хувийн хэвшил гэж өмгөөлдөг?

-Ер нь төрийн эрх мэдэлтэй хамсаж, татвар төлөгчдийн мөнгөөр бизнес хийдэг, тусгай эрх дарх эдэлж байгаа том монополь эсвэл картелиудыг хувийн хэвшил гэж үзэх аргагүй. Эдгээр бизнесүүд өрсөлдөөнөөр бус албадлагад тулгуурлаж үйл ажиллагаа явуулж байна.

Ашиг олбол өөрсдөө хүртэнэ, алдагдал хүлээвэл татвар төлөгчдөд хохирлоо үүрүүлнэ. Өнөөдөр УИХ-ын гишүүдийн бараг талынх нь сонгуулийн санхүүжилтийг нэг том компани гаргасан байгаа сурагтай. Ийм их мөнгийг зүгээр хандив маягаар өгнө гэдэгт хэн итгэх вэ? Татвар төлөгч, баялаг бүтээгч гэх нэрийг зүүсэн том бизнесүүд өөрсдийнхөө төлөөллийг улс төрд илгээгээд, өөрсдөдөө яам байгуулаад, салбар салбарынхаа зах зээлийг өөрсдөө зохицуулаад явчихдаг болсон. Ийм компаниудыг баялаг бүтээгч, хувийн хэвшил гэж нэрлэх боломжгүй.

Үнэндээ Монголын ашигт малтмалын ордууд хувийн өмч биш. Хайгуул, олборлолтод зарцуулсан хөрөнгө оруулалтынх нь мөнгө бол байж болох. Том бизнесүүд улс төр дэх өөрсдийн төлөөллөөрөө дамжуулаад аль нэг орд ашиглах лицензийг төрөөс авч л ашиглаж байгаа. Тувтан төрийн эрх мэдлээр дамжуулж бизнес хийдэг хүмүүс том ордуудыг эзэмшчихээд, санхүүгийн хувьд хүчирхэгжчихээд улс төрчдөө хүртэл олноор нь худалдан авч, өөрсдийнхөө нөлөөнд байлгадаг болчихсон байна.

Энгийн хүмүүс шударгаар бизнес хийж, зах зээлийн өрсөлдөөний зарчмаар дэвжээд, элдэв улс төрийн нөлөөнөөс ангидаар ордуудыг авч ашиглах боломж хаалттай. Энэ бүхэн монголчуудын нүдний өмнө илт. Ингээд эдгээр хүчирхэг улс төрийн бүлэглэлүүд өөрсдийнхөө ашиг, сонирхлыг хамгаалахдаа зах зээл, баялаг бүтээгч, хувийн өмч гэх реторик ашигладаг. Үр дүнд нь эдгээр үгсийн утга санааг монголчуудын олонх сөргөөр төсөөлдөг болчихсон. Ингээд иргэдийн зарим нь бүр социалист тогтолцоог хүсдэг болсон байх жишээтэй.

ЗХУ нурж унаад Оросод эмх замбараагүй байдал зонхилж байх үед улс төрийн эрх мэдэлтнүүдтэй холбогдсон цөөн хэдэн хүмүүс маш богино хугацаанд ямар ч зардал, хүчин чармайлтгүйгээр хамаг юманд эзэн суучихсан байсан. Үүний эсрэг бий болсон иргэдийн дургүйцэл эцэстээ Владимир Путиний дэглэмийг хүчирхэгжихэд хүргэсэн.

Ер нь бизнес, улс төр нийлсэн тогтолцоо бол чөлөөт зах зээл биш. Меркантализм. Хааныг дагасан цөөн хэдэн худалдаачид бүх зах зээлийг хааны тусгай зөвшөөрлөөр хамдаг, бусдыг нэвтрүүлдэггүй боож хаадаг. Хэдхэн язгууртан, сурвалжтан болон хэсэг худалдаачид л баян. Бусад нь хамжлага. Энэ тогтолцоог сөрж л анх чөлөөт зах зээлийн үзэл санаа бий болсон. Хүн бүр бизнес хийх эрхтэй, хүн төрөөс хамааралгүй амьдрах боломжтой байх ёстой гэдэг бол чөлөөт зах зээл. Хавиер Милей хэлж байна лээ, “Би зах зээлийн төлөө болохоос бус бизнесийн төлөө биш” гэж. Өнөө үеийн чөлөөт зах зээлийн хамгийн том дайснууд бол өрсөлдөөнөөс ангижирах хүсэлтэй, төртэй нийлсэн бизнесүүд. Тэд төрийг худалдаж авах чадвартай болтлоо томорсон.

МАН төрийн бүтээн байгуулалт ярих эрхтэй. Өөрсдөө хөгжлийн загвар бол төр гэж үздэг нам. Зүүний үзлийн төлөө АН, ХҮН эвсэж л болохгүй ш дээ

-Хамтарсан Засгийн газар хэр зөв жишиг юм. Ер нь бусад орон хамтрал руу явж байгаа, өмнөх алдаа дутагдал бүгд талцаж хуваагддагаас болсон, нэг талд гарч аваад олон зүйл эхлүүллээ, гадаад ертөнц ч манай төрийг тогтвортой гээд сонирхож байна гээд байгаа?

-Сонгуулийн цэвэр пропорциональ системтэй оронд нэг нам дангаар засаглах боломжгүй хэмжээний саналыг олон намууд хуваагаад авчихдаг. ХБНГУ ч гэдэг юм уу. Тэд бол хүссэн хүсээгүй хамтрахад хүрдэг. Сонгуулийн тогтолцооноосоо болоод эвсэхээс өөр аргагүй болох эсвэл үр дүн нь хүссэн хүсээгүй эвсэхэд хүргэх нь бий.

Гэхдээ намууд нь эвссээр байгаад ялгарах юмгүй болчихлоо гэж Германы ард түмэн сэтгэл ханамжгүй байна. Иймдээ ч арав орчим жилийн өмнө байгуулагдсан шинэ нам өнөөдөр дэмжлэгээрээ Германы хамгийн том нам болчихлоо. Сонгуулийн тогтолцооноос болоод хамтарсан засаг байгуулагдах нь бий. Гэхдээ ихэнхи тохиолдолд зүүний намууд нь зүүний намтайгаа эвсдэг. Харин Монголын хувьд өнөөдөр МАН дангаар засаглах хэмжээнд сонгуулийн үр дүн бий болсон. Гэтэл нөгөө хоёр намтайгаа нийлээд бүтээн байгуулалт, төсөл хэрэгжүүлэх нэрээр эвсчихсэн. Хамгийн инээдтэй нь зүүний намууд өөр хоорондоо эвсээд бүтээн байгуулалт яриад байсан бол асуудал огт алга. Гэтэл төрийн бүтээн байгуулалтын эсрэг байх ёстой барууны намууд нь зүүний бодлогыг сөрнө гэж иргэдийн дэмжлэгийг авчихаад тэр бодлогыг хэрэгжүүлэх багийн нэг хэсэг болчихсон нь шившгийн.

Монголын эдийн засагт тулгарч байгаа гол бэрхшээл бол төрийн оролцоо. Гэтэл өнөөдөр төр хөндлөнгөөс оролцох бүү хэл бүтээн байгуулах нэрээр үйлдвэрлэл, хуваарилалтыг өөрсдөө чиглүүлнэ гэдгээ ил тод зарлаж байна. Бид угтаа төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас татгалзсан. Тийм замналаар явбал сүйрдэг юм байна гэдгийг биеэрээ мэдэрсэн учраас зах зээлийн эдийн засгийн тогтолцоонд шилжсэн. Гэхдээ зах зээлийн эдийн засгаа ойлгоогүй. Тиймдээ ч төд удалгүй Монгол данхар төртэй болж хувирсан. Ингээд төр зөвхөн дахин хуваарилдаг, дахин хуваарилалтаас хүртэх гэсэн бүлгүүд төрийн эрх мэдлийг булаалддаг ийм эдийн засгийн тогтолцоотой боллоо.

Үр дүнд нь жилээс жилд төр данхайх. Харин өнөөдөр татварлаж хуваарилдаг төр маань мега төсөл нэрээр огт байхгүй мөнгийг дахин хуваарилах тухай яриад сууж байна. Өр зээл тавиад том төсөл хэрэгжүүлэх нэрээр улстөрчид болон том бизнесүүд төрийн мөнгөнөөс ахиухан хүртэнэ. Ингээд 1980 онд социализмын материал техникийн бааз байгуулж, коммунизмийн диваажинд иргэдээ амьдруулна гэдэг шиг л юм яриад байна.

Ер нь аж үйлдвэржилт төрийн санаачилгаар явагддаггүй. Явуулах гэж оролдвол улсын эдийн засаг дампуурдаг. Эдийн засгийн анхан шатны онол гадарладаг хүмүүсийн мэдэх л ойлголт. Яах вэ, зүүний үзэлтэй намууд ийм зүйл хийх санаачилга гаргахыг бол үгүйсгэхгүй. Угаас тэгнэ гэдэг үзэл санаатай. МАН ингэж ярилаа гээд үзэл санаанаасаа гажихгүй. Гэтэл өөрсдийгөө баруун жигүүрийн үзэлтэй гээд байгаа улс төрийн намууд ийм юм яриад байна. Зүүний бодлогыг сөрж, тэнцвэржүүлэх ёстой баруун жигүүрийн намууд нь хамтарсан засаг байгуулснаа “Нийтийн эрх ашгийн үүднээс төрийн эрх мэдлийг нэмэгдүүлэхээс өөр арга байхгүй” гэж социалист шалтгаар өмгөөлж сууна.

МАН төрийн бүтээн байгуулалт ярих эрхтэй. Өөрсдөө хөгжлийн загвар бол төр гэж үздэг нам. Зүүний үзлийн төлөө АН, ХҮН эвсэж л болохгүй ш дээ. Сонгуулийн өмнө л ХҮН, АН-ын мөрийн хөтөлбөрт бүсчилсэн хөгжил, мега төсөл явж байсан. Сонгуулиас жилийн өмнө л эвсэл яригдаж байсан.

-Нам нь шийдээд Засгийн газрыг нэг тийш нь болгох бололтой. Харин ард түмнээс сонгогдсон парламент гэдэг бүтэц ер цааш дорвитой явах юм уу?

-Энэ парламентын өмнөөс намын бүлгүүд л шийдвэр гаргаж байгаа. Манай улс төрийн намын тогтолцоо өөрөө чухал онцлогтой. Эрх мэдэл төвлөрсөн бүтэцтэй. Дээрээс доошоо хатуу зохион байгуулагддаг бюрократ бүтэц бүхий. Улс төрийн намын уг зохион байгуулалтыг бид хуучны коммунист цаг үеэс өвлөж авсан.

Улс төрийн эрх мэдлийг өөрсдөдөө төвлөрүүлсэн намын дарга нар таалсан гишүүддээ сонгуульд оролцох, нэр дэвших боломжийг олгодог. Залуу гишүүд нь дарга нарынхаа эсрэг элдэв юм яривал нам дотроо няслуулчихдаг. Иймд ард түмний парламент ярих нь утгагүй. Парламент бол улс төрийн намуудын мэргэжлийн улс төрчдийн байгууллага. Ардчиллын идеал ёсоор бол иргэдийн сонгогдсон төлөөлөгч гэгддэг. Гэхдээ бодит байдал дээр үүнийг худлаа гэдгийг бид бүгд мэднэ.

Өнөөдөр парламентын гишүүдийг намын бүлгийн байр сууринаасаа зөрвөл оноожуулж, оноог нь хасна гэх мэтийн асуудал ч яригдаж байх жишээтэй. Парламентад сонгогдох боломжийг зөвхөн том намуудад олгосон тогтолцоог аль хэдийнэ бүтээчихсэн. Бид нарын байгуулаад байгаа ардчилал идеалдаа тийм ч ойрхон байгаад байна гэж би хувьдаа боддоггүй. Тэгэхээр энэ тогтолцооны асуудал болчихсон. Тогтолцоо нь өөрөө ийш түлхэж байна. Түүнээс гарч ирсэн улстөрч нь өөрөө муу хүн болохоор, улс орноо сүйрүүлье гэж бодсондоо энэ тэр биш. Тогтолцоо өөрөө төрийн дахин хуваарилалтаас хүртэхгүй бол хожигддог зарчим бий болгочихсон.

Залуу хүн зоригтой бас гэнэн л байдаг

-Үнэхээр өөрчлөлт, шинэчлэлийн төлөө жагсаж байгаа залуусыг үгүйсгэж болохгүй талаар хоёул ярьсан. Залуу хүмүүс бүх улс оронд л хувьсгалч байдаг. Гэхдээ дараагийн өрнөлийг өнөөдөр яриад хэрэггүй, огцруулах л ёстой, хүсвэл дараагийн хүнийг ч жагсаад огцруулчихна гээд байна. Том агуулгад нь ухаан зарахгүй нь дийлэнх байх шиг?

-Ер нь залуучууд бол гэнэн шүү дээ. “Танай үе өөр байна” гэдэг дээр хошгируулдаг. Маогийн улаан хамгаалагчид чинь залуус л байсан. Мэдэхгүй яваад дарга нарын тоглолтод л орчихсон хүмүүс шүү дээ. Энэ бусад орнууд дахь элдэв залуусын социалист хөдөлгөөнүүдийн цаана хөгшин улс төрчид л байгаа. Залуучууд өөрсдөө зохион байгуулалтад орж чадсан түүх дэлхийн хаана ч байхгүй. Тэгж андуурсан байж болох ч масс өөрсдөө зохион байгуулалт хийдэг түүх дэлхийд байхгүй. Залуучууд улс төрийн бузрыг тэвчдэггүй. Улс төрийн бодит байдлыг бодитоор ойлгоход мэдлэг, туршлага нь хангалттай байх боломжгүй. Залуусыг дэвэргэн сэтгэл дээр нь тулгуурлаж, нийгмийн эсэргүүцлийн хүч болгож ашигласан түүх маш олон. Залуу хүн зоригтой бас гэнэн л байдаг. Би залуусыг үгүйсгээгүй. Тэдний эерэг өөрчлөлт хийх гэсэн хүсэл, чин сэтгэлийг хүндэтгэнэ. Гэхдээ олон хүн дургүй зүйл дээрээ нэгдэж эерэг өөрчлөлт хийдэггүй.

Дараагийн Ерөнхий сайд хэн болохоос үл хамааран татвар буурахгүй, инфляц зогсохгүй, төрийн данхайх явдал хазаарлагдахгүй. Бидний амьдралын проблемуудаас нэг нь ч алга болохгүй. Энэ л бодит үнэн.

Тийм учраас бид хувь хүнд бус улс төрийн үзэл баримтлал, үнэт зүйл, зарчимд тулгуурласан улс төрийн соёлыг бий болгох хэрэгтэй. Монголын улстөрчид үзэл баримтлалд тулгуурласан улс төр хийдэг, сонгогчид нь мөн адил үүнд тулгуурласан сонголт хийдэг соёл Монголд алга. Улс төрийн тэмцэл гэдэг нэг, хоёр дайсныг зайлуулснаар зорилгоо биелүүлчихдэг зүйл биш.

Дээр нь, асуудлыг зөвхөн улстөрчдөд нааж болохгүй. Сонгогчид чинь бас хэцүү. Иррациональ байхаас гадна атгаг сэтгэлдээ хөтлөгддөг. Сонгогч олон түмэн гэхээр бүгд ариун сайхан хүмүүс, улс төрчид гэхээр л хар хэрээ байдаг гэж хэлэх боломжгүй. Нөхцөл байдал сайжирч байсан ч сэтгэл нь ханадаггүй, дордлоо гэдэг сонгогчид бий. Олон түмний үзэл санаанд түшиглэсэн ардчилал гэх энэ улс төрийн тогтолцоо өөрийн гэсэн давуу болон сул талуудтай. Эдгээрийг ойлгохгүйгээр хэсэгхэн хувь хүмүүсийг болохгүй бүх зүйлийн буруутнаар тодруулж, эерэг өөрчлөлтийг бий болгох боломжгүй.

-Танай либерал гэсэн хүмүүс эсрэгээр нь ярьж, хийгээд яваа юм биш үү?

-Юун либерал вэ? Либерал гэдэг нь либертаритай ямар ч хамаагүй. Төстэй сонсогдож болох хэдий ч либерал, либертари хоёр чинь өөр. Либерал гэдэг нь өнөө цагт төрийн эдийн засаг дахь оролцоог нэмэгдүүлэх зорилготой социал демократуудын Америк дахь нэршил. Зүүний либерализм, социал демократизм гэдгээр улс төрийн ардчиллыг эдийн засаг дахь төрийн оролцоо, социалист тогтолцоотой хоршуулахыг хүсдэг зүүний үзэлтнүүдийг нэрлэдэг.

Харин либертари гэдгээр төрийн эдийн засаг дахь оролцоог хязгаарлаж, чөлөөт зах зээлийн зарчмаар хөгжихийг сурталддаг баруун жигүүрийн үзэл санааг хэлнэ.

Либерал ба либертари гэх хоёр нэршил хоёулаа либер гэх латин нэр томьёоноос үүдэлтэй нь үнэн. Харин либералууд эрх чөлөө гэдгээр гудамжинд шалдалж, нүцгэлж, хүйсээ солиулахыг сурталддаг бол либертаричууд эрх чөлөө нь хүн өөрийн амьдралтай холбоотой сонголтоо өөрөө хийж, хариуцлагаа үүрэх ёстой, үүнд нь төр болон бусдын зүгээс албадлага, саад тээг учруулж болохгүй гэх зарчмаар ойлгодог.

Үнэндээ либертари үзэл нь либералын сөргүү үзэл. МАН, АН, ХҮН гурав гурвуулаа либерал нам. Хуучин цагт бол МАН коммунист байсан байж болох. Харин одоо бол үгүй. Энэ гурван нам гурвуулаа Европын Холбоо болон Америкийн Ардчилсан намын улстөрчдийг идеалаа болгож харах жишээтэй. Тэдний хэрэгжүүлж буй бодлогыг Монголын хөрсөнд сохроор хуулбарлаж тулгадаг.

Эдгээр намын шинэ залуу үеийнхний дунд “Чингис гэж дарангуйлагчийн зураг парламентын ордонд байх шаардлагагүй” хэмээн ярьдаг радикал либералууд ч байгаа тухай сонсогдсон. Үндэстний ижилсэл, онцлог, соёлоо үгүйсгэдэг, өөрсдөөсөө ичдэг шахуу, өрнөдийн бүх юмыг сохроор хуулдаг, итгэдэг, суртал ухуулгад нь автчихсан хүмүүс бол либералууд. Эдгээр либералууд өрнөдийн одоогийн фашист тогтолцоог чөлөөт зах зээлийн реторикоор хааяа зөвтгөх нь бий. Тиймдээ ч хүмүүс либертари, либерал хоёрыг хольж солих нь аргагүй байх.

Намын дарангуйллыг харин ч парламентын тогтолцоо нь бий болгож, түүнийг Ерөнхийлөгч нь сөрсөн түүх дэлхийд олон

-Энэ өрнөл аажимдаа Ерөнхийлөгчийн эрх мэдлийг улам нэмдэг жишиг рүү хөтлөх вий гэж болгоомжилцгоож байна?

-Ганц хүний захиргаанд орчих боломж БНХАУ-д ч байхгүй. Мао бол Соёлын хувьсгал нэрээр коммунист намаа массын дэмжлэгээр дарж аваад өөрийнхөө эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрүүлсэн хүн. ЗХУ-д Сталин гарч ирээд нэг хүнийг тахин шүтэх явдлыг зохион байгуулж бий болгоод намаа өөрийн хяналтад оруулчихсан. Мөн тэдний түүхийг дуурайж давтсан дарангуйлагчид бий.

Гэхдээ энэ цаг үе дуусгавар болсон. Бас элдэв цэргийн хүчинд дулдуйдсан хунтууд болон ганцаар засаглагч диктаторуудын цаг үе дууссан. Өнөөгийн бүх улс төрийн тогтолцоо нэг хүнд эрх мэдэл төвлөрүүлэх бололцоог үгүй хийчихсэн.

Харин өнөөгийн дэлхий ертөнцөд масс намын дарангуйлал бол бий. Бид нэг, хоёр хүний дарангуйлал бус сонгогчдоо амьжиргааны хувьд хараат болгох байдлаар улс төрийн эрх мэдлээс огт хагацаж салж өгдөггүй хүчирхэг улс төрийн намуудын цаг үед амьдарч байна.

Тиймээс бид нэг хүний дарангуйллаас айгаад байх шаардлагагүй. Монголын Үндсэн хуулиар Ерөнхийлөгч нь ард түмнээс сонгогддог. Тиймдээ ч Ерөнхийлөгчөө парламентаас сонгодог улсуудтай харьцуулбал харьцангуй их эрх мэдэл эдэлдэг. Иймэрхүү тогтолцоотой улсуудыг хагас Ерөнхийлөгчийн засаглалтай гэж улс төр судлаачид тодорхойлох нь бий.

Өнөөдөр Ерөнхийлөгчийн эрх мэдлийг хумина, парламентад, Ерөнхий сайдад эрх мэдлийг төвлөрүүлнэ гэж ярих хүмүүс олширчээ. Ерөнхийлөгчийн засаглал бол дарангуйлал гэх мэтээр худлаа ярих жишээтэй. Үнэндээ улстөрчид хэр зэрэг эрх мэдэл нь хуваарилагдана, төдий чинээ түлхэлцэнэ. Хэдий чинээ түлхэлцэнэ төдий чинээ иргэдэд ашигтай. Тиймээс Ерөнхийлөгчийн институци тодорхой эрх мэдэлтэй байх нь парламентын болон гүйцэтгэх эрх мэдэлд тодорхой хяналт тэнцэл болж өгдөг байж магад.

Намын дарангуйллыг харин ч парламентын тогтолцоо нь бий болгож, түүнийг Ерөнхийлөгч нь сөрсөн түүх дэлхийд олон. Ер нь ардчилал гэдэг бол “Германд эсвэл Англид ийм байдаг, иймээс бүгдийг тэндээс хуулах ёстой” гэсэн үг биш. Бүгд Английн сонгодог парламентын буюу Вестминистрийн тогтолцоотой байх ёстой гэсэн үг ч биш. Улс үндэстэн бүр өөр өөрсдийнхөө түүх, соёл, нөхцөл байдал, онцлогт нийцүүлэн, иргэдийн төлөөллүүдээр хууль тогтоолгож, эрх мэдлийн хуваарилалтыг улс төрд бий болгох тухай ойлголт.

Ардчилсан улс бүр Англи, Герман, Америкийн тогтолцоог бүхэлд нь хуулах ёстой гэсэн юм огт байхгүй. Одоо байгаагаараа байхад асуудалгүй байх. Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байгаа хувь хүмүүс мэдээж эрх мэдлээ нэмэгдүүлэхийг хүснэ. Гэхдээ тэглээ гээд диктатортой болно гэж байхгүй байх. Өнөө үед үеэ өнгөрөөсөн ганцаар засаглах дарангуйллын тогтолцоогоор хүмүүсийг айлгах хэр нь ээ намын дарангуйллын тухай ярихаа больсон нь харамсалтай.

Үнэн хэрэгтээ коммунист дарангуйллууд ч нэг хүний гэхээсээ илүү намынхаа хүчээр эрх мэдлээ төвлөрүүлсэн, масс намд дулдуйдсан намын лидерүүдийн шинжтэй байсан. Дарангуйлал гэдэг бол ганц нэг хүн хүсээд бий болгочихдог зүйл биш. Харин тогтолцоо болон түүний эд эс болсон хэсэг бүлэг хүмүүсийн бий болгодог зүйл.

-Цүнхний асуудлаас эхлээд явж явж Бага хурлаараа АН-ыг хэлэлцдэгтээ тулсан өрнөлийн цаад шалтгаан юу байж болох вэ?

-Ерөнхий сайдын орлогыг нотлуулах гээгүй нь л тодорхой. Тэгвэл улстөрчид бүгдээрээ мөнгө санхүүгээ тайлагнах, яаж баян амьдардгаа илчлэх үүд хаалга нээгдэнэ. Л.Оюун-Эрдэнэ нь ч орлогоо нотлохгүй нь тодорхой. Харин Л.Оюун-Эрдэнийг л огцруулах гэсэн байх. Ерөнхий сайд нь огцорвол Засгийн газар нь огцорно. Харин намуудын хэрэгжүүлж байгаа бодлогод хэн ч бурууг өгөхгүй. Учир нь яг энэ бодлогыг дараагийн засаг залгамжилж хэрэгжүүлнэ. Гол нь энэ засаг Л.Оюун-Эрдэнээс болж огцорлоо гэх имижийг л бүрдүүлж байна.

Мэдээж одоо дараа дараагийн яриа тохироон дээрээ үйл явдал гацчихаад байх шиг. Магадгүй дахиад хамтсарсан засаг ч байгуулагдаж болох. Ямартай ч ард түмний дайсан зайлсан учир одоо бүх зүйл сайхан болно гэж хүмүүсийн бухимдлыг намжаагаад, дахиад хэдэн жилийн нүүрийг үзэх гэж эдгээр намууд оролдох нь тодорхой.

Сайн муугийн хоорондын зөрчил бус харин нам доторх л зодоон. МАН ганцаараа ч буруутай биш. Сөрөг хүчнүүд нь олигтой, үнэхээр баруун жигүүрийн байсан бол өнөөдөр бүх зүйл өөр байх байсан. МАН ингэж хүчирхэгжих боломжийг сөрөг хүчин нэртэй хэдэн олхиогүй намууд л бий болгосон.

Бид 35 жил хувь хүмүүстэй тэмцэж жагслаа. Олон хувь хүмүүсийн засгийг огцруулсан. Гэхдээ Засгийн газар бүхэн зөвхөн төрийн оролцоог нэмэгдүүлдэг цор ганц л жанжин шугамын дагуу үйл ажиллагаагаа явуулсан. Ингээд буруу бодлого нь олон түмнийг бухимдуулна. Түүнд нь бухимдсан хүмүүсийн бухимдлыг дараа дараагийн улс төрчид нь цөөн хэдэн хувь хүмүүс рүү чиглүүлж, өөрсдөө дарга болж, албан тушаал авдаг. Тэгээд бас ижилхэн бодлого хэрэгжүүлдэг. Ардчилсан хувьсгалаас хойш л ингэж явлаа. Юу өөрчлөгдөв? Жагсаал дээр очиж лайв хийж хандалтаа нэмэгдүүлдэг наймаачид хүртэл байх жишээтэй. Сонгуулиар эдгээр намуудыг зайлуулж чадахгүй байж, жагсаалаар нэг хоёр хүнийг өөрчлөөд тайвширч болохгүй.

Яг үнэндээ Ж.Баярмаагийн хэлдэг үгийг хэн ч хэлчихнэ. Сөрөг хүчин өнөөдөр байхгүй учраас нэг хоёр хүн Л.Оюун-Эрдэнийг шүүмжлэнгүүт л ард түмний өмнө баатар болж хувирч байна

-Сөрөг хүчний ажлыг Ж.Баярмаа гишүүн ганцаараа шахуу хийлээ гэж их үнэлэгдээд байгаа дээр?

-Нэг, хоёр хүний бие даан хийдэг улс төр гэж байхгүй. Ж.Баярмаа гэдэг хүн яагаад ганцхан Л.Оюун-Эрдэнэтэй зууралдаад байгаа юм. Хамтарсан Засгийн газарт орох шийдвэр гаргасан намын даргатайгаа яагаад үзэхгүй байгаа юм. Өөрийнх нь байгуулалцсан засаг биз дээ. Монголчууд Ж.Баярмааг шүүмжлэхээр хүлээж авахгүй байх. Яг үнэндээ Ж.Баярмаагийн хэлдэг үгийг хэн ч хэлчихнэ. Сөрөг хүчин өнөөдөр байхгүй учраас нэг хоёр хүн Л.Оюун-Эрдэнийг шүүмжлэнгүүт л ард түмний өмнө баатар болж хувирч байна. Ард түмэн аргаа барчихсны шинж.

Аа, тэр хүмүүс үнэхээр сөрөг хүчин байж чадах уу гэвэл чадахгүй. Яагаад гэвэл сөрөг хүчин гэдэг бодлогыг сөрөх үйл ажиллагаа. Хувь хүнийг биш. Ж.Баярмаа гишүүн мега төсөл, баялгийн сан гэх мэтийг дэмжинэ гэж мэдэгдэл гаргасан байна билээ. Мөртлөө данхар төрийг жижиглэнэ гэх. Ярьж байгаа зүйлээ огт мэдэхгүй байна гэдгээ мэдэгдлээрээ нотолж байна. Ийм улстөрчдийг сөрөг хүчин гэж би л хувьдаа үзэхгүй.

Хамтарсан ЗГ-ын эсрэг биш хувь хүн рүү дайрахыг сөрөг хүчний үйл ажиллагаа гэхгүй, зүгээр л жүжиг. Үнэхээр сөрөг хүчин, ардын төлөөх тэмцэгч юм бол намынхаа удирдлагуудыг шүүмжлэхээс ажлаа эхэлнэ. Үнэндээ ингэх боломжгүй. Өөрөө бас л нам дотроо хэсэг хүний фракцад харьяалагддаг, тэдгээр фракцуудын хүчний тэнцвэр дээр л УИХ-ын гишүүн болох боломж нь нээгдсэн хүн.

Ер нь ижилхэн үзэл баримтлалтай намууд бие биедээ сөрөг хүчин хийх боломжгүй. Эрх ашгаараа л зөрчилддөггүй юм бол өөр юугаараа зөрөх вэ? Ийм ч учраас хувь хүн рүү чиглэсэн хэрүүл хийнэ. Гэтэл бодлогын сөрөг хүчин, үзэл санааны сөрөг хүчний орон зай Монголд маш их үгүйлэгдэж байна. Үнэхээр Монголд энэ зүйл байхгүй учраас иргэд ч хүн бүхний дургүй Л.Оюун-Эрдэнийг эсэргүүцвэл баатар болгож шүтэх жишээтэй.

-Гэтэл парламентад барууны нам алга байна шүү дээ.

-Байхгүй байна. Барууны үзэл баримтлалыг л би өнөөдөр ярих гэж оролдоод байна. Либертари нам бол МАН-аас гадна АН, ХҮН хоёрыг эсэргүүцнэ. Юуны өмнө жинхэнэ сөрөг хүчин гарч ирэх хэрэгтэй байна. Харин МАН бол анхнаасаа үзэл баримтлалаа зарлаад явж байгаа нам. АН, ХҮН хоёр бол жинхэнэ улс орныг хорлогч. Хувь хүний сайн мууг яриад юу ч өөрчлөгдөхгүй байна.

Бид анх барууны либертари үзлийг судалсан хэдэн залуус л байсан. ТББ-тай. Гэтэл ТББ-аараа олон нийтэд нэвтрэх боломжгүй юм билээ. Асуудал хувь хүнд биш үзэл санаанд бий гэдгийг ойлгуулах гэж л нам байгуулах дээр тогтсон. Түүнээс сайхан амьдруулна, гуравдагч хүчин болно энэ тэр гэхгүй. Гуравдагч хүчин гэж ер нь байхгүй. Эрх баригч ба сөрөг хүчин л гэж байх ёстой. Л.Оюун-Эрдэнийн эсрэг ялих шалихгүй үг хэлэнгүүт л ардын баатар болж байна гэхээр ойлгомжтой биз дээ. Хувь хүн рүү дайрдаг, бусдад таалагдах гэсэн хүмүүс л байдаг болчихлоо. Тэднийг сонголоо гэхэд дахиад л хулхидуулна шүү дээ. Хүний сайн мууд тулгуурлаж улс төр угаас явдаггүй учир тодорхой үзэл санаа, үнэт зүйлд тулгуурласан улс төрийн тогтолцоог хүмүүс цогцлоодог тухай бид мэдэхгүй байна.

-Либертари нам тэгвэл мега төсөл гэдгийг эсэргүүцэх нь ээ?

-Төр үйлдвэрлэлийн чиглэлийг тодорхойлох нь бүү хэл үйлдвэрлэлд хэрэгцээгүй зохицуулалт хийхийг ч баруун жигүүрийн үзэл санаа эсэргүүцдэг. Компаниуд өөрийнхөө хүмүүсийг төрд оруулж ирж, татвар төлөгчдийн мөнгөөр алдагдлаа үүрүүлж, ашиг олдог, ийм зорилгоор бүтээн байгуулалт ярьдаг, үүнийгээ зөвтгөхийн төлөө зүүний социалист үзэл санаа, активистуудыг санхүүжүүлдэг социал демократ загварыг либертаричууд сайшаадаггүй.

Хувийн хэвшил, баялаг бүтээгч нэрээр хүмүүсийн толгойг эргүүлдэг бусармаг хүмүүс чөлөөт зах зээлийн нэрийг бузарладаг учир бид эдгээр хүмүүст таатай ханддаггүй.

Төр нийгмийн нөөцийг удирдан чиглүүлж болохгүй. Ямар ч нийтийн эрх ашиг нэрээр цөөн хүмүүст асар их нөөцийг дахин хуваарилах эрх мэдэл олгож болохгүй. Энэ бол зарчмын асуудал. Социализмыг сайн хүн бүтээж чадна гэдэгт бид итгэдэггүй. Иймээс хувь хүнд чиглэх бус мега төсөл мэтийн радикал зүүний бодлогуудыг хэн хэрэгжүүлэхээс үл хамааран сөрөх ёстой.

Жагсаалаар далимдуулж нэр хүнд олох гээд нам доторх бүлэглэлүүдийн аль нэг талд нь тусалж тэнэгтэж болохгүй л дээ

-Өөр үзэл баримтлал ярихаар одоо хиамчин гэж талцдаг, ерөөсөө өөр юм ярьсан хүнийг шууд л хүрээллээс шахан гаргаж, нийтээр үзэн яддаг болоод байгааг юу гэж хардаг вэ?

-Фанатизм ш дээ. Аврагч эзэн хайгаад л манай, танай тал болчих юм. Намайг арай ч хиамчин гэхгүй байх. Би системийг хөндлөнгөөс харж ярьж байна. Аль нэг талыг баримтлагч биш. Хөгшчүүдийг “Хоёр кг махаар ирээдүйгээ худалдагсад” гэж доромжилсон байна лээ, Ц.Уянга гэдэг хүн. Өөрөө ч бас активист биз дээ. Тэр жагсаж болдог, бусад нь болдоггүй хэрэг үү. Нөгөө хөгшчүүд нь харин сурч боловсрох, юмыг ойлгох цаг үеэ өөр нийгмийн тогтолцоонд өнгөрүүлсэн тэс өөр ойлголттой гэдгийг нь бид огт харгалзаж үзэхгүй байж шууд доромжилж байна.

“Надад албан тушаал өгчихсөн бол энд ирэхгүй” гэж Ц.Уянга өөрөө ярина лээ. Өөрсдийгөө л зөв, бусдыг хиамчид, тролл гэдэг болчихсон. Энэ бол мугуйдлал. Энэ улс төрийн бүлгүүдийн аль аль талыг баримталж, өөр хоорондоо хэрэлддэг хүмүүс зөвхөн өөрсдийгөө үнэн шударга, хүний хайлан, бусдыг хүний адаг мэтээр тайлбарладаг. Гаргаж байгаа хандлагууд нь өөр хоорондоо ялгарах зүйлгүй. Бусдыг тролл, хиамчин гэж байгаа бол өөрөө хиамчин байх магадлал өндөр ч юм шиг.

Зөвхөн нэг намын, нэг улстөрчийн эсрэг ярих бол биш ээ. Шударга байя. Хамтарсан засагт багтчихсан намын гишүүн МАН-ыг хараах нь инээдтэй. Зөвхөн Л.Оюун-Эрдэнэ гэдэг хүнийг л буруутгаад, дараагийн хүмүүст боломж олгох гэж байгаа бол олон түмний дургүйцэл дээр оппортунитизм хийж байгаа ёс зүйгүй үйлдэл шд. Активист жагсаалчид бүгдээрээ л аль нэг талыг баримтлагчид. Ний нуугүй хэлэхэд жагсаалаар тэмцэл хийдэг цаг өнгөрсөн. Нэг хүн огцорлоо гээд юу өөрчлөгдөх юм. Нам нь цаанаа УИХ-д олонх бүрдүүлчихээд байхад чинь. Байгаа бүх нам нь хоорондоо байнга хамтардаг болчихоод байхад. Бид сөрөг хүчин хийх гэж байгаа бол, нэг бүлэглэлтэй нийлж нөгөөгийн эсрэг явж болохгүй. Зорилго нь аргаа зөвтгөхгүй. Анхнаасаа хөндлөнгийн байр суурь ярих ёстой. Жагсаалаар далимдуулж нэр хүнд олох гээд нам доторх бүлэглэлүүдийн аль нэг талд нь тусалж тэнэгтэж болохгүй л дээ.

Л.Оюун-Эрдэнийг огцруулахыг шаардах эрх хүмүүст бий. Тэнд очсон залуусын олонхыг би хүндэтгэнэ. Гол нь хэзээ язааны жагсаалаар амьдраад сурчихсан хүмүүс тэнд очиж харагдахаар л дургүй хүрээд байна. Бид МАН, АН, ХҮН гурвыг яг нэг хэмжээнд авч үзэхгүй, нэгийг нь нөгөөгөөс илүүд үзэж байгаа тохиолдолд юу ч өөрчилж чадахгүй. Бид төрийн оролцоог нэмэгдүүлэхийг шаарддаг улс төрч бүхнийг Л.Оюун-Эрдэнийн хэмжээнд авч үздэг болсон цагт, социал демократ үзлийг нулимдаг болсон цагт байдал арай өөрчлөгдөх байх.

-Ингэхэд та болон танай хэсэг нөхдийн Либертари намаа бүртгүүлэх үйл хэрэг чинь юу болж байна?

-Улс төрийн намын хууль шинэчлэгдсэнтэй холбоотой бид бүртгэлийн үйл ажиллагаагаа дахин эхлүүлсэн. 14 хоног өнгөрсөн байна. 500 хүн цуглаж, гарын үсгээ зураад байна. Чамлахааргүй амжилт гэж би хувьдаа үзэж байна. УДШ-ээс нэрийн баталгаажуулалт авчихсан учраас тодорхой богино хугацаан дотор намыг үүсгэн байгуулах Их хурлаа хуралдуулна. Дахиад 300 гишүүн бидэнтэй нэгдэх шаардлага байгаа. Төлөвлөсөн хугацаанд болчих байх. Үүний дараа УДШ-д бүртгүүлэх хүсэлтээ өгнө. Энэ жилдээ багтааж намаа байгуулна гэдэгт итгэлтэй байна.

-Либертари гэдэг үзлээ яг товч тодорхой салгаж тайлбарлаач?

-Эдийн засгийн хувьд чөлөөт зах зээл, нийгэм соёлын хувьд консерватив үзэл баримтлалтай. Гадаад бодлогын хувьд төвийг сахина. Монголын эрх ашгийг нэгдүгээрт тавина. Маш товчоор хэлбэл ийм л үзэл баримтлалтай.

-Чөлөөт зах зээл гэдгийг хэлсэн бүр л мундаг харагддаг болчихсон өнөөгийн нийгэмд та нарын үзэл санаа холилдож бүдэгрээд байгаа юм биш үү?

-Буруугаар ойлгуулчихсан гээд бид чөлөөт зах зээлийг ярихгүй байж болохгүй биз дээ. Чөлөөт зах зээлийн үзэл санаа гэдэг нэг хоёр бизнесийн төлөө зүтгэх тухай яриа биш. Үүний ялгааг ойлгуулахын тулд чөлөөт зах зээлээ л ярина. Мөн барууны үзэл гэдэгт давхар нийгэм, соёлын асуудлыг хамарсан байр сууриуд бий. Монголд одоогоор эдгээр асуудлыг тодорхой хэлэлцэж эхлээгүй байх шиг. Гэхдээ удахгүй хэлэлцэж эхлэх нь тодорхой.

Өөрсдийн үндэстний онцлог ижилсэл, соёл уламжлал гэдэг юмаа хадгалж хамгаалж хойч үедээ үлдээнэ гэсэн үг. Бас эрх чөлөө, чөлөөт зах зээл гэдэг нь хүн бүр юу дуртайгаа хийж, дур зоргоороо аашилж, хариуцлагаас зугтах тухай ойлголт биш.

Үүнийг зөвөөр ойлгуулах ёстой. Хүйсээ солиод биеэ үнэлэхийг жишээлбэл дэмжээд явж байвал утгагүй. Нөгөөтээгүүр баруун, зүүний үзэл гэдэг нь ертөнцийн зүг чиг биш. Барууны гэхээр барууны улс орнуудын улстөрчдийг шүтнэ гэсэн үг биш. Өрнөдийг ч юм уу, Орос, Хятадыг онцгойлохгүй. Аль нэг талыг нь баримтлахгүй. Милей, Трамп, Германы АФД гэх намууд гарч ирж байна, эдгээр улс төрчид болон намууд баруун жигүүртээ багтдаг. Тэдний үзэл санаа, үйл хэргийг монголчуудад зөвөөр тайлбарлаж ойлгуулах шаардлагатай.

Олон жил тогтсон намууд ялгагдахаа байсан тул жижиг намууд баруун жигүүрийн үзэл санаанд тулгуурлан олны дэмжлэгийг татаж байна. Том намууд дандаа хүчтэй байна гэж үгүй. Тийм боломжгүй юм байна гэдгийг 20-р зууны олон том намууд Европт саяхан хүчээ алдсанаас олж харлаа. Олон нийтийн санаа бодол эргэчихээр ямар ч том эзэнт гүрэн нуран унадаг.

Нам гэдэг ойлголтын нэр хүнд даанч унасан байна л даа. Тэглээ гээд хаантай бололтой биш, хувьсгал хийлтэй биш. Өнөө үед нам болж л эрх ашгаа хамгаалахгүй бол өөр арга байхгүй шүү дээ. Том намуудын эсрэг сөрье гэвэл үзэл санаанд л тулгуурлана. Хувь хүний хэрүүл тэмцлээр хол явахгүй. Ямар ч бодит эерэг өөрчлөлтийг бий болгохгүй. Тийм учраас өнөөдөр хоорондоо ялгаатай юм шиг жүжгийг 30 гаруй жил тавьсан АН, МАН гэх өөр хоорондоо ялгарахгүй хоёр том намын гишүүд дэмжигчид муугийн эсрэг сайн тэмцлийг хийж байгаа мэт жүжиглэж, хүмүүсийг хуураад байгааг харахаар бухимдал төрөөд байна.

https://eguur.mn/597071/

Монгол Улсын Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ: Хаа сайгүй л баг хуулагдаж байна…

zulaa — Mon, 10 Mar 2025 12:02:51 +0800

Монгол Улсын Ерөнхий сайд Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэтэй ярилцлаа.

-Могой жилийн өнгөн дээр Монгол Улсын Ерөнхий сайдтай ярилцаж байна. Сарын шинэдээр сайн үг хэлэлцдэг уламжлалтай учраас улс оронд маань болж бүтэж байгаа сайн мэдээллийг эхэлж сонсмоор байна. Бас тэр бүрийд өргөн хүрээнд нээлттэй ярилцаагүй удсан болохоор хүлээгдэж байгаа олон асуултад хариулт авна гэж найдаж байгаагаа илэрхийлье?

-Сар шинэ улс даяар өргөн боллоо. Миний хувьд төр, нийгмийн ахмад зүтгэлтнүүд, түүхчид, шашны төлөөлөл гээд олон л хүнтэй уулзаж, золголоо.

Амны билгээс ашдын билэг гэдэг. Тэнгэрийн луу жил хүчирхэг өөрчлөлтийн цаг хугацаа байлаа. Олон улсад тогтсон хэм хэмжээ, дэг журам, уламжлалт гадаад харилцаа, үнэт зүйл танигдахын аргагүй өөрчлөгдлөө. Луу жилд 70 гаруй улсад ардчилсан сонгууль болж өнгөрлөө. АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн сонгууль, дараа нь өрнөж буй үйл явдлууд луу жилийн яалт ч үгүй л онцлох үйл явдал байлаа.

Луу жил Монгол Улсад ч олон өөрчлөлт авчирсан. Анх удаа холимог тогтолцоогоор бүсчилж, томсгосон тойргоос 126 гишүүнтэй парламенттай боллоо. Хамтарсан засаг байгуулагдаж, олон жил гацсан том төслүүдийг зарлаж, дөрвөн том төслийг нь луу жилдээ багтаан УИХ баталлаа.

Могой жилийн хувьд морь жилийн урьтал суурийг хангадаг, их бүтээн байгуулалт өрнөсөн, хур бороо арвинтай, сайхан жил болно гэж ахмадууд хуучилж байна лээ. Мөн могой жилд худал хуурмаг гуужиж, үнэн бүхэн тодорно гэдэгт итгэж байна. Хаа сайгүй л баг хуулагдаж, прагматик чиг хандлага руу дэлхий чиглэж байна. Манайд ч энэ уур амьсгал нөлөөлөх нь ойлгомжтой. “Элдэв эрдэнэт” хэмээх могой жил монголчуудын хувьд Үндэсний баялгийн сан элдэв эрдэнээр баяжиж, иргэдийн хадгаламж болсон хуримтлалын сан арвижиж, төрийн үйл хэрэг, түмний санаа нэгэн талдаа гарна гэж бэлгэшээж байгаа.

-Бэлгэдэл ярих мэдээж сайхан. Одоо бодит амьдрал руугаа оръё. Эдийн засгийн өсөлт, тоон үзүүлэлт, том төсөл гэж ярьдаг ч үр өгөөж нь ард иргэд бидэнд ирдэггүй юм шиг, ирэх ч үгүй юм шиг. Ерөөсөө итгэл төрөхгүй байна л даа. Бүр итгэхээ байсан ч юм уу…

-Тийм ээ, санал нэг байна. Уул уурхай тулгууртай эдийн засгийн сул тал нь хүртээмж дээр илэрдэг. Уул уурхайн экспорт өсөхөөр уул уурхайн компани, түүнтэй холбоотой цөөн аж ахуйн нэгжүүд үр ашгийг нь хүртэж, төсвийн орлого нэмэгдсэнээр цалин, тэтгэвэр тэтгэмж өсдөг ч уул уурхайн бус салбарын хувийн хэвшил, баялаг бүтээгчид өрсөлдөх чадвар, хүний нөөцөө алдаж эхэлдэг сул талтай.

Гэхдээ эдийн засгийн өсөлтийг, тоог бас үгүйсгэж болохгүй. Дэлхийн бүх улс л голлох хөгжлийн үзүүлэлтээ тоогоор хэмждэг. Тооны дараа чанар яригдахаас биш тоо байхгүй чанар гэж байхгүй. 2021 онд 43 их наяд байсан дотоодын нийт бүтээгдэхүүн энэ жил 80 их наяд болсон. 40 литрийн бидон, 80 литрийн “поошиг” болох чамлахааргүй үзүүлэлт.

Энэ нь цар тахлаас хойш эдийн засаг тогтмол 5-7 хувиар өссөн гэсэн үг. Энэ өсөлтийн үр дүнд нэг хүнд ногдох дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээ сүүлийн гурван жил дараалан нэмэгдэж, 4,128 ам.доллараас 6,890 ам.доллар болж өслөө. Гэхдээ энэ үзүүлэлт 10,000 ам.долларт хүрч байж илүү мэдрэгддэг. Тиймээс энэ зорилтдоо аль болох хурдан, дахин цаг алдахгүйгээр хүрэх хэрэгтэй. 2012 онд хүрч байсан үр дүнгээсээ бид 12 жил алдаж, одоо л эдийн засгийн үзүүлэлтүүд тогтворжиж, зээлээ төлж, зээлжих зэрэглэлээ ахиулж чадлаа.

Цар тахлаас хойш эдийн засаг нь хурдтай тэлж буй цөөн улсуудын нэг бол манай улс. Өсөлт ч үгүй, хүртээмж ч үгүй байсан үе байсныг мартаж болохгүй. Өнөөдөр өсөлтөө хүртээмж болгох мэтгэлцээн өрнөж буй нь сайн зүйл.

Засгийн газраас зарласан 14 мега төслийн 50 хувь нь хэрэгжиж эхэлбэл дотоодын нийт бүтээгдэхүүн 200 их наядад хүрэх боломжтой. Их гүрнүүдийн хоорондын худалдааны дайн зэрэг биднээс үл хамаарах хүчин зүйл байгаа ч бид зөв замдаа бас дээд хурдаараа л явж байна. Замаасаа гараад явчихгүй байх нь маш чухал.

-Сүүлийн үед өрнөөд байгаа нэг сэдвээр ярилцлагаа үргэлжлүүлмээр байна. Засгийн газар үндэсний томоохон нэг компанитайгаа үзэлцээд байна гэж хүмүүс харж байна. Нөгөө талаас Ухаа худаг Ж.Оджаргал нарын хүмүүст очихдоо анхнаасаа хуудуутай очжээ гэдэг мэдээлэл бас явж байна. Чухам ямар замаар яаж тэдэнд олгосон талаар цэгцтэй мэдээллийг өгнө үү?

-Хувийн хэвшилтэй зөрчилдсөн биш, хууль зөрчсөн эсэхийг тодруулах асуудал гэдгийг хариултын эхэнд тодотгоё. Тавантолгойн ордод 1940 оноос эхлэн хайгуул хийж эхэлсэн юм билээ. Улсын төсвөөс 1977-1993 онд, тухайлбал, 1978,1979, 1982, 1986, 1989-1993 онуудад тус хайгуулд зориулж санхүүжилт гаргасан байдаг.

Улсын төсвөөс хайгуул хийгдсэн стратегийн ийм том ордын хувь хэмжээг тогтоосон эрхзүйн актуудад дүн шинжилгээ хийх нь аль ч улсын Засгийн газар, УИХ-д байх л ёстой хэм хэмжээ. Ашигт малтмалын даргаар ажиллаж байсан нөхөр ийм хэмжээний ордын лицензийг өөр дээрээ авах эрхтэй байсан уу? Засгийн газар тогтоол биш тэмдэглэлээр эрх шилжүүлэх нь эрхзүйн акт мөн үү?

Стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордыг ашиглах, хувь эзэмшил тогтоох нь УИХ-ын эрх хэмжээний асуудал байдаг. Тэгвэл УИХ-аар хэлэлцсэн эсэх зэрэг асуудлуудыг тодруулж, нэг талдаа УИХ-аас чиглэл авах шаардлага гарсан, нөгөө талдаа иргэдийн мэдэх эрхийг хангаж нэгдмэл ойлголтод хүрэх нь зөв гэж үзсэн.

Ер нь уул уурхайн томоохон хэмжээний хэлцлүүд дээр ийм асуудлууд гарсан нь хардалт их дагуулдаг. Дубайн гэрээг Засгийн газраар хэлэлцүүлээгүй, Ерөнхий сайд захирамж гаргасан нь асуудал дагуулсан. Эрдэнэтийн 49 хувийг ч мөн адил УИХ-аар оруулаагүй шийдвэрлэсэн нь асуудал болсон.

Түүнээс Засгийн газар “Кока кола, “Юнител” эсвэл “Скай резорт”, “Шангрила”-гийн түрээсийн асуудалд орооцолдоод байгаа зүйл огт биш, стратегийн орд хуулийн дагуу очсон эсэхийг л нягталж байгаа юм. Хууль зүйн сайд О.Алтангэрэлээр ахлуулсан ажлын хэсэг ажиллаж байна. Аж ахуйн нэгжүүд баримтуудаа гаргаад ил тод ажлын хэсэгтэйгээ хамтраад ажиллаад явах нь л зөв. Ажлын хэсэг аль нэг талыг барихгүй, хуульд нийцсэн шийдвэрийг УИХ-тай хамтран гаргаж чадна гэдэгт итгэлтэй байна.

-Стратегийн орд гэж яригддаг байсан бусад газрууд дээр энэ асуудлыг нягтлах уу. Бас олон улсын хөрөнгийн зах зээлд гаргачихсан шүү дээ. Нөгөө талд 34 хувийн асуудал баялгийн сангаар дамжуулаад иргэдийн халаасанд ороод ирэхээр хүмүүс ч асуудалд илүү анхаарч байх шиг?

-Тийм ээ, хөрөнгө оруулагчдаа ойлгож байна. Засгийн газар энэ талаар сайн анхаарч байгаа. Тоон үзүүлэлтүүд, том төслүүд ч энэ бодлогын үр дүн. Гэхдээ УИХ, Засгийн газрын хурлаар хэлэлцэхгүйгээр олон улсад ордоо зарчихсаныг ярилцахгүй өнгөрөх улс гэж байхгүй л дээ. Дахин хэлэхэд дэлхийн аль ч улсад ийм хэмжээний хэлцлийг парламент нь нягтлах нь эрхзүйт төрийн хэвийн хэм хэмжээ.

Байгалийн баялгийг хэн ч бүтээж бий болгоогүй. Энэ газар нутгийн маань хөрсөнд байгаа баялаг. Баялагтаа эзэн байх нь ард иргэдийн нийтлэг хүсэл эрмэлзэл. Судалгаагаар байнга 70 хувиас дээш анхаарлын төвд байдаг сэдэв. За, дундын баялгаа ашиглуулдаг юм байж, ядаж иргэдийн сонгож, өөрсдийгөө төлөөлж гаргасан УИХ-аар ил тод хэлэлцчих ээ. Манай улсад, миний амьдрах орчинд, надад, миний үр хүүхдэд яг ямар өгөөжтэй байх юм бэ гэж тэд асууж байгаа нь зүй ёсны л асуулт.

Мэдээж, нөгөө талдаа энэ баялгийг хөрөнгө оруулж байж ашиглах нь ойлгомжтой. Тиймээс бизнесийн хувьд тухайн төсөл ашигтай байх ёстой. Аль ч аж ахуйн нэгж ашгийн төлөө байх нь ойлгомжтой. Энэ хоёр ойлголтын эв нэгдлийн цэг бол Баялгийн сан юм л даа. Олон улсад одоогоор олдсон сайн туршлага энэ болохоос санаанаасаа зохиочихоод байгаа зүйл огт биш.

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх “Баялагтаа Эзэн Монгол” гэдэг үндсэн концепц дэвшүүлж сонгуульд сонгогдсон. Хувь хүнийх нь философи ч энэ үзэл санаа байдаг. Засгийн газрыг энэ тал дээр шахаж бас дэмжиж байгаа. Хамтарсан Засгийн газрыг бүрдүүлж буй улс төрийн намууд нэгдэж, Үндэсний баялгийн сангийн хуулийг өргөн барьж, УИХ-аар батлуулсан. УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан Засгийн газарт ажиллаж байхдаа энэ хууль дээр өөрөө ажилласан ажлын хэсгийн ахлагч.

Тиймээс ч Үндэсний баялгийн сангийн асуудлыг өргөн агуулгаар харах нь зүйтэй. Эрдэнэтийн 49 хувь, Оюутолгойд үүссэн өр, Тавантолгой тойрсон асуудалд Засгийн газар анхаарал хандуулахгүй байхын аргагүй. Цэгцэрч байгаа учраас ч Үндэсний баялгийн сан бүрдэж эхэлж байна. Таны дурдсанаар, Баялгийн сангийн хуулиар стратегийн ордуудын 34 хувьд ногдох ногдол ашиг иргэдийн хуримтлал болсон. Иргэд E-Mongolia дээр өөрийн нэрийн хуримтлалын дансанд аль, аль стратегийн ордоос хуримтлал үүсч байгааг харах боломжтой болсон. Энэ нь ирээдүйн уул уурхайн олон том төслийг иргэд ойлгон дэмждэг байх шууд харилцаа юм. Тэрнээс төр авна гээд байгаа агуулга огт биш.

Оюутолгойн 34 хувь 2.3 тэрбум ам.долларын өртэй байсан учраас энэ хуулийг баталж чадахгүй байсан. Эрдэнэт дээр 49 хувь ч маргаантай байсан. Тавантолгой тойрсон асуудал ч нэлээд л зүйл болсон. Энэ олон маргаантай асуудлын цаана Үндэсний Баялгийн сангийн хууль батлагдах суурь нөхцөлийг бүрдүүлэх л үндсэн зорилго байсан юм.

Үндэсний баялгийн сангийн тухай хуулийн дараа Монгол Францын Ураны хөрөнгө оруулалтын гэрээ батлагдлаа. 34 хувийг АМНАТ-өөр орлуулах хэлцэл хийгдсэн. Хөрөнгө оруулагчдын хувьд Үндэсний баялгийн сангийн тухай хууль хэрэгжиж эхэлсэн нь олон давуу талыг үүсгэж байгааг тэмдэглэж байсан.

Харин цаашид АМНАТ буюу роялтиг Баялаг ашигласны төлбөр гэж сонгодог агуулгаар нь хэрэглэх нь зөв гэж үзэж байгаа. 2030 оноос цааш баялаг ашигласны төлбөрийг ирээдүйгээс гадна хуримтлал ба хөгжлийн асуудалд зарцуулахаар төлөвлөж байна.

Дэлхийн улс орнуудад Баялгийн сан анх байгуулагдахад олон асуудал гарч байсныг түүх нотолдог. Манайд ч тодорхой доргилт өгнө. Гэхдээ төр доргилт бүрд цочоод байж болохгүй. Засгийн газар УИХ-аар батлагдсан хуулийг л хэрэгжүүлж байна. Хууль тэгш үйлчлэх Үндсэн хуулийн зарчимтай.

-“MCS” компанийн хууль хамгаалалтын газар төрөөс давсан гүйцэтгэх ажиллагаа хийсэн гэсэн мэдээлэл явсан. Ерөнхий сайд тагнуул хүчнийхний мэдээллийг хамгийн түрүүнд авдаг. Гэхдээ бас арай ч төрөөс давсан гүйцэтгэх ажиллагаа явуулчихна гэж бодохгүй л байна. Дотоодын цэргийн дарга Р.Чингисийг чөлөөлсөн асуудал үүнтэй холбоотой байсан уу. Танд яг ямар мэдээлэл ирснийг хэлж болох уу?

-Таны асуусан асуудал шалгагдаж байгаа. Зөвхөн нэг байгууллага ч биш ийм асуудлууд хэд хэд гарсан. Прокурорын зөвшөөрөлгүй хэн ч хуулиас давж, иргэдийн хувийн мэдээлэлд халдах, тусгай төхөөрөмж ашиглан гүйцэтгэх ажиллагаа явуулах эрхгүй. Тиймээс цэгцлэх нь зүйтэй. Ийм байдал хэтэрвэл цаашид бие даасан цагдаа, армитай болох хүртлээ өргөжиж, эрх зүйт төрийн хэм хэмжээг давдаг муу жишээ олон бий. Хууль хяналтын байгууллагад ажиллаж байсан дарга нар хувийн компанид ажиллах нь хувь хүний сонголт боловч цаашид анхаарах л ёстой асуудал. Төр тэднийг анхаараагүй орхичихдог нь бас алдаа гэж боддог.

-Гэхдээ улс орон үндэсний томоохон компаниуддаа чирэгдэж хөгждөг гэж бүгд л ярьдаг. “MCS” бол томоохон татвар төлөгч, сайн ажил олгогч, шинэлэг инновац хөгжүүлж ирсэн байгууллага. Баялаг бүтээгчдээ төр нь ингээд байхаар яах юм бэ?

-Засгийн газрын байр суурь тодорхой. Хувийн хэвшлээ дэмжинэ, хөрөнгө оруулалтын орчноо сайжруулна. Төсвийн орон зайг хувийн хэвшилд шилжүүлнэ. Эдийн засгийн өсөлтийг илүү хүртээмжтэй болгоход чиглүүлнэ.

Энэ тал дээр эдийн засгийн хөгжлийн зөвлөл байгуулагдан идэвхтэй ажиллаж байна. Саяхан бид эдийн засгийн хөгжлийн зөвлөл дээр хөрөнгө оруулалт, бизнесийн орчны үнэлгээ, татвар, нийгмийн даатгалын эрхзүйн орчны талаар ярилцсан. Том төслүүд хөдөлж байгаа нь бизнесийн таатай орчныг бүрдүүлэх суурь боломжийг бүрдүүлж байгаа сайн талтай. “MCS” гэдэг компанитай санал зөрөөд байгаа зүйл юу ч байхгүй. Ганцхан стратегийн орд тойрсон асуудал л байна. УИХ-аар маргаантай асуудлуудыг оруулаад цаг алдалгүй шийдэл гаргах нь зүйтэй гэсэн зарчмын байр суурь юм.

Бүхэлдээ хувийн хэвшилд жам ёсны бизнесийн эрүүл орчин, зах зээлийн чөлөөт өрсөлдөөн, хууль тэгш үйлчилдэг эрхзүйн орчин хэрэгтэй. Тэрнээс нэг хэсэг нь хуулиас дээгүүр, нөгөө хэсэг нь төрийн хүнд суртлын дор. Зарим нь төрөөс илүү мэдээлэлтэй, нөгөө хэсэг нь хүсээд ч мэдээлэл авч чадахгүй бол жам ёсны бизнесийн эрүүл өрсөлдөөн үүсэхгүй шүү дээ.

-Гашуун Сухайт-Ганц модтой холбоотойгоор энэ зөрчил үүссэн гэж анзаарагдаж байгаа. Гэрээ байгуулах үед урьд өмнөх асуудлууд ил болсон уу, яг юу болсон юм бэ?

-2004 онд яг одоогийн Засгийн газар хоорондын хэлэлцээр яригдаж байсан байдаг.

-Тэгээд 20 жил гацсан шалтгаан яг юу байсан юм бэ. Алдсан цаг хугацааг бодохоор хайран юм аа?

-Гацсан шалтгаан нөгөө л Тавантолгойг хэн авах вэ гэсэн тэмцэл. Өөр юу ч биш. Мэдээж геополитикийн асуудал байсан. 2004 онд хоёр улсын Засгийн газар хоорондоо, бас орд болон төмөр зам эзэмшигч төрийн өмчийн компаниуд хоорондоо гэрээ байгуулаад хамтран ажиллах энгийн хэлэлцээр яригдаж байсан.

Тэгтэл гэнэт л жижиг Тавантолгой, Ухаа худагийг цогцоор ашиглах нь зөв тухай, Тавантолгой ордын 51 хувийг “MMC” концерциум, Хятадын тал “Шинхуа” 49 хувийг эзэмшинэ гэдэг хэлцэл болж хувирсан. Манай талаас ингэхгүй л бол гэрээ явахгүй гэж тайлбарласан протоколууд нь бүгд бий. Явсан бүрэлдэхүүн ч сонирхолтой. Ингээд 2014 онд Си Жиньпин даргын Монгол Улсад хийсэн айлчлалын үеэр хоёр улсын төрийн тэргүүнийг зогсоож байгаад нарийн царигаар төмөр зам тавих гэрээнд гарын үсэг зурчихсан. Гарын үсэг зурагдсанаас хойш БНХАУ-ын тал нэг жилийн дотор Ганцмод талын төмөр замаа ашиглалтад оруулаад, Монголын талыг гэрээнийхээ үүргийг биелүүлэхийг хүссэн.

-За ингээд нөгөө алдарт өргөн, нарийн царигийн маргаан уу?

-Тийм ээ. Ингээд нарийн царигаар төмөр зам тавих нь улсын төмөр замын нэгдсэн бодлогод нийцэхгүй байна гэж үзсэн. Тавантолгойн хувь эзэмшлийн асуудал ч хөндөгдсөн. УИХ-ын гишүүд нэгдэж Тавантолгой ордын хувь эзэмшилтэй холбоотой асуудалд анхаарал хандуулж, үндэсний хэмжээний том асуудал болсон.

Энэ том хэмжээний улс төрийн мэтгэлцээн өрнөх нь Гашуунсухайт-Ганцмод төмөр замаар холбогдож, их овроор нүүрс зөөх нь өөрсдөд нь ашиггүй гэж үзсэн Баяннуурын хэдэн компани, тэдэнтэй холбоотой тээвэрт оролцсон улстөрчдөд үүлэн чөлөөний нар болж хувирсан.

Гэхдээ Тавантолгойг бүхэлд нь авах санаархал тухайн үед биелээгүй нь ёстой л Монголын заяа.

Уг нь 2004 онд зүгээр л хоёр улсын Засгийн газар хоорондоо гэрээ байгуулаад, Тавантолгойн нүүрсээрээ төмөр замын тал өртгөө төлнө гээд явсан бол дотоодын нийт бүтээгдэхүүн аль эрт 10 мянган ам.долларт хүрчих байлаа. Утаа, түгжрэл л лав өнөөдрийн асуудал биш байх байсан. Орон сууцны асуудал ч бүрэн шийдвэрлэгдсэн байх боломжоо алдсан. Алдагдсан боломжийн өртөг гэдэг энэ л дээ. Одоо ирээдүйд боломж алдахгүйн тулд л өнөөдөр шазайгаад байгаа ухаантай. Гэхдээ бас өнгө алагласан олон мэдээлэл дунд зөв буруу олон л ойлголт байдаг юм шиг байгаа юм.

-Сая Шанхайд үндсэндээ 2004 оны нөхцөл дээрээ тохирсон гэв үү. Төсөв энэ тэр гээд дараа нь олон зүйл өрнөлөө…

-Тийм ээ, Шанхайд Засгийн газрын шадар сайдууд, УИХ-ын гишүүдийн төлөөлөл гээд томоохон бүрэлдэхүүн, ажлын хэсгийн ахлагч Ц.Туваан сайд тэргүүтэй олон мэргэжилтэн очсон. Тэнд яригдсан зүйл бол хоёр улсын Засгийн газар хооронд аливаа гурав дахь талыг оруулахгүйгээр шийдвэр гаргах үндсэн зарчмыг ярьсан. Мэдээж, эдийн засгийн хувьд олон жил алдсан асуудал, маргааныг хэрхэн шийдвэрлэх тухай ярьж таарна. Олон жил шийдвэрлэгдээгүй Эрдэнэбүрэнгийн усан цахилгаан станцын зээлийн хэлэлцээр ч зурагдсан. Очсон бүрэлдэхүүн хэрэндээ баяртай. Тэгээд оройдоо гэхэд л Монголд улс төр өрнөж эхэлсэн дээ. Одоо ч өрнөл нь ид явж байна. Гэхдээ нэг сайн зүйл нь тэнд байсан улстөрчид, хэвлэлийнхэн бүгд энэ асуудлыг том утгаар нь ойлгосон.

-“Улс төрийн эрх мэдлийг өөрсдөдөө ашигтайгаар эргүүлдэг томоохон компаниуд хэрээс хэтэрсэн юм байна. Баялагтай улс мөртлөө иргэд нь баялгаа ашиглаад сайхан амьдрах итгэлгүй байгаа нь цөөхөн хэдхэн хүмүүст тэр боломж ирдгээс. Үүнийг өөрчлөх хэрэгтэй. Иргэдэд тэр баялгийн үр шим ирж байж л итгэдэг болно” гэж олон жилийн өмнө ярьж байсныг тань санаж байна л даа. Нэг талаас тэр итгэл үнэмшлээрээ энэ бүхнийг өөрчлөх гэж хичээж байгааг нь анзаарч, нөгөө талаас Женко Х.Баттулгын зорилгод тааруулж, энэ бүхэн хийгдээд ч байна уу гэж хардах юм?

-Энэрэл ээ, ингэхэд намайг жүжигчин бүсгүйтэй Солонгост хурим хийсэн гэдэгт чи хэр итгэж байгаа вэ?

-Би уг нь Х.Баттулга гэдэг хүний талаар асуусан л даа. Ерөнхий сайдаас ийм юм асуух тиймхэн ч нөгөө талаас яах аргагүй сэдэв болох хэмжээнд яригдаж байгаа учраас асууна даа гээд бодоод сууж байтал эхлээд дурдчихлаа. Жүжигчин О.Дөлгөөнтэй хамт амьдарч байгаа, ижил бүс энэ тэр гээд л итгэхгүй байхын аргагүй л мэдээлэл явах юм даа…

-Үнэхээр үнэн бол би үнэн л гэчихнэ. Бид хоёр хамт кофе ч ууж үзээгүй хүмүүс. Надаас болж нэг хүнийг хэлмэгдүүлж гүйцэж байх шиг байна.

Яахав эхэлж үүнийг дурддаг нь үндсэн асуултанд чинь хариулах гээд. Х.Баттулга гэж хүнтэй үзэл бодол таардаг, таардаггүй зүйл олон бий.

Баялгийн тухай сэдэв дээр нийтлэг зүйл ч бий. Парламентын ардчиллын зарчмууд дээр дайсагнах хэмжээнд очсон зүйлс ч байдаг. Манай Б.Баатартай холбоотойгоор харддаг нь ойлгомжтой.

Мань хүн ч өөрөө бас домог томтой юм. Гэхдээ бодит байдал дээр АН-ын мань хүнд дургүй хэсэг холбоотой болж харагдуулах гэж баахан хичээгээд, сүүлдээ өөрсдөө ч итгээд үнэн бол яана аа гээд байгаа зүйлс нь домгийн дийлэнх хэсэг шүү.

Манай нам ч, АН ч үндэсний хэмжээний том намууд. Янз бүрийн үзэл бодолтой хүмүүс байдаг. Миний ойлгодгоор АН дотроо үндсэрхэг, либерал гэдэг үзэл бодлын зөрүүтэй. Нэгнээ хүлээн зөвшөөрдөггүй. Манай намд ч бас үзэл бодлын зөрүү бий, бий. Хааяа тэр хэсгийн төлөөлөлтэй уулзана аа. Үгүй шүү дээ гэж хэлдэг юм. Сүүлдээ үгүй ээ гээд байхад хүчээр наагаад байхаар бүр хамт кофе уучихмаар санагдаад байгаа шүү дээ. (инээв)

Үнэндээ мань хүнийг Ерөнхийлөгч байх үед хойд талын хар овоохой гэдэг шиг Нямбаа бид хоёр л сөрж зогсдог байсан байх. Яг бүрэн эрхээ хэрэгжүүлж байх үед нь одоо бүлтрээд байдаг нөхдүүд урт урт хадаг, бурхан барьчихсан л ордонд явж байдаг байсныг санадаг л юм. Гэхдээ хэт наах гээд буруутах тохиолдол байдаг шүү. Германы Социал Демократ намынхан А.Меркелийг муулах гэж байгаад намынхаа үндсэн дэмжигчид дээр наачихаад, дараа нь салгах гэж бөөн юм болсон түүх байдаг шүү.

-Танай гэр бүлийнхэн Англид амьдарч байгаа гэсэн үү?

-Намайг муулах аргаа нэг л олохгүй байх шиг байгаа юм. Данх л гэлээ, гялгар хамартай галч л гэлээ. Одоо бүр овоо дээшлүүлээд энд тэнд амьдруулаад байгаа юм байна. Ийм зохиомол мэдээллүүд хэдэн нөхрөөс л явдаг юм даа. Ардчилсан нийгэмд байх л зүйл гэж бодоод нэг их тоодоггүй. Ер нь яахав, Эби дарга маань намайг харц, өөрийгөө язгууртан л гэж ойлгуулах гээд байгаа бололтой.

-Галч гэснээс галчийн тухай яриа яг хаанаас гарсан юм бэ. Бэрхийн тамгын газарт ажиллаж байсныг нь мэднэ, гэхдээ галчаар ажиллаж байсан гэж бодоогүй байсан юм байна?

-Оюутан байхдаа Бэрхийн тамгын газарт жижүүр хийж байсан гэж дээр нэг ярьж байсан юм. тэрийг л мушгиж байгаа ухаантай. Ардчилсан хувьсгалын удирдагч өөрөөсөө нэг үе мултарсан бацааныг нийгмийн гарал үүслээр ялгаварлах гээд ч яах юм. Хүнийг арьс өнгө, шашин шүтлэг, хөрөнгө мөнгөөр ялгаварлан гадуурхахгүй гэж ярьдаг байсан биш бил үү?

-Ц.Элбэгдорж гэдэг хүний үед хамаг муу муухай хийгдсэн гэж та хэлдэг. Та хоёрын дуэл хэдэн цувралаар хүмүүст хүрлээ. Тэр хүний сайныг нь асуувал яадаг юм бол гэж бодлоо?

-Баярлалаа, гоё асуулт байна. “Нүүх үү, үлдэх үү” лекц тавьж байх үед би Гэр бүлийн радио 104.5-д ажилладаг байлаа. Манай радиогийн туяа гээд эгчтэй хамт тэр лекцийг СD-д хувилж, ажиллаж байсан залуучууддаа өгч байсан дурсамж байдаг юм. Харвардын Кеннедийн сургуульд очиж суралцах сэдэл ч тэндээс авч байснаа нуухгүй.

Ярьж байсан зүйлээсээ өөр байсан нь асуудал юм л даа. Энэ стратегийн ордуудын хууль бус үйлдлүүд мань хүний л бүрэн эрхийн үед гарсан. Хүний эрх хамгийн их ярьдаг ч хамгийн аймшигтай хэлмэгдүүлэлт мань хүний л үед болсон. Ардчилсан зарчим ярьдаг ч өрсөлдөгч намаа тэг дундуур нь хувааж, намын даргынх нь төрсөн өдрөөр шүүхэд бүртгээд л…

-Мартын 8-ны өдөр хоригдож байсан Т.Чимгээг эргэж очиж байсныг санаж байна. Түүнээс хойш үйл явдал хөвөрдөөд явчихсаныг ч хүмүүс мэдэж байгаа. Гэхдээ бүх шатны шүүхээр шийдэгдсэн хэрэг ингэтэл өөрчлөгдөнө гэхээр. С.Зоригийн хэргийн талаар маш ноцтой асуудал гаргаж тавьсан, тийм итгэлтэй байдгийн шалтгаан юу вэ?

-Ардчилсан нийгэмд нэг хэргийг хаах гэж, нөгөө хүнийг эрүүдэн шүүж зохиомлоор ял тулгана гэдэг байж болохгүй зүйл л дээ. Харамсалтай нь ийм үйлдэл болчихсон. Төр учруулсан хохирлоо нөхөн төлөх үйл явц хуулийн дагуу үргэлжилж байна. Олон улсын хүний эрхийн байгууллагуудтай хамтран ажиллах асуудлууд ч гарч байгаа. АНУ-ын Засгийн газартай хамтран ажиллах хэд хэдэн асуудал хуулийн байгууллагуудын хувьд байгаа бөгөөд нааштай шийдвэрлэгдэнэ гэдэгт итгэлтэй байна.

Миний хувьд 1998 онд дунд сургуулиа төгсөж байлаа. Нэг үгээр хэлбэл, надад субьектив хандах ямар ч сэдэл байхгүй. Гагцхүү бид ардчилсан нийгэмд ийм ноцтой асуудлыг үнэнээс зугтан үлдээх эс үйлдэл хийж л болохгүй. тухайн үед т.Чимгээ дээр очих үед нэлээд л дайралтад өртөж байсан. Харамсалтай нь энэ олон жил хэсэг хүнийг нүдсээр байгаад үнэн гэж итгүүлээд, бүр нийгмээс тусгаарлачихсан.

-Та Б.Булганыг хэлж байна уу?

-Зөвхөн Б.Булган биш ээ. Маш олон хүний амьдралын цаг хугацааг бүхэлд нь сүйрүүлсэн. Би торлогдчихсон зүрхийг чөлөөлөхийг л хүссэн юм. Ийм том асуудлыг хариуцлагатай ажил хийж, юу болсныг нь мэдчихээд, нүдээ аниад яваад байвал хожим өөрийгөө үзэн ядахаа мэдэж байсан. тэгээд л гаргаж тавьсан. Үндсэндээ тухайн үеийн улс төрийн нөхцөл байдлаас нь холдуулж, ахуйн хэрэг байсан гэж хаахын тулд зохиомлоор хийсэн асуудал. Энэ 21-р зууны хамгийн жигшүүрт хэлмэгдүүлэлт гэдгийг хариуцлагатай хэлье. Лхүмбийн хэрэгтэй дүйцэхүйц хэрэг болсон. Цаг хугацаа бүгдийг шүүнэ.

-УИХ-ын гишүүн Г.Лодойсамбуу таныг огцруулах бичиг сэдсэн. Энэ ардчилсан улс оронд болж байдаг л үйл явц. Улс төрийн янз бүрийн л өнцгөөс тайлбарлагдаж байх шиг байна. Түүнийг Ардчилсан намын дарга Лу.Гантөмөрийн ойрын хүн гэдгийг хүмүүс мэднэ. Өөрсдөө ч хэлж л байсан. Энэ бүх байдлаас их хамтрал задрах нь гэдэг хардалт бас үүссэн?

-Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлт ид яригдаж байх үед бас нэг иймэрхүү асуудал болж байсан юм. тухайн үед надтай бас ойрхон гэж үзэж болохоор улстөрч Лу.Гантөмөр даргатай холбоотой асуудал гаргаж ирээд, тэр нь бараг л Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг зогсоох хэмжээний улс төрийн асуудал болж хувирч байсан санагдаж байна.

Ардчилсан намын дарга Лу.Гантөмөр, ХҮН намын дарга Доржханд, УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан, Г.Занданшатар дарга бидний хувьд түүхэн хариуцлагын нэг завинд сууцгаасан улстөрчид болсон.

Олон улсын геополитикийн энэхүү савлагаа, том төслүүд улстөржин гацсан цаг хугацаа, ардчилсан парламентын засаглал, намуудын төлөвшил зэрэг олон зүйлийг харгалзан энэхүү өөрчлөлтийг хийхээр зориглосон. Энэ өөрчлөлт зөв байсан эсэхийг хожим цаг хугацаа түүхийн хатуу шүүлтүүрээр шүүнэ. тиймээс маш том хариуцлага.

Нэг үгээр хэлбэл, бид ийм том агуулгаар хамтарсан Засгийн газар байгуулсан. Угаасаа цаашид дандаа л хамтарсан Засгийн газар байгуулах тогтолцоог сонгосон гэсэн үг. тиймээс Лу.Гантөмөр даргатай холбоотой хардалт бол үндэслэлгүй зүйл.

Ардчилсан нийгэмд гишүүд үзэл бодлоо илэрхийлэх, хуулийн дагуу бүрэн эрхээ эдлэх өөрийнх нь л бүрэн эрх. Гэхдээ гурван намын хувьд улс төрийн шийдвэр гарган, хамтарч эрх барьж байгаа гэдгээ мартаж болохгүй. Бас тэртээ тэргүй ирж буй цагийн урсгалыг хэт яарч, эсвэл авторлох гэж байгаад цагийн зүүг буцаагаад эргүүлчихсэн олон түүх бий. Голын урсац нэг өөрчлөгдчихвөл “Алтан өргөө” кино дээр гардаг шиг л юм болно.

-Таныг Г.Лодойсамбуу гишүүн өөрийг нь дарамталж байсан гэсэн байна лээ. Тийм зүйл болсон юм уу?

-Би түүнийг гишүүн болохоос нь өмнө уулзаж ч байгаагүй. Утсаар ч харилцаж үзээгүй. УИХ-ын гишүүдэд эргэлзээтэй зүйл байгаа бол уулзчих боломж нь байдаг шүү дээ. Нүүр тулж уулзалгүй улс төрийн дүгнэлт хийнэ гэдэг сайн зүйл биш.

-126 гишүүн бол та нарын үед хийсэн огцом өөрчлөлт. Жагсаалтыг хүйсээр сөөлжлүүлсэн, яаж ч хайрцаглагдах боломжгүй гишүүдийн төлөөлөл гээд ардчилсан дэвшлүүд харагдаж байгаа. Алс хэтдээ үр нөлөө нь харагдах биз. Гэхдээ нөгөө талаас ингэж өөрчлөлгүй хуучнаар нь явуулах боломж, эрх мэдэл ч та нарт байсан байх. Яг хувь хүнийхээ хувьд энэ цагт олгосон боломжоор гишүүн болоод шүүмжилж байгаа гишүүдийг харах гашуун байдаг уу. Жагсаалт дээр гоё харагдуулах гэж хэт хичээсэн алдаа та нарт бий юу?

-Улс төрд шинэ салхи оруулах гэж нийгмийн төлөөллийг оруулсан. Жагсаалтыг эрэгтэй, эмэгтэй хүйсээр 1:1 харьцаагаар хийх гэж бас л нэлээд зүйл өрнөсөн. Үр дүндээ сэтгэл хангалуун байгаа. Мэдээж шинэ тогтолцоо тодорхой хэмжээнд хордлого өгөх зүйл байлгүй яахав.

Том зургаараа шинэ парламент эхний намрын чуулганаараа гацсан томоохон төслүүдээ ихэнхийг нь хөдөлгөж чадлаа. Гол үр дүн энэ шүү дээ. Бусад зүйл тэгээд цагийн аясаар өөрчлөгдөнө. Үлдэж хоцрох үр дүн л чухал. Манай намынхны хувьд намын дарга жагсаалтыг тэргүүлэхгүй байна гэдэгт сүүлийн мөч хүртэл итгэхгүй байсан. Зарчмаа танилцуулаад энэ жагсаалт маань дэмжигдэхгүй бол сонгууль удирдаж орох ёс зүйн боломжгүй гэдгээ илэрхийлсэн. Надад итгэсэн намынхандаа маш их баярладаг. Үнэндээ өмнө нь бараг уулзаж ч үзээгүй хүмүүс шууд гишүүн болсон. Намд нэг ч өдөр байж үзээгүй хүмүүсийг тооноор оруулж ирлээ. Хуучин попуудыг багасгалаа гэсэн чинь шинэ попууд ороод ирлээ гэх хүмүүс ч байна. Шинэчлэлдээ тавтай морил ч гэж даапаалж байгаа хүмүүс байна. Өргөх бичиг ч ахмадуудаас маань ирсэн. Том агуулгаараа зөв зүйл болсонд огт эргэлзэхгүй байгаа. Анх удаа 126 гишүүн сонгогдсон болохоор том хэмжээнд үеийн өөрчлөлт хийгдсэн. Дараа ийм өндөр хувиар дахин шинэчлэгдэхгүй байх.

Шинэ Зеландынхтай төстэй бүтэц. Саяхан Гадаад хэргийн сайдтай нь ярилцахад хоёр бүрэн эрхийн хугацаа өнгөрч байж тогтолцоо илүү төлөвшсөн гэдгийг хэлж байсан. Намууд илүү бодлогоор өрсөлддөг, парламентын мэтгэлцээн өрнөдөг, популизм багатай, бүтээн байгуулалт өрнөдөг гээд давуу талууд бий болно. Бүх зүйлийн суурь бол тогтолцоо шүү дээ. Юутай ч Монголын парламентын түүх 1992-2024, тэгээд 2024 оноос хойш гэж бичигдэнэ. Сайн ба саар байх нь харин бид бүгдээс л хамаарна. Өнөөдрийг дараагийн 30 жилд бодитой дүгнэх биз ээ.

-Ялсан нам байж дангаар засаглаагүй гэж танай нам дотор уур унтуутай байгаа хүмүүс цөөнгүй бий байх. Нэг талаас хөдөлж чадахгүй төслүүдээ хөдөлгөсөн гээд баярлах хүмүүс байх ч яг нам дотроо гал ихтэй байгаа болов уу?

-Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлахдаа л ийм шийдвэр гарна гэдгийг миний хувьд УИХ-ын индэр дээрээс зарласан шүү дээ. Урт хугацааны зорилтоо ханган хэрэгжүүлэхийн тулд хамтарч ажиллана гээд. Мөн бид анх удаа хамтарч байгаа биш.

Саяхан булангийн орнуудаар айлчлаад “Market price” гэдэг хэлц үгтэй болсон. төлөх л ёстой үнэ цэн. Хамтрах нь хүнд үү гэвэл хүнд. Удаан амьдарсан гэр бүлийн гишүүдийн дунд хүртэл асуудал гардаг байхад өөр өөр үзэл санаа, өөр өөр үнэт зүйл, өөр өөр улс төрийн соёл хамтран ажиллана гэдэг сорилт. Гэхдээ хурдтай хөгжлийн төлөө гаргах ёстой, төлөх л ёстой үнэ цэн.

-Үндсэн хуулийн Цэц дээр Эрдэнэт үйлдвэрт онцгой байдал тогтоосон явдлыг үгүйсгэсэн шийд гарсан. Эрдэнэтэд ер нь юу болж байгаа юм бэ. Д.Эрдэнэбилэг гэдэг хүн болоод засгийн тооцоо юу болж байгаа юм. Та дуулсан уу, Чилид алтны уурхайн төсөлд ажиллаж, бүр их ашигтай ажиллаж байгаа гэх мэдээлэл байх юм. Эдгээрт хариулж өгөөч?

-УИХ-ын шийдвэрийг алгасах ийм л зардалтай байгаа юм л даа. Одоо Ерөнхий сайд Ч.Сайханбилэг ирээд шүүх дээрээ учраа олчих хэрэгтэй дээ. Өөрөө ирэхгүй бол хөөгдөж ирж ч магадгүй нөхцөл үүсч байх шиг байна шүү. Д.Эрдэнэбилэг ч Сингапурт сонгуулийн дүн харж зөндөө л удах шиг боллоо. Эрдэнэт үйлдвэрийг буцаах санаархал нь хэзээ ч биелэхгүй.

Одоо харин тооцоогоо дуусгах нь зүйтэй. Цэцийн шийдвэртэй цаасаар танилцаагүй байна. Онцгой дэглэм тогтоосон асуудалд хуулийн ямар ч асуудал байхгүй. 1998 онд Ц.Элбэгдоржийн үед Эрдэнэт үйлдвэрт онцгой дэглэм тогтоосон тогтоол цэг таслалын ч зөрүүгүй. Нэг тогтоолд хоёр өөр өнцгөөс хандах боломжгүй.

-Та анх Ерөнхий сайд болохдоо Засгийн газрын дундаж наслалт 1.5 жил байгааг онцолж байсан. Одоо Ерөнхий сайдаар дөрвөн жил ажиллалаа. Энэ таны удирдсан Засгийн газартай холбоотой байна уу, Үндсэн хуулиар хамгаалагдсан боломжтой холбоотой юу?

-Энэ 2019 оны Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлттэй холбоотой. Гэхдээ Ерөнхий сайд бол сонгодог утгаараа өөрөө мөрийн хөтөлбөрөө дэвшүүлж, өөрөө нэр дэвшилтээ хийж, ард түмнээс олонхийн дэмжлэг авсан хүнийг хэлдэг. Энэ утгаар нь харвал манай гүйцэтгэх засаглалын ажиллаж ирсэн хугацаа их харамсалтай богино явж иржээ.

Манайд Засгийн газрын дундаж нас богино байсан болохоор л дөрвөн жил энэ тэр гэж байна. Олон улсад ингэж яривал онигоо болно. Хөгжингүй улсын дундаж засаглалын хугацаа багадаа найм тэгээд түүнээс дээш байдаг. Скандиновын улсууд, Герман, Англи, Энэтхэг бүгд л тийм. Засаглал тогтворгүйгээр эдийн засаг ч байхгүй, ардчилал ч хөгжихгүй.

-Та Ерөнхий сайдын албыг ковидын онцгой үед авсан. Дараа нь олон улсад дайны нөхцөл бай-дал үүссэн амаргүй үед ажиллаж таарсныг онцолдог. Одоо гэхэд Д.Трамп Ерөнхийлөгч болж, олон улсад тааварлаагүй нөхцөл үүсгэсэн нэн сонирхолтой үед ажиллаж байна. Ер нь Ерөнхий сайдын албыг хамгийн товчоор тодорхойл гэвэл юу гэж хэлэх бол?

-Олон улс, ордон, олон нийт гэсэн гурван динамикийн дундах цэг ч гэх юм уу. Гэхдээ гачлантай нь энэ гурав өөр өөр тийшээ зөрж эргэдэг урвуу хамааралтай.

-Яг одоо дээрх гурвын аль нь хамгийн хүчтэй дарамт болж ирж байна?

-За даа, бараг тэнцүү 33 хувь. Мэдээж цаг үе өөр, улирал ч бас өөр.

-Трамп Ерөнхийлөгчийн сүүлийн үеийн үйлдлүүд олон улсад нэлээд дуулиан тарьж, тогтсон дэг жаягийг өөрчилж байх шиг байна. Манай хөрш орнуудтай холбоотой асуудлууд ч, дайн, тарифаас эхлээд их хөндөгдөж байна?

-Хаа сайгүй л баг хуулагдаж байна. Дэлхийн II дайнаас хойш тогтсон хэм хэмжээ нэлээд өөрчлөгдөж байна. Дэд ерөнхийлөгч Вэнсээс эхлээд гал авч чаддаг итгэл үнэмшилтэй, эрч хүчтэй залуучууд ажиллаж байгаа нь таалагдаж байгаа. Дэлхийг хамарсан дайн зөрчил, худалдааны хориг арга хэмжээнээс хэн ч хожихгүй. Энэ тухай би олон улсын хэвлэлд хангалттай ярьсан даа.

-Вэнс яах аргагүй Ерөнхийлөгч Д.Трампын хувьд түших гол хүн гэж харагдаж байгаа. Манай улс төрд Вэнсүүд байна уу?

-Бодлогын асуудлыг би яримааргүй байна. Зүгээр л Вэнс бол Ерөнхийлөгчдөө хань болж, гал авч чаддаг, итгэл үнэмшилтэй залуу лидер. Ийм хүмүүс улс төрд ер нь амьдралд их цөөхөн байдаг юм аа. Дэлхийд ч цөөхөн. Ихэнх нь лидерээ шимэгчилж, сайхан үед нь хамт байж, саар үед нь шалтаг гарган зугтаж амьдардаг. Би ч тэргүүн эгнээнд гал авах дуртай болоод ч тэр үү, таалагдаад байгаа. Итгэл үнэмшил нь тодорхой хүмүүс худлаа биш үнэн байдаг.

Залуу Вэнс шиг галыг өөр дээрээ аваад зоригтой алхмууд хийж чаддаг манай Х.Нямбаатар, Н.Учрал, Ц.Туваан, О.Алтангэрэл гээд байна, байна. Бас ажлын ардуур үлдээд байдаг шимэгчид ч байгаа. Ер нь Ерөнхий сайд хүн хэн яаж ажиллаж байгааг хараагүй ч мэдэж байдаг. Хийсэн ажлын үр дүнгээр нь шууд уншигдаж байдаг.

-Ерөнхий сайдын хувьд анхаарал тавьж байгаа ажлуудыг маш товчоор хэлж өгөөч?

-Нэгдүгээрт, “Алсын хараа 2050” урт хугацааны хөгжлийн бодлогод тусгагдсаны дагуу шинэ эдийн засгийн бүтэц бий болгох гурван шилжилт буюу хүний нөөц, AI-хиймэл оюун ухаан, ногоон шилжилтийг бүх салбарт хийх явдал. Хоёрдугаарт, нийслэлийн дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтыг шийдвэрлэж, түгжрэл, агаарын бохирдлыг 50 хувиас доошгүй багасгах, гуравдугаарт, Үндэсний баялгийн сан ба орон сууцжуулалт. Гэр хорооллыг амины орон сууц болгох концепц багтаж байгаа. Дөрөвдүгээрт, бизнесийн, хөрөнгө оруулалтын орчныг сайжруулах, эдийн засгийн хөгжлийн зөвлөлийн ажиллагааг олон улсын жишгээр шинэ түвшинд гаргах, тавдугаарт, бүсчилсэн хөгжил ба хот хөдөөгийн ялгааг багасгах ажлуудыг нэрлэнэ.

Мэдээж, 14 мега төсөл энэ бүгдийн санхүүгийн баталгаа учраас туйлын чухал. Бүх төсөл эцэстээ хүний хөгжилд хүртээмжтэй байх тухай ойлголт юм.

-Дараагийн мега төсөл юу вэ?

-Тавантолгойн цахилгаан станц, Эгийн голын усан цахилгаан станц, мөн хийн хоолой. Эдийн засгийн гол түнш БНХАУ-тай олон томоохон асуудлыг шийдвэрлэж чадсандаа сэтгэл хангалуун байгаа. Энэ бол харилцан итгэлцэл. Ер нь монголчууд бид хөрш оронтойгоо ойлголцож чадахгүй бол хэнтэй ч ойлголцож чадахгүй. Мэдээж ардчилсан улс гэдгээр барууны улс орнуудын жишээг улс төрд ярих дуртай байдаг. Гэхдээ бид мөнхийн хөрш орнуудаа илүүтэй ойлгох учиртай. Энэ утгаараа ОХУ, БНХАУ-тай хамтран хэрэгжүүлэх гурван улсын төслүүд болох хийн хоолойн төсөл, төмөр замын баруун зүүн корридорын төсөл Засгийн газрын дараагийн гол фокус байх болно.

-Улс төрд байгаа хүмүүсийн тухайн үедээ хийсэн шийдвэр алдаа, оноотой байдаг. Хэн яаж ажилласныг түүх эргээд харуулчихдаг. Тэгвэл таныг их эрх мэдэлтэй байх үеэс ямар сайныг нь магтаж, бас ямар алдааг нь хойч үе шүүж ярина гэж боддог вэ?

-Энэ мэдээж дүгнэгдэх л асуудал. Миний хувьд дүгнэгдэх хугацаа болоогүй байна. Эрдэнэт, Оюутолгой, Тавантолгой, төмөр замын холболт, эрчим хүчний үнэ чөлөөлөлт, Хөгжлийн банк, Засгийн газрын тусгай сангуудыг ил тод болгож, E-Mongolia-д баялгийн сангийн данс нээж, Үндсэн хуулийн холимог тогтолцоо, бүсчилсэн хөгжил, хамтарсан Засгийн газар, мега төслүүд гээд нэрлэж болно. Энэ бүхэлдээ хүний амьдрал сайжрах, орлогын хэт тэгш бус байдал багасч, нийгэм эв нэгдэлтэй, иргэд нь ирээдүйдээ итгэлтэй болоход л чиглэж байгаа. Мэдээж дунд нь хугацаа авсан сорилтууд байсан. Өнгөрсөн хугацаанд олон л зүйлийг байр байранд нь тавихыг хичээлээ. Бараг л давхарга тогтож, кастын систем рүү орохоо дөхчихсөн байсан. Улс төрд хунтайж нар, бизнесийг өв залгамжлагчид л авч явдаг энэ байдал даамжраад каст руу орчихвол эргэж засагдахгүй.

Тогтолцооны хувьд суурийг тавьсан. Нэгээс хоёр засах суурь зүйл бий. Бүтэн хөрсийг нь өөрчилж, үрийг соёолуулахад хугацаа их орно. Үзэл санааны хувьд эхлүүлсэн л төдий юм. Ард иргэд маань туйлын хэрсүү бас нэгдмэл байж л өдийг хүрсэн нийгмийн ойлголтоо батжуулан бэхжүүлж чадна. Олон зүйл өөрчлөгдсөнийг бараг дасаад мэдрэхээ байчихсан ч байж магад. Алдаа гаргахаас айх цаг одоо биш. Харин эс үйлдэл хийхээс илүү айх учиртай.

-Л.Оюун-Эрдэнийг огцруулах гэж байна гэж үе, үе яригддаг. Тэсээд үлддэг. Зарим нь ч унадаггүй Ерөнхий сайд гэх болсон?

-Ардчилсан улс орон шүү дээ. Хүмүүс үгээ хэлж, үзэл бодлоо илэрхийлэх ёстой. Бас энэ том төслүүд тус бүрдээ том динамиктай. 14 мега төсөл хөдөлгөнө гэдэг 14 удаа асуудал өргөн баригдах хэмжээнд сэтгэлзүйтэй байх л хэрэгтэй. Улс төр бас тэмцэл шүү дээ.

-Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн гурван гишүүн үе үе нэгдэж, нэг хоёроороо тал болдог талаар хэзээнээс яригддаг. Бүр хэзээ ч тэгж хуваагдахгүй байх гэж бодож байсан та гурвын дунд ч ийм яриа гараад удсан. ялангуяа Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд хоорондоо зөрчилтэй байна л гэдэг. Энэ зайлшгүй тулгардаг төрийн зүй тогтол юм уу, эсвэл та нарыг хагаралдуулах гэж ийм яриа гараад байдаг уу?

-За даа, хов нь бодит байдлаас хамаагүй илүү байдаг юм билээ. Улс төрд бол муужгайнууд гэдэг. Хов зөөгчдийг хэлдэг юм. Сүүлийн 30 жилд Монголын төрд үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн гишүүдээс хувь хүмүүсийнхээ дунд бидэн шиг ойр байж ирсэн хүмүүс гэвэл үнэндээ байхгүй байх. Энэ олон улсын эгзэгтэй үед маш сайн ойлголцдог Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын дарга, хөгжлийн төлөө мөрөөдөлтэй улс төрийн намуудын дарга нартай энэ цаг үед хамтран ажиллаж байгаа нь миний хувьд нэр төрийн хэрэг. Мэдээж хуулиар хүлээсэн чиг үүрэг тусдаа байх нь ардчилсан улсын эрх мэдлийн салангид байдал. Үүнд хүндэтгэлтэй хандах л асуудал. Бидний хэн хэн нь албан тушаал бол цаг хугацаатай харин анд нөхөрлөл амьдралын туршид үргэлжлэх мөн чанартайг мэднэ. Хожмын өдөр нэг нь нөгөөгөө орчлонгийн их хүрдэнд гаргаж өгдөг хүмүүний заяаг бүгд л туулна. Ер нь бид гурвын хэн нь ч нэгнийхээ дурсамжийн номд нөгөөгийнхөө тухай бичих улсууд шүү дээ. У.Хүрэлсүх Ерөнхийлөгчийн тухай бичих хүн яах аргагүй би.

-Та хоёр яах аргагүй ойр байсан. Сайн, мууг нь их мэднэ биз?

-Түүний талаар олон зүйлийг ярина. Бичих ч зүйл их бий. Гэхдээ мэдээж цаг нь болохоор…

-Тантай ярилцлага хийж, улс төрийн нөхцөл байдлын талаар санал солилцоогүй их уджээ. Гэхдээ арав гаруй жилийн өмнө ярьж, өөрчлөх ёстой гэж хэлдэг байсан зарчмын зүйлүүдээ хийж байгааг чинь анзаарч, заримдаа ч эрх мэдэлд хүмүүс хүрэхээрээ өөрчлөгддөг болохоор яаж өөрчлөгдөв гэж хардах нь бий?

-Хамгийн анх НАМЗХ-ны ерөнхийлөгч болсны дараа утасдаад ярилцлага авья гэхэд чинь зөвшөөрөхөд чи бараг өөрөө гайхаад байсан биз дээ. “Өдрийн сонин”-оос ярьж байна ш дээ гээд. Хэр өөрчлөгдсөн санагдаж байна. Хувь хүн өөрчлөгддөг гэж би боддоггүй. Харин нийгмийг харах өнцөг өөрчлөгддөг байж мэднэ. Би үзэл бодлоо 25 настайдаа бичээд хэвлэчихсэн хүн шүү дээ. Өөрөөсөө өөрчлөгдөнө гэж юу байхав.

-Тэр үед танай намынхан манай сонинд ярилцлага бараг өгдөггүй байлаа шүү дээ. Сөрөг хүчний хүчтэй дуу хоолой гээд ярилцлага өгдөггүй зугтаадаг байхад зөвшөөрөхөд чинь гайхсан нь үнэн. Тэр үед ярилцлагынхаа дараа “Ийм хүн улс төрд удаан явахад хэцүү. Нэг бол удахгүй хэрчүүлнэ, нэг бол их хол явна даа” гэж хэлж байснаа санаж байна. Тухайн үед улс төрд тэсч үлддэг хүний тухай ойлголт бас өөр байжээ. Тэгэхэд надад алсын харааны тухай ярьж, энэ номоо өгч байсан. Ер нь номын санаа хаанаас төрсөн юм бэ?

-Би чинь ер нь төслийн менежер хүн шүү дээ. Ойрд уулзаагүй олон улсын байгууллагын төсөл дээр ажиллаж байсан найзуудтайгаа сар шинээр уулзах боломж гарч, дур-самжууд нэлээд сэргэлээ. Энэ жилээс л ер нь эртний найзуудтайгаа уулзах боломж гарлаа. Монгол түмнээрээ өргөн ч шинэллээ.

“Дэлхийн зөн”-д ажиллаж байхад олон улсын сургалтууд их болдог байлаа. Нэг удаа Филиппиний их сургуулийн профессор Таяаг гэдэг хүн хичээл орсон юм. Дундуур нь нэг дасгал ажил хийлгэсэн. Нар, байшин, могой, мод гээд баахан зүйл зуруулаад хавтгайн аль хэсэгт зурсныг нь хараад тайлал хийдэг сэтгэлзүйн тест гэх юм уу.

Би ч зураг энэ тэрдээ жаахан муу. Ширээн дээр чихрийн таваг байсныг ашиглаад нэг дугуй зурчихлаа. Тэр хэлсэн зүйлсийг бүгдийг нь тэр дугуйдаа буюу нарандаа багтаачихлаа. Зарим хүн тал нар, зарим нь цацрагийг нь том гээд янз янзаар зурдаг юм байна. Тэгсэн профессор миний зургийг зорилго дотроо бүгдийгээ багтааж гээд их тоолоо. Хүн тэгээд энгийн зүйлээс сэдэл авдаг хойно. Тэр цагаас хойш алсын хараа гэдэг сэдвийг судалдаг боллоо. Улс орон, байгууллагын алсын хараа, эрхэм зорилго, үнэт зүйлтэй байдаг тухай хичээл заадаг болов. Vision-Becoming, Mission-Doing, Value-Being гээд л. Тэгээд ном бичсэн. Мэдээж 25-тай залуугийн л үзэл бодол. Зөндөө алдаа бий. Гэхдээ засдаггүй, тэр ном оо. Нээрээ, Таяаг багштай олон жилийн хойно саяхан уулзаж ярилцах боломж гарсан.

Харин 35-тай байхдаа улс орны алсын харааны тухай ном бичнэ гэж амлаад тэрэндээ нэлээд шаналсан. Цаг яваад байдаг. Ном явдаггүй ээ. Гэхдээ амжсан. “Азийн хүлэг улс” номоо 2015 онд 35-тай байх үедээ хэвлүүлээд өөртөө тавьсан хатуу шаардлагаасаа гарч байж билээ.

-Дараагийн номын төлөвлөгөө байна уу. Дарма Батбаяр гээд гайхалтай зохиолчийн гарын хэдэн шавийн нэг байсан хүний хувьд өөр төрлийн ном бичих тухай боддог уу?

-Жил бүрийн арванхоёрдугаар сарын 31-нд он солигдохоос өмнө жилийн төлөвлөгөөгөө цаасан дээр буулгадаг. Олон улсын байгууллагын хэвшил юм даа. Саяын шинэ жилээр дэлхийд төрт улс үүссэн орнууд, шашин бүрэлдсэн газар бас хүн төрөлхтний бий болгосон гайхамшигт газруудтай танилцаж, ном болгож бичих ёстой юм байна гэж эхнэртэйгээ ярилцаж байлаа. Аяллын тухай ном гэх үү дээ. Дарма Батбаяр багшийгаа хоёрдугаар эмнэлэгт хэвтэж байхад нь эргэж очих үед багш маань “Шүлгийн номоо заавал гаргаарай. Хэрэв чи ичээд байдаг юм бол хоёрхон хувь гаргаад нэгийг нь өөртөө, нөгөөг нь надад өгөөрэй” гэж байсан. Багшдаа амласан ийм өр бас байдаг аа, надад.

-Өөрөө хэвлэлд нээлттэй нэгэн байсан. Гэтэл Ерөнхий сайд болсноосоо хойш юм уу, хэвлэлд хаалттай эрх мэдэлтэн болсон шиг анзаарагдах болсон. Дор хаяж тайлбарлаад өгчих асуудал дээрээ дуугарахгүй. Түүнээсээ болоод огт худлаа мөртлөө домогжсон зүйл олонтой болсон гэж хэлж байна. Нарийн ширийнийг мэдэхгүй ч зарим нэг зүйлийг би санаж байна. Тухайлбал, М.Энхболд даргыг Ерөнхийлөгчид нэр дэвшиж байхад дэмжигч нь байгаад эргээд эсэргүүцэгч нь болж өөрчлөгдсөн гэж хүмүүс боддог. Гэхдээ улс төрийн чиглэлээр бичдэг байсан хүний хувьд тэр үед та хоёрын харилцаа асар муу байсныг санаж байна. Намын даргын хувьд дэмжлэг үзүүлэхгүй байсаар та нараас НАМЗХ-г өөр хүмүүст шилжүүлж өгч байсан, та ч Ерөнхийлөгчид нэр дэвшихийг нь дэмжихгүй байсан санагдаж байна?

-Үнэхээр би хэвлэлийнхэнд ч, сошиалд ч идэвхтэй байдаг байсан. Бас ч гэж дажгүй жиргээчин байлаа. Ерөнхий сайд хүн тайлбар тавиад байх биш асуудлыг шийдээд явах ёстой хүн. Гэтэл ковидын үед шууд шийдэгдэх асуудал ховор, дэлхий нийтээр юугаа ч мэдэхээ больсон үед юм хэлэх гэхээр тайлбар нь ихэдчих гээд байдаг байсан.

Ер нь бүх зүйлээ, бүх хөзрөө дэлгээд байж болохгүй албан тушаал. Мега төслүүд дээр ч хамаагүй тайлбар илүү санагддаг. Тэгээд нэг хэсэг устгасан байсан хаягуудаа саяхан сэргээсэн. Аль болох нээлттэй ажиллах болно.

Ерөнхийлөгчийн сонгуульд яахав дээ, тухайн үед нам дотор сунгаа явж байхад бидний хэдэн нөхөд Ц.Нямдорж даргыг дэмжиж байсан юм. Тэгээд намын Бага хурал шийдвэрээ гаргачихаар бүгд л нэгдэж ажиллаж таарна. Ялангуяа салангид харагдсан хэсэг нь дэмжиж ажиллах нь нийтлэг байдаг л асуудал.

Тэгээд Ц.Нямдорж дарга бид хоёр аль аль нь л үүргээ гүйцэтгэсэн. Манай Д.Амарбаясгалан ч сонгууль удирдаж байсныг хэлэх үү. Гэхдээ бид тухайн үед намынхаа нэр дэвшигчийн төлөө чин сэтгэлээсээ ажиллаж байсан.

-Ц.Нямдорж гуай тайзан дээр дэмжиж, духан дээр нь үнссэн нь тийм учиртай байж?

-За би тэр том хүний өмнөөс хариулмааргүй байна.

-М.Энхболд даргатай ер нь уулзсан уу. Та хоёрын харилцаа одоо ямар вэ?

-Хэвийн. Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн гишүүнээр ажиллаж байсан хүмүүсийг тусгай үүрэгт элчин сайдаар ажиллах урилгыг хүргүүлж байгаа. Олон улсын жишиг. Булангийн орнуудын хөрөнгө оруулалтын асуудлаар М.Энхболд даргатай хамтран ажиллаж байгаа.

-Ахынхаа алт шиг авьяасыг улс төр шиг жижиг сажиг зүйлд заруулмааргүй гэж нэг ярилцлагадаа дурдаж байсан. Гэхдээ таны ах Херо Б.Баатарыг тайзан дээр гэхээсээ төр улсын тавцанд улс төрийн найруулга хийгээд байна гэж ярьсаар байгаа. Магад өөрийг чинь Ерөнхий сайд болсонтой холбоотой энэ яриа улам хүчийг авсан байх?

-Тийм яриа намайг гишүүн болохоос өмнө л байдаг байсан шүү дээ. Уран бүтээлч байхад нь улстөрчид өөрсдөө л гүйж очоод, улс төрийн нэвтрүүлэг хийлгэдэг болсон байх. Одоо тэгээд өөрсдөө л хол байчихад болно шүү дээ. Мань хүн рүү дайрдаг хүмүүс надад дургүй, над руу дайрдаг хүмүүс ч мань хүнд дургүй. Янз бүрийн асуудал байгааг ойлгодог.

Ерөнхий сайд бол ерөнхий мишок юм. Хүн бүр л нүддэг. Өөр бас хэнийгээ ч шүүмжлэх билээ.

-Ерөнхий сайдаас асууж ярих олон зүйл байгаа ч энэ хүргээд ярилцлагаа өндөрлөе. Цаг гарган ярилцсан танд баярлалаа.

"Expert podcast" | Агаарын орон зайг Үндсэн хуулиар хамгаалах шаардлага ба төрийн "устсан" санах ой

zulaa — Wed, 03 May 2023 14:48:17 +0800

Д.Даянбилгүүн: Чанартай хувьцааг олон нийтэд хүргэх болсондоо нүүр бардам байна

zulaa — Fri, 07 Apr 2023 15:30:53 +0800

ХААН Банкны IPO-ын тэргүүлэх андеррайтераар ажиллаж байгаа “БиДиСек ҮЦК” ХК-ийн Ерөнхийлөгч, ТУЗ-ийн дарга Д.Даянбилгүүнтэй ярилцлаа.

- ХААН Банкны IPO-ыг сонирхож байгаа уншигчдад та хувьцааны талаар товч мэдээлэл өгөхгүй юү?

- ХААН Банк олон нийтэд нийт хувьцааныхаа 10 хувийг санал болгож, нийт 183.4 тэрбум төгрөгийг татан төвлөрүүлэхээр төлөвлөсөн. Энэ нь өндөр дүн мэт боловч хөрөнгө оруулалтын өгөөж нь маш өндөр гэдгийг онцлох хэрэгтэй.

Манай аж ахуйн нэгжүүд, иргэд сайн компанид хөрөнгө оруулах сонирхолтой. Энэ үүднээс өндөр ашигтай, улс даяар тархсан салбартай тус банкны хувьд 183.4 тэрбумын үнэлгээ бол харьцангуй хямд гэж үзэж болно. Ийм боломжийг манай иргэд, хөрөнгө оруулагчид ашиглах хэрэгтэй.

- ХААН Банкны хувьцааг авахаар сонирхож байгаа хүмүүст та ямар зөвлөгөө өгөх вэ?

- Нэг л зөвлөгөө өгье. Чадах хэмжээгээрээ, тултал нь ав.

- Та яагаад ийм итгэлтэй зөвлөж байна вэ?

Өнөөгийн нөхцөлд сахилга баттай, тогтвортой, үйл ажиллагаа нь хурдацтай өсөж байгаа ийм компани маш ховор. Ийм байгууллагад хөрөнгө оруулах нь маш зөв- ХААН Банкны үнэт цаас гаргах бэлтгэл үйл ажиллагаанд “Би ди өү аудит” ХХК, “Эрнст энд Янг Монголия Аудит” ХХК, “БиДиСек ҮЦК” ХК, “Эм Жэй Эл Атторней” ХНН оролцож, тус банкийг олон сарын турш судалсан. Энэ хугацаанд бид судлахаас гадна ХААН Банкнаас маш их зүйлд суралцсаныг хэлэх нь зүйтэй.

Хамгийн гол нь ХААН Банк олон улсын түвшинд, олон улсын стандартад нийцсэн хариуцлагатай үйл ажиллагаа явуулж байна. Системийн тэргүүлэх банк, сайн банкнаас гадна маш сайн зохион байгуулалттай, сахилга баттай, маш өндөр стандартын түвшинд үйл ажиллагаа явуулдаг банк гэдгийг бидний судалгаа харуулсан. Энэ үүднээс ХААН Банканд улам өргөжин тэлэх бололцоо, ирээдүй харагдаж байна.

Монгол Улсын эдийн засаг банкуудын IPO-ын дараа томорно гэсэн хүлээлт бидэнд байна. Үүнийг дагаад иргэд, байгууллагын орлого ашиг нэмэгдэж, тэр хэрээр банкны үзүүлэх үйлчилгээний тоо, хэмжээ ихсэж, ашигт ажиллагаа нь нэмэгдэнэ. Өнөөгийн нөхцөлд сахилга баттай, тогтвортой, үйл ажиллагаа нь хурдацтай өсөж байгаа ийм компани маш ховор. Ийм байгууллагад хөрөнгө оруулах нь маш зөв. Монголчууд тэнгэрийн умдаг атгасан гэж ярьдаг шиг боломж учраас үүнээс “атгах” л хэрэгтэй.

Банканд мөнгөө хийх, эсвэл өөрийн бизнесээ өргөжүүлэх гэсэн хоёр л хувилбар иргэд, байгууллагад байсан бол илүү өндөр үр ашигтай бизнесээс ашиг хүртэх боломж ийн гарч ирж байна.- Арилжааны банкуудын IPO-ыг том зургаар харвал эдийн засаг, санхүүгийн системд ямар нөлөө үзүүлэх вэ?

- Ихээхэн эерэг нөлөөтэй. Миний бодлоор хамгийн гол нь гадны хөрөнгө оруулалтыг Монголын зах зээл рүү татна.

Манай улсад хэрэгжүүлэх боломжтойн зэрэгцээ шаардлагатай том төслүүд олон бий. Гагцхүү хөрөнгө оруулалтын чадамжгүйгээс болоод хэрэгждэггүй. Эдгээр төслүүд хэрэгжих юм бол улс орны эдийн засаг, иргэдийн ашиг орлого нэмэгдэх боломжтой. Тиймээс гадны хөрөнгө оруулалт татах нь хамгийн том эерэг үр дагавар байх болов уу.

Мөн мэдээж хөрөнгийн зах зээл хөгжинө. Банканд мөнгөө хийх, эсвэл өөрийн бизнесээ өргөжүүлэх гэсэн хоёр л хувилбар иргэд, байгууллагад байсан бол илүү өндөр үр ашигтай бизнесээс ашиг хүртэх боломж ийн гарч ирж байна.

- Банкуудын хувьцааг гадны байгууллага, хөрөнгө оруулагч авах сонирхол хэр их байгаа бол?

- Ер нь гадны хөрөнгө оруулагчдын сонирхол их байна. Яагаад гэвэл ХААН Банк 70 орчим гадны мэргэжлийн байгууллагатай хамтран ажиллаж, тэдний стандартад нийцсэн үйлчилгээ үзүүлж, санхүүгийн сахилга батыг чанд хэрэгжүүлж байна. Компанийн засаглал нь маш сайн. Энэ үүднээс гадны хөрөнгө оруулагч маш дуртай орж ирнэ.

Ийн шинэ капитал Монголын зах зээлд орж ирснээр дараа дараагийн боломжууд гарч ирнэ. Тухайлбал, банкуудын олгох зээлийн хэмжээ нэмэгдэнэ, хүүгийн зардал буурна, хөрөнгө оруулалтын чиглэлтэй, эко төслүүдийг санхүүжүүлэх боломж гарна.

ХААН Банкны уриа нь “Хамтын өсөлт төгөлдөр”. Хувьцааг нь худалдаж авсан хүмүүс тус банкны үйл ажиллагаанаас ногдол ашгаа хүртэн хамтдаа төгс өсөлтөд хүрэх боломж гарч ирж байна.

- Та хөрөнгийн зах зээлд олон жил ажиллаж байгаа мэргэжлийн хүний хувьд монголчуудын хөрөнгийн зах зээлийн мэдлэг, санхүүгийн боловсрол ямар байна гэж үздэг вэ? Жишээлбэл, хувьцаа худалдаж авахдаа юун дээр алдаж байна вэ? Юунд анхаарах ёстой вэ?

- Энэ тал дээр монгол хүмүүсийн нэг онцлог ажиглагддаг. Тухайн компани, хувьцаатай холбоотой өгөгдөл, үзүүлэлтийг сонирхохоос илүүтэй хэн нэгний үгийг дагах, шуурах хандлага их. Проспектус буюу танилцуулга, хөрөнгө оруулагчдад зориулсан товч танилцуулга маш их байдаг. Тиймээс тэдгээрийг нэг орой цаг гаргаад анхааралтай уншихад 20 минут л хангалттай. Мөн тухайн хувьцаа гаргагч байгууллага таны амьдралд ямар хамааралтай вэ, таны үнэт зүйл, зорилготой нийцэж байна уу гэдгийг авч үзэх нь зүйтэй. Банкаар жишээ татахад та өөрөө мөн бусад хүн аль банкны үйлчилгээг илүү их авч байна вэ, ирээдүйн үнэлгээ нь хэр сайн байх вэ гэх мэт тооцоог хийх хэрэгтэй.

Мөн андеррайтер буюу үнэт цаасны компанитай маш сайн харилцах хэрэгтэй. Хөрөнгө оруулалтын шийдвэр гаргахаас өмнө хэдий хэмжээний хувьцааг хэдий хугацаанд, ямар үнээр авах вэ гэдгийг ярилцаж, зөвлөгөө ав.

Хэчнээн сайн компани байсан ч боломжоос нь хэтрүүлэн үнэлж авбал алдагдал хүлээдэг. Тиймээс долоо хэмжиж, нэг огтлох нь зүйтэй. Үнэ өсөж, буух болгонд реакц үзүүлж сэтгэлийн хөөрлөөр авч, зарах нь зохимжгүй.

- “БиДиСек ҮЦК” ХК өмнө нь маш олон IPO дээр ажиллаж байсан. Харин ХААН Банкны IPO танай ажиллаж байсан өмнөх төслүүдээс юугаараа ялгаатай вэ?

- Маш олон давуу тал байна. Нэгдүгээрт, татан төвлөрүүлэх хэмжээ нь өндөр. Хоёрдугаарт, бид өмнө нь олон IPO-ыг хариуцаж байсан ч ХААН Банкнаас маш их зүйл сурч байна. Гадны хөрөнгө оруулагч нар их сонирхож байгаа учраас бид олон улсын түвшинд хүрэхүйц мэргэжлийн үйлчилгээ үзүүлэх, том цар хүрээгээр үйл ажиллагаагаа харах ёстой болж байгаа юм.

Хамгийн гол онцлог нь ХААН Банк маш өндөр ашигтай ажилладаг компани учраас хувьцааг нь олон нийтэд хүргэх болсондоо манай хамт олон нүүр бардам байна. Тийм учраас бид маш их хичээж ажиллахын зэрэгцээ аль болох олон монгол хүн хувьцааг нь аваасай гэж хүсэж байна.

- ХААН Банкны хувьцааны захиалга дээр танд ямар таамаглал байна вэ?

- Надаас маш олон хүн ХААН Банкны хувьцааг авах уу, үгүй юү гэж ерөөсөө асуухгүй, зөвхөн хэдийг, яаж авах вэ гэж л асууж байна.

- ХААН Банк яагаад танай компанийг андеррайтераар сонгож авсан гэж бодож байна вэ?

- Сонгон шалгаруулалтад бэлтгэхэд бид маш их хугацаа зарцуулж, ихээхэн хүчин чармайлт гаргасан. Сонгон шалгаруулах материалыг хүлээж авсныхаа дараа маш хариуцлагатай ажил руу орж байна гэдгээ манай хамт олон мэдэрсэн.

Манай компани хөрөнгийн зах зээлийг маш идэвхгүй байхаас идэвхтэй болох хүртэл нь олон ажил хийсэн, харилцагчийн бааз суурь маш өндөр, гадаад болон дотоодын хөрөнгө оруулагчдын хэмжээ их учраас сонгогдсон байх гэж бодож байна. Хамгийн гол нь “БиДиСек” компанийн мэргэжилтэн, боловсон хүчин маш их туршлагатай. Биднийг том багаар ажиллаж, IPO-ыг цаг хугацаанд нь амжилттай хийнэ гэдгийг голлон харгалзаж үзсэн болов уу.

О.Доржсамбуу: Би анх аав, ах нарынхаа зодог шуудгаар гангардаг байлаа

zulaa — Tue, 17 Jan 2023 10:19:20 +0800

Б.Нямсүрэн

“Зууны мэдээ” сонин энэ удаагийн "Дугаарын зочин"-оор Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын харьяат сумын заан О.Доржсамбууг урилаа.Тэрбээр дөрөв дэх үеийн бөх ажээ.

-Та багаасаа бөхөөр хичээллэжээ. Мэдээж бөхийн удамтай учир үүнээс өөр сонирхол, сонголт байгаагүй байх, тийм үү?

-Би анх волейболоор хичээллэж байсан. Ээжийн маань төрсөн дүү волейболын багш. Тиймээс гуравдугаар ангиасаа гар бөмбөг сонирхсон. Харин 14 наснаасаа барилдаж эхэлсэн. Мэдээж аав, өвөө, ах нарынхаа барилдааныг харж, үлгэр дуурайлал авдаг байлаа. Тиймээс эдгээр эрхэм хүмүүс шигээ бөх болъё гэж шийдээд үндэсний бөхөөр анх хичээллэж эхэлсэн. Бага байхад ч нутгийнхан намайг “Энэ хүүхэд бөх болно” гэж хэлж, ерөөдөг байсан. Мөн үндэсний бөхөөс гадна жүдо бөхөөр бэлтгэл хийж, өсвөр залуучуудын тэмцээнд оролцож байсан туршлага бий.

-Монгол бөхийн ген удам дамждаг. Таны өвөө, аав, ах нар нь аймгийн цолтой бөхчүүд байдаг гэсэн үү?

-Аав минь Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын харьяат аймгийн арслан Х.Оргилсайхан гэж хүн бий. 18 наснаасаа эхлэж барилдсан. Ид барилдаж байхдаа чөлөөт болон үндэсний бөхийг хослуулан хичээллэсэн. 1997 онд Залуучуудын УАШТ-д түрүүлж байсан юм билээ. Мөн улсын аваргаас ч медаль хүртэж байсан гэдэг. Харин 1999 онд сумын заан болсон. 2002 онд аймгийнхаа наадамд түрүүлж, арслан цол хүртсэн түүхтэй. Харин өвөө маань Д.Хэнмэдэх гэж бөх хүн байсан. 1940 онд Архангай аймгийн Батцэнгэл суманд түрүүлсэнээр сумын заан цол авсан. Мөн аймгийн наадамд долоон удаа шөвгөрсөн, сумын наадамд 10 удаа түрүүлж байсан гэдэг. Барилдааны хувьд их хурдан шуурхай барилдаантай байсан гэж сонссон. Мөн өвөөгийн маань аав н.Дамдин гэж сумын заан цолтой бөх хүн байсан юм билээ. Ингээд би энэ удмын дөрөв дэх үеийн бөх. Энэ сайхан хүмүүсийн үргэлжлэл болж, зүлэг ногоон дэвжээндээ зодоглож байгаадаа үргэлж талархдаг.

-Аавынх нь талд барилддаг бөх олон юм. Харин ээжийнх нь талд бөхийн удам бий юу?

-Ээжийн маань тал мөн л бөхийн удамтай. Ж.Дагва-Очир ах маань 2017 онд дархан аварга Г.Өсөхбаяраар тав давж, улсын начин болсон байдаг.

-Эдгээр бөхчүүд өөрсдийнх нь араас бөхийн удмыг нь залгамжилж яваа танд юу гэж захиж, сургадаг вэ?

-Даруу байдлыг эрхэмлэж, бэлтгэлээ тууштай, сайн хийхийг зөвлөдөг. Спорт тэр дундаа бөхөөр хичээллэх нь бие бялдрын зөв хөгжлийг олж авна. Мөн бөх хүний давуу тал нь хүн байх төлөвшилд сургадаг юм болов уу.

-Та өнгөрсөн жил сумын заан болсон. Өгийнуур сумын наадамд түрүүлсэн гэсэн үү?

-Анхны цолоо өнгөрсөн жилийн наадмаар авсан. Манай Батцэнгэл сумын наадам Өгийнуур сумын наадмаас хэд хоногийн өмнө болсон юм. Тухайн үед би шөвгийн дөрөвт үлдээд унасан. Гэтэл намайг давсан бөх Өгийнуур сумын наадамд барилдана гэдгийг нь сонсоод тэр наадам дээр л даагаа нэхэж, давъя гэж бодсон. Миний бодсоноор бид ч таарч, би давсан. Ингээд сумын заан цол хүртсэн. Би цолонд хүрээгүй байхдаа аав, ах нарынхаа зодог шуудгаар гангардаг байлаа. Харин сүүлд сумын заан болоод шинэ зодог шуудагтай болсон шүү.

-Амжилт гаргахад багш чухал үүрэгтэй. Одоогоор ямар багшийн удирдлага дор бэлтгэлээ хийж байна?

-Анх 2020 оюутан болж хотод ирсэн. Өнгөрсөн онд “Алдар” спорт хороонд Ц.Хосбаяр багшийн удирдлага дор чөлөөт бөхөөр хичээллэсэн. Гавьяат тамирчин, цэргийн арслан Л.Отгонбаатар ахтайгаа бэлтгэл хийдэг. Харин үндэсний бөхөөр Улсын гарди Д.Рагчаа, Улсын начин Ч.Ганзориг багш нарынхаа удирдлага дор бэлтгэлээ хийж байна.

-Залуу бөхийнхөө хувьд ирээдүйгээ хэрхэн хардаг бол?

-Миний хэтийн зорилго бол улсын том цолонд хүрэх. Зүүлэг ногоон дэвжээндээ сайхан барилдаж, удмынхаа нэрийг өндөрт өргөмөөр байна. Үүний тулд бэлтгэлээ тогтмол хийж, сэтгэл зүйгээ ч сайн бэлтгэх ёстой. Мөн өөрөөсөө том цолтой бөхчүүдтэй сайн барилдаж, туршлага хуримтлуулмаар байна.

Эх сурвалж: "Зууны мэдээ" сонин

С.Ган-Эрдэнэ: Голомт банкны хувьцаа эзэмшигч болох 14 мянга орчим захиалга ирээд байна

zulaa — Mon, 28 Nov 2022 13:57:22 +0800

Голомт банк нь нийт 103.3 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалтыг олон нийтээс татан төвлөрүүлэхээр 80,402,743 ширхэг хувьцааг, нэгжийн үнийг нь 1,285 санал болгоод байна. Хувьцааны анхдагч зах зээлийн захиалга энэ сарын 30-ны өдрийн 17:00 цаг хүртэл үргэлжлэх бөгөөд одоогоор захиалгын хэмжээ нийт татан төвлөрүүлэх дүнгээс хэдийн даваад байгаа юм.

Иймд андеррайтераар ажиллаж буй Голомт Капитал ҮЦК-ийн гүйцэтгэх захирал С.Ган-Эрдэнээс хөрөнгө оруулагчдаас тавьж буй голлох асуултад хариулт авлаа.

Голомт банкны хувьцааны анхдагч зах зээлийн арилжаа эхэлснээс хойш ганцхан цагийн дотор 105 тэрбум төгрөгийг олон нийтээс татан төвлөрүүлсэн нь хөрөнгийн зах зээлийн түүхэнд тэмдэглэгдэхүйц үйл явдал боллоо. Та бүхний хүлээлт хэр байсан бэ?

Голомт банкны хувьд Монголын хөрөнгийн зах зээлийн түүхэнд анх удаа 100 гаруй тэрбум төгрөгийн IPO хийж байгаа компани гэдгээрээ хөрөнгө оруулагчдын дунд маш их хүлээлт үүсгээд байсан. Тэр ч утгаараа Road show эхэлсэн өдрөөс буюу урьдчилсан захиалга нээгдэхэд л татан төвлөрүүлэх хэмжээнээс давсан захиалга ирсэн юм. Урьдчилсан захиалгын хугацаанд мэдрэгдсэн тэр их эрэлт анхдагч зах зээлийн нээлтийн өдөр дахин батлагдаж, асар богино хугацаанд 100 гаруй тэрбум төгрөгийг олон нийтээс татан төвлөрүүлж чадлаа. Товчоор хэлбэл, Голомт банкны IPO нь Монголын хөрөнгийн зах зээлийн түүхэнд хамгийн том дүнтэй IPO болон хамгийн богино хугацаанд 100 гаруй тэрбум төгрөгийг олон нийтээс татан төвлөрүүлсэн гэх хоёр том амжилтыг бичиж үлдээлээ.

Иргэдийн хувьд захиалга давж биелснээр IPO хаагдлаа гэж ойлгоод байна?

Захиалга давж биелсэн гэдэг нь IPO үүгээр дууссан гэсэн үг биш. Хөрөнгө оруулагчдаас захиалга авах хугацаа 11-р сарын 30-ны 17:00 цаг хүртэл үргэлжилнэ. Өөрөөр хэлбэл нийт захиалгын дүн хэд байхаас шалтгаалан хувь тэнцүүлэх зарчмаар хуваарилалт хийгдэх юм. Өөрөөр хэлбэл захиалга өгсөн хүн бүр хувьцаагаа авах болно.

Гэхдээ иргэд нэг зүйлийг санах хэрэгтэй. Үнэт цаас нээгдэхэд 1 хоногийн хугацаа шаарддаг тул хугацааг нь тулгаж, дансаа нээж захиалга өгөхөд асуудал үүсэх магадлалтай. Тиймээс хувьцааны захиалгаа 2022 оны 11 сарын 30-наас өмнө өгвөл ямар нэгэн асуудал үүсэхгүй юм.

Хувь тэнцүүлэх зарчмын талаар тайлбарлаж өгөхгүй юу. Хөрөнгө оруулагч хамгийн багадаа хэдэн ширхэг хувьцаа авах боломжтой вэ?

Голомт банкны IPO-ийн 80 хувийг стратегийн буюу илүү урт хугацааны хөрөнгө оруулагчдад санал болгож байгаа. Үлдсэн 20 хувийг жижиглэнгийн хөрөнгө оруулагчдад санал болгож байгаа юм. Хувь тэнцүүлэх зарчим нь стратегийн бус хөрөнгө оруулагчдад хамааралтай бөгөөд жижиглэнгийн захиалга авах дүнгээс хэр хэмжээгээр давахаас хамаарч хувь тэнцүүлэх аргаар хувьцааг тэгш хуваарилна. Жишээлбэл, нийт 140 тэрбум төгрөгийн захиалга ирлээ гэж тооцоход олон нийтийн захиалга ойролцоогоор 30 хувиар биелнэ. Өөрөөр хэлбэл 10 сая төгрөгийн захиалга өгсөн хөрөнгө оруулагч ойролцоогоор 3.3 сая төгрөгтэй тэнцэх хэмжээний хувьцааг анхдагч зах зээлээс авна гэсэн үг. Харин, хувь тэнцэж ногдсон хувьцааныхаа тоо хэмжээг нэмэгдүүлэх сонирхолтой хөрөнгө оруулагчид маань хоёрдогч зах зээлээс нэмж хувьцаа худалдан авах бүрэн боломжтой.

Голомт банкны хувьцаанд хөрөнгө оруулахад ямар нэг хязгаарлалт байхгүй. Нэг ширхэг хувьцааг ч захиалах боломжтой. Анхдагч зах зээлд оролцогчдын хувьд 10 ширхэг хүртэлх хувьцааны захиалгыг шууд биелүүлэх юм. Өөрөөр хэлбэл 12,850 төгрөг хүртэлх захиалга 100 хувь биелнэ. Энэ нь хүртээмжийг нэмэгдүүлэх үүднээс буюу илүү олон хүн Голомт банкны хувьцаа эзэмшигч болох боломжийг олгож буйтай холбоотой.

Хоёрдогч зах зээлийн арилжаа хэзээ нээгдэх вэ?

Хоёрдогч зах зээлийн арилжааг нээхийн өмнө анхдагч зах зээлийн арилжаагаа амжилттай хааж, хуваарилалтаа хийж дуусгах шаардлагатай байдаг. Анхдагч зах зээлийн арилжааны захиалга 11-р сарын 30 хүртэл явагдаж татан төвлөрүүлэх дүнгээс хэдэн хувь давж биелснээс хамаарч хувь тэнцүүлэлтийг хийнэ. Өнөөдрийн байдлаар 14 мянга орчим хөрөнгө оруулагчаас захиалга ирээд байна. Харилцагч нэг бүрийн үнэт цаасны дансанд хувьцааг байршуулж дууссаны дараа Монголын хөрөнгийн биржээс зөвшөөрөл олгосноор хоёрдогч зах зээлийн арилжаа эхлэх болно. Хөрөнгө оруулагчдадаа зөвлөхөд, үлдэж байгаа хугацаанд өөрийн бүртгэлээ шалгаж, мэдээллээ шинэчлэх нь хоёрдогч зах зээлийн арилжааг эрт нээхэд чухал нөлөөтэй.

Голомт банкны хувьцааны захиалгаа хэрхэн өгөхөө мэдэхгүй байгаа хүмүүс хаашаа хандах вэ?

Голомт Банкны IPO-д оролцох маш олон боломж, ухаалаг шийдэл бий. Голомт банкны IPO-д хамгийн хялбараар оролцох боломж бол https://trader.golomtcapital.com/mn/public/golomtbankipo хаягаар хандаад дансаа нээж, захиалга өгөх юм. Мөн манай компанийн онлайн арилжааны www.trader.golomtcapital.com систем болон гар утасны Golomt Capital аппликэйшнийг ашиглахыг зөвлөж байна.

Голомт банкны харилцагчдын хувьд www.egolomt.mn, SocialPay аппликэйшнийг ашиглаж болно. Мөн Голомт Капитал компанийн байранд ирээд дансаа үнэгүй нээлгээд, хувьцаагаа захиалах боломжтой. Манай компанийн хувьд олон хүнийг Голомт банкны хувьцаа эзэмшигч болоосой гэсэн үүднээс хамгийн бага буюу 0.56 хувийн шимтгэлтэйгээр үйлчилж байна.

Мөн та хувьцааны талаарх дэлгэрэнгүй мэдээллийг www.ipo.golomtbank.com вэбсайтаас авахаас гадна Голомт банкны 1800-1646 болон Голомт Капитал компанийн 7012-1530 дугаарын утсанд холбогдож авах боломжтой.

Баярлалаа. Та бүхний ажилд амжилт хүсье.

С.Ган-Эрдэнэ: Голомт банкны хувьцаа өндөр эрэлттэй байна

zulaa — Tue, 22 Nov 2022 17:02:30 +0800

Голомт банк нийт хувьцааныхаа 10.09 хувьтай тэнцэх хэмжээний хувьцааг нэгжийг нь 1285 төгрөгөөр олон нийтэд санал болгож нийт 103.3 тэрбум төгрөгийг татан төвлөрүүлэхээр ажиллаж байна.

Энэ нь Монголын хөрөнгийн зах зээлд өнөөдрийг хүртэл гарсан хамгийн том дүнтэй IPO болж байгаа юм. Голомт банкийг олон нийтэд хувьцаагаа санал болгоход нь андеррайтераар ажиллаж буй Голомт капитал ҮЦК ХХК-ийн Гүйцэтгэх захирал С.Ган-Эрдэнэтэй тус IPO-ын талаар ярилцлаа.

Голомт банк нь Монголын хөрөнгийн зах зээлийн түүхэнд урьд өмнө гарч байгаагүй том дүнтэй IPO-г хийж байна. Энэ хэрээр Монголын хөрөнгийн зах зээл тэлэх нь тодорхой юм?

Тийм шүү. Голомт банк IPO хийснээр МХБ-д бүртгэлтэй компаниудын нийт зах зээлийн үнэлгээ 20 орчим хувиар буюу 1 их наяд төгрөгөөр нэмэгдэнэ. Системийн ач холбогдол бүхий таван банк IPO хийж дуусахад хувьцаат компаниудын зах зээлийн үнэлгээ 10 их наяд төгрөгт хүрч хоёр дахин нэмэгдэнэ гэсэн хүлээлттэй байна.

Өөрөөр хэлбэл, банкнууд IPO хийснээр Монголын хөрөнгийн зах зээлийн тэлэлтийн шинэ түүхийг бичиж байна гэж хэлж болно.

Хөрөнгө оруулагчид тухайн компанийнхаа ирээдүйн ашиг, санхүүгийн өсөлтөд хөрөнгө оруулдаг. Иргэдийн хувьд ч банкны салбарын ирээдүйд итгэл төгс байх шиг байна. Андеррайтер компанийн хувьд Голомт банкны ирээдүйг юу гэж харж байна вэ?

Монгол Улсын банкны салбар нь бусад салбартайгаа харьцуулахад өндөр өсөлттэй байдаг. Тоогоор илэрхийлбэл, сүүлийн 10 жилд банкны салбарын нийт актив хөрөнгө 6.6 дахин өсөж 41 их наяд төгрөгт хүрсэн.

Үүнийг манай улсын нийт эдийн засгийн өсөлттэй харьцуулахад 1.5 дахин хурдтай байна гэсэн үг юм. Тэр дундаас Голомт банкны өсөлтийг авч үзвэл 2017 онд нийт хөрөнгийн хэмжээ нь 5.2 их наяд төгрөг байсан 2021 оны байдлаар 8 их наяд төгрөгт хүрсэн.

Он гарснаас хойш буюу 2022 оны гуравдугаар улирлын байдлаар 8.5 их наяд төгрөгт хүрсэн нь тогтвортой, амжилттай өсөлттэй явааг илтгэж байгаа юм. Банкны салбарын энэ хурдацтай тэлэлт, өсөлт нь цаашдаа ч үргэлжлэх болно.

Өнөөдөр банкны салбарын нийт активын хэмжээ нь Монгол Улсын ДНБ-ний 95 хувьтай тэнцэж байна. БНХАУ гэх мэт Азийн хөгжиж буй бусад улсад энэ харьцаа 200-300 хувь байдаг. Тэгэхээр, манай улсын банкны салбарт өсөх, тэлэх асар том орон зай бий. Иргэд Голомт банкны хувьцааны өгөөж, ногдол ашгийн хэмжээг ихээхэн сонирхож байна?

Голомт банк ногдол ашгийнхаа бодлогыг үнэт цаасны танилцуулгадаа маш тодорхой бичсэн. Өөрөөр хэлбэл, дунд хугацаанд буюу 2024-2025 оноос ногдол ашиг тарааж эхлэнэ.

Голомт банк 103 тэрбум төгрөгийн IPO хийснээр банкны харьцаа үзүүлэлтэд маш их эерэг нөлөө гарах юм. Тухайлбал, өөрийн хөрөнгө нэмэгдсэнээр 800 тэрбум төгрөгийн зээл гаргах боломж бүрдэнэ.

Иргэд, ААН-үүдэд олгох зээлийн хэмжээ нэмэгдсэнээр тухайн салбартаа эерэг үр дүн авчирна. Улмаар Монгол Улсын эдийн засаг идэвхжих юм. Мэдээж, зээл олголтыг дагаад банкны ашиг нэмэгдэх болно.

Тийм ч учраас Голомт Капиталын зүгээс харилцагчдадаа ногдол ашгаас хүртэх өгөөжөө урт хугацаанд харж, хөрөнгө оруулах хэрэгтэйг байнга зөвлөж байгаа.

Андеррайтеруудын зүгээс Голомт банкны хувьцаа нь урт хугацаандаа үнэ цэнтэй, өндөр өсөлттэй хөрөнгө оруулалт болно гэдэгт итгэл төгс байна. Мөн хөрөнгө оруулагчдын хувьд хувьцааны арилжааны ханшийн өөрчлөлтөөс ашиг хийх боломж бий.

Учир нь банкны салбар бол дэлхийн жишигт ч хамгийн бага ханшийн савлагаатай, ногдол ашиг нь ч харьцангуй тогтвортой, хувьцааны ханш нь алгуур өсөх хандлагатай байдгаараа онцлотой юм.

Энэ ч утгаараа олон нийтэд санал болгож байгаа хувьцааны 80 хувийг стратегийн буюу урт хугацаанд хувьцаагаа хадгалах хөрөнгө оруулагчдад санал болгож байна.

Голомт банк IPO хийх зөвшөөрлөө авснаас хойш хөрөнгийн зах зээл “буцалж” байна. Одоогоор урьдчилсан захиалгын явц ямар байна вэ? Андеррайтерийн хувьд IPO хэр амжилттай болно гэсэн хүлээлттэй байна вэ?

IPO хийсний дараах Голомт банкны өөрийн хөрөнгөтэй нь IPO-ын үнэлгээг харьцуулсан P/B харьцаа нь 1.15Х байгаа юм. МХБ-ийн Топ-20 компанийн хувьд энэ харьцаа 2021 оны төгсгөлөөр 3.05Х байсан бол Азийн бусад хөгжиж буй орнуудын банкнуудынх 1.1-2.6Х байна.

Өөрөөр хэлбэл, Голомт банкны шинэ хөрөнгө оруулагчид одоогийн хувьцаа эзэмшигчидтэй ойролцоо үнээр буюу харьцангуй хямдаар хувьцаа эзэмших боломжтой.

Энэ боломжийг зах зээл маш мэдрэг хүлээн авч байна. Road show буюу албан ёсны сурталчилгаа эхэлсэн эхний өдөртөө л урьдчилсан захиалга 100 хувь даваад байна. Энэ нь Голомт банкны хувьцаа өндөр эрэлттэй байгааг харуулж байгаа юм.

Тэгэхээр, захиалга давж биелэх нь тодорхой боллоо. Тиймээс стратегийн бус хөрөнгө оруулагчдад хувь тэнцүүлэх зарчмаар хуваарилалт хийх тул захиалга нь 100 хувь биелэх боломжгүй гэдгийг мэдэж байх нь чухал юм. Одоогоор ямар хэмжээгээр хувь тэнцүүлэх вэ гэдгийг хэлэхэд арай эрт байна.

Тэгэхээр бүх захиалга биелэхгүй байх магадлалтай, хувьцаагүй үлдэнэ гэсэн үг үү. Хувь тэнцүүлнэ гэдгийг тайлбарлаж өгөөч?

Тэгэхээр захиалга хэр давахаас хамаарч хувь тэнцүүлэх агаар хувьцааг хөрөнгө оруулагчдад тэгш хувиарлах юм.

Жишээлбэл, нийт 140 тэрбум төгрөгийн захиалга ирлээ гэж тооцоход олон нийтийн захиалга ойролцоогоор 30 хувиар биелнэ. Өөрөөр хэлбэл 10 сая төгрөгийн захиалга өгсөн хөрөнгө оруулагч ойролцоогоор 3.3 сая төгрөгтэй тэнцэх хэмжээний хувьцааг анхдагч зах зээлээс авна гэсэн үг.

Гэхдээ хөрөнгө оруулагчдын хувьд хоёрдогч зах зээл дээрээс нэмж хувьцаа худалдан авах, анхдагч зах зээлээс авсан хувьцаагаа зарах бүрэн боломж бий.

Компанийн засаглалын хувьд IPO хийсний дараа Голомт банкны хувьцаа эзэмшигчдийн эзэмшил болон бүтцэд ямар өөрчлөлт гарах бол?

Голомт банк нь үүсэн байгуулагдсан цагаасаа жижиг хувьцаа эзэмшигчдийнхээ эрх ашгийг хамгаалж, засаглал дахь оролцоог нь чухалчилж ирснийг онцлох хэрэгтэй. Одоогоор Голомт банкны 13 хувийг жижиг хувьцаа эзэмшигчид эзэмшдэг бөгөөд ТУЗ-ийн бүрэлдэхүүнд 2 төлөөлөл нь бий.

IPO хийгдсэний дараа жижиг хувьцаа эзэмшигчдийн эзлэх дүн 20 гаруй хувь болж өснө. Банкны тухай хуулинд зааснаар ирээдүйд нэг хувьцаа эзэмшигч банкны 20 хүртэлх хувийг эзэмшдэг болно.

Тэгэхээр цаашид хуулийн хүрээнд хувьцааны төвлөрөл багасах болно. Энэ нь зөвхөн банкнуудын гэлтгүй Монголын бизнесийн салбарт засаглалын тогтвортой, эрүүл жишиг болж, эерэг нөлөө үзүүлнэ гэдэгт итгэлтэй байна.

Банкны салбар нь өдөр бүр тайлан гаргаж Монголбанканд хянуулдаг хариуцлага өндөртэй бизнес. Үүнээс гадна Голомт банк жил бүр дэлхийн топ 4-т багтдаг шилдэг аудитын компаниудаар аудит хийлгэдэг. IPO хийснээр хувьцаа эзэмшигчид давхар хяналтаа тогтооно зэрэг өндөр ач холбогдолтой юм.

Голомт банкны IPO үндсэн захиалга авах хугацаа ойртож байна. Үндсэн, болон урьдчилсан захиалгаа хэрхэн өгөхөө мэдэхгүй байгаа хүмүүс хаашаа хандах вэ?

Мэдээллийн технологийн ололт амжилтуудыг хөрөнгийн зах зээлд нэвтрүүлснээр хөрөнгө оруулалт хийх нь өдрөөс өдөрт хялбархан, ухаалаг болж байна.

Бидний хувьд Монголын хамгийн анхны онлайн арилжааны системийг нэвтрүүлж байсан туршлагатай. Тиймээс улам сайжруулж хөгжүүлсэн онлайн арилжааны www.trader.golomtcapital.com сайт болон гар утасны Golomt Capital аппликэйшнээрээ иргэдэд үйлчилж байна. Харилцагчид маань шууд эдгээр платформоо ашиглаад захиалгаа өгөх боломжтой.

Мөн www.egolomt.mn, Social Pay аппликэйшн, Голомт Капитал компанийн байранд ирээд дансаа үнэгүй нээлгээд, хувьцаагаа захиалах боломжтой.

Манай компанийн хувьд илүү олон хүнийг Голомт банкны хувьцааг эзэмшигч болоосой гэсэн үүднээс хамгийн бага буюу 0.56 хувийн шимтгэлтэйгээр үйлчилж байгаагаа дуулгахдаа баяртай байна.

Баярлалаа. Та бүхний ажилд амжилт хүсье.

Ш.Ганбямба: Ажилтнууд маань ажилдаа яарч, инээж ирдэг байгаасай гэж хүсдэг

zulaa — Tue, 18 Oct 2022 17:39:19 +0800

Монголын хамгийн том ажил олгогч хувийн хэвшлийн байгууллагын нэг ХААН Банкны хүний нөөцийн бодлогыг зангидаж авч яваа Ш.Ганбямба захирлыг “Visitor” буландаа урьж ярилцлаа. 6000 гаруй ам бүлтэй өнөр өтгөн энэ айлаар овоглодог хүн болгон шахам л “ХААН Банкаараа бахархдаг” гэж хэлж байхыг олонтаа сонсож байсан.

Тэгвэл ажлаараа, хамт олноороо бахархдаг ажилтнууд нь энэ банкыг Монголын хамгийн хүчирхэг хийгээд тэргүүлэгч банк хэмээх тодотголыг бий болгосон нь гарцаагүй. Үүнд мэдээж хүний нөөцийн бодлого хамгийн чухал нөлөөтэй билээ. ХААН Банкны Хүний нөөц хариуцсан дэд захирал Ш.Ганбямбын ярилцлагыг та бүхэнд толилуулъя.

Зургийг Б.Долгорсүрэн (Suniko)

Харилцаа, хандлага, зан төлөвийг илүүд үзэж ач холбогдол өгдөг болсон

- 2018 он ХААН Банкны хувьд амжилт бүтээлээр дүүрэн жил байлаа. Монголын “Топ ААН”-ийн дөрөвдүгээрт жагссан, олон улсын нэр хүндтэй хэд хэдэн шагнал хүртсэн. Хамгийн сүүлд “Оны шилдэг ААН” боллоо. Та бас оны босгон дээр Монголын банкны холбооны шагнал “Оны шилдэг банкир” болсон шүү дээ, баяр хүргэе?

-Баярлалаа, та бүхэнд бас танай сайтын эрхэм уншигчдад шинэ оны мэнд хүргэе. 2018 он манай банкны хувьд амжилт, бүтээл арвинтай жил байлаа. Энэхүү амжилтын гол үндэс нь манай банкны олон жилийн тогтвортой, ил тод, найдвартай үйл ажиллагаа, сайн засаглал, ТУЗ-ийн стратегийн манлайлал, Гүйцэтгэх удирдлага болон бүх түвшний удирдлагын оновчтой шийдвэрүүд, ажилтнуудын маань тууштай хөдөлмөрийн үр шим гэж боддог.

Мөн ХААН Банкны Хүний нөөцийн хэсгийг хариуцдаг хүний хувьд ёс зүй, сахилга бат, өндөр гүйцэтгэл, үр бүтээмжтэй, харилцагчийн үйлчилгээг эрхэмлэж ажилладаг банкныхаа нийт ажилтнуудын хувь нэмэр, хичээл зүтгэлийг онцлон дурдмаар байна. Манай Хүний нөөцийн багийн тухайд сорилт ихтэй, шинэлэг санал санаачилга дүүрэн жил боллоо. Ялангуяа бид Хүний нөөцийн бодлого, стратеги, тогтолцоогоо шинэчлэх, байгууллагын соёлоо эерэгээр бэхжүүлэх, ажилтнуудынхаа идэвх оролцоог нэмэгдүүлэх, удирдах ажилтнуудынхаа удирдан манлайлах ур чадварыг сайжруулахад анхаарч ажиллалаа.

Манай багийн ажлыг үнэлэн Монголын Банкны холбооны оны шагнал болох “Шилдэг банкир” хэмээх хүндтэй шагналыг надад өгсөн гэж бодож байгаа. Нэмж хэлэхэд бидний санаачлан эхлүүлсэн бодлого, төсөл хөтөлбөрүүдийг хамтран хэрэгжүүлж, манлайлан ажилласан нийт удирдах ажилтнуудынхаа хувь нэмрийг бас талархан тэмдэглэмээр байна.

-Та бол Монголын томоохон ажил олгогч хувийн хэвшлийн байгууллага ХААН Банк хэмээх их айлын хүний нөөцийн бодлогыг залуурдаж яваа хүн. 6000 гаруй ажилтантай энэ том байгууллагатай амьдралаа холбоод удаж байна уу?

-Би анх 2007 онд энэ их айлын хаалгыг тогшин орж ирснээс хойш ХААН Банкны Хүний нөөцийн “гал тогоо”-г барьж байна даа. Ийм болохоор Хүний нөөцийн чиглэлээр гарсан амжилт, дэвшил, мөн алдаа дутагдал ч надтай холбоотой гэж боддог.

-Банкинд анх ажилд орж байх тэр үеийг өнөөдрийнхтэй харьцуулж хэлэхгүй юү?

-10-аад жилийн өмнөхтэй харьцуулахад манай банк маш их өөрчлөгдөж шинэчлэгдсэн. Хамгийн гол нь манай бизнесийн загвар шинэчлэгдэж, үүнийг дагаад дотоод үйл ажиллагаа, үйлчилгээний хэв маяг, стандарт, ажилтнуудын ур чадвар, хандлага өөрчлөгдсөн.

Намайг анх ажиллаж эхлэх үед манай банк анхныхаа АТМ-ыг оруулж ирж, бид цалингаа теллерээс биш, АМТ-ээс авч технологийн дэвшлийг өөр дээрээ мэдэрч, хэрэглэж сурч байлаа. Одоо манай банкны нийт гүйлгээний 95 хувь нь цахимаар буюу АТМ, карт, интернэт банкаар хийгдэж байна. Хүний нөөцийн хувьд гэвэл маш олон зүйлийг бид энэ хугацаанд өөрсдийн гараар бий болгон өнөөдрийн бүхий л тогтолцоо, бодлого, стратеги, хөтөлбөрөө тодорхойлон хэрэгжүүлээд явж байна.

Одоо бид дараагийн шинэчлэлийнхээ босгон дээр бодлого, үйл ажиллагаагаа цаг үетэйгээ уялдуулан сайжруулах, олон улсын шилдэг туршлага, стандартад нийцүүлэхээр өнгөрсөн оноос ажлаа эхлүүлээд байна. Ер нь аливаа юмны хөгжил 10, 10 жилийн үечлэлтэй явдаг бололтой.

-Ингэхэд та ямар мэргэжилтэй вэ?

-Би орос, англи хэлний багш мэргэжилтэй. Хүний нөөцийн ажилтан ч биш, банкир ч биш намайг ХААН Банк хүний нөөцийн газартаа ажиллахыг санал болгосон. Англи хэлтэй, олон улсын байгууллагад ажиллаж байсан туршлагатай байсан учир хүний нөөцийн олон улсын сайн туршлагыг нэвтрүүлж, нутагшуулна гэж найдсаных болов уу гэж боддог юм.

Би ажлын гараагаа одоогийн Монгол Улсын Боловсролын их сургуульд англи хэлний багшаас эхэлсэн. Анхны англи хэлний тэнхимийг байгуулалцаж, англи хэлтэй анхны боловсон хүчин, орчуулагч нарыг бэлтгэхэд гар бие оролцож явсан гэдгээрээ багахан бахархдаг шүү. Дараа нь олон улсын байгууллагуудад, тухайлбал, Австралийн хөрөнгө оруулалттай компани, Дэлхийн банкны санхүүжилттэй Эрчим хүчний төсөл, НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрийн суурин төлөөлөгчийн газарт ажиллаж байгаад ХААН Банк руу “урвасан” хүн дээ.

-Багшийн мэргэжил хүний нөөцийн чиглэлээр ажиллахад нөлөөлдөг үү?

-Манайхан “Багшийн арга барил танаас их харагддаг” гэж хэлдэг. Хүнтэй ажиллах, хүнд юм зааж сургах, чиглүүлэх, хөгжүүлэх тал дээр анхны мэргэжлийн маань онцлог нөлөөлдөг байж магадгүй. “Зөв ур чадвартай, зөв хүнийг зөв цагт нь, зөв ажлын байран дээр байршуулах” гэсэн хүний нөөцийн алтан дүрэм байдаг даа. Үүний тулд хүнийг их сайн таних ёстой болдог.

Хувь хүнийхээ хувьд олон хүнтэй нэг баг болж, аль болох нээлттэй ойр хамтарч ажиллахыг зорьдог.

-Орчин үеийн хүний нөөцийн бодлого их өөр болж байна. Гадаадад сургуульд сурсан, онц төгссөн, шалгарсан мэргэжилтэн гэхээсээ тухайн хувь хүний онцлогийг харгалзаж ажилтан сонгодог болсон. Өөрөөр хэлбэл, диплом нь чухал биш, хувь хүн нь зөв байвал сургаад авъя гэдэг болсон. ХААН Банкинд ийм бодлого хэрэгждэг үү?

-Хэрэгждэг шүү. Орчин үед техникийн буюу мэргэжлийн ур чадварыг сургаж, хөгжүүлж болно, харин эерэг зан төлөв, хандлагыг хүнд суулгаж, төлөвшүүлэх амаргүй тул харилцаа, хандлага, зан төлөвийг илүүд үзэж ач холбогдол өгдөг болсон байна. ХААН Банкинд ажилд орох анхны түвшин нь хүмүүсийн хэлж сурснаар теллер буюу борлуулалт үйлчилгээний ажилтан байдаг. Теллер, борлуулалт үйлчилгээний ажилтан сонгохдоо бид заавал банк санхүүгийн мэргэжилтэй байх шалгуур тавьдаггүй. Харилцагчид үйлчилгээ үзүүлэхээс цааргалдаггүй, бусдад тусалчихъя, ойлгуулчихъя гэсэн чин сэтгэлтэй, үнэнч шударга залуусыг авахыг зорьдог.

Мөн тухайн хүний үйлчилгээний суурь ойлголт, харилцааны соёл, эерэг хандлага, идэвх санаачилга, бүтээлч сэтгэлгээ, цаашид өсөж дэвжих потенциал боломж байгаа эсэхийг олж харахыг хичээдэг. Манай банкинд ажилтан бүр хэвшүүлж, хэрэгжүүлэх ёстой “Амжилтын зан төлөв” буюу зан төлөвийн загвар шаардлагууд байдаг юм. Тиймээс эдгээр зан төлөвийг өөртөө агуулсан, хөгжих боломжтой хүмүүсийг ажилд авахыг чухалчилж байна.

Мэргэжлийн ёс зүйтэй, харилцаа сайтай, хамтын ажиллагаа, харилцагчийн үйлчилгээг эрхэмлэдэг, идэвх оролцоотой, хөгжил дэвшилд тэмүүлсэн зан төлөв, хандлагатай ур чадвартай залуусын өмнө манай хаалга нээлттэй байх болно.

-ХААН банкны хүний нөөцийн бодлогын бусад байгууллагаас ялгарах давуу тал таныхаар юу вэ?

- Дээр хэлсэнчлэн банкны маань амжилтын эх үндэс бол ажилтнууд юм. Манай банкинд ажилтнууд хувь хүний манлайллын болон мэргэжлийн ур чадвараа хөгжүүлэх, том багт орж өөрийгөө сорьж, өрсөлдөх чадвартай мэргэжилтэн болж мэргэших, албан тушаал ахиж дэвших боломж дүүрэн байдаг. Энэ нь ХААН Банкны орчин үеийн залууст олгож буй маш том боломж төдийгүй бусад байгууллагаас ялгарах онцлог гэж боддог.

Зөвхөн 2018 онд гэхэд 1,000 гаруй ажилтан банк дотроо албан тушаал ахиж, ажлын байраа сольсон, давхардсан тоогоор 10,300 гаруй ажилтан мэргэжлийн болон манлайллын ур чадвар дээшлүүлэх сургалтад хамрагдаж, 175 ажилтан болон ажилтны хүүхэд сургалтын тэтгэлэг хүртсэн байна. Манай ажилтнууд тухайн албан тушаалд нэг жил ажиллаад дараагийн албан тушаалд хүсэлт гаргах боломжтой болдог бөгөөд нэг ажлын байран дээр дунджаар гурван жил ажиллаад өөр ажлын байранд шилжиж эсвэл ахиж дэвшдэг.

-Нийт ажилтнуудын 70 гаруй хувь нь 35-аас доош насны залуус гэхээр танай банк тун залуу хамт олон бололтой?

-Тийм ээ, залуус голдуу ажилладаг. Нийт ажилтны 20 орчим хувь нь 25 хүртэлх насны залуус байна. Энэ нь их дээд сургуулийн шинэ төгсөгчдийг ажилд авч ажлын байран дээр нь сургаж дадлагажуулдагтай холбоотой. 2018 онд 500 гаруй шинэ төгсөгч ажилд авсан байна. Ингэж бид шинэ залуу үеийнхнийг эхнээс нь сургаж хөгжүүлэн залгамж халаагаа бэлддэг.

Манай хүний нөөцийн баг дээр жишээ авахад гуравны нэг нь 1990 оноос хойш төрсөн шинэ үеийн залуучууд байна. Залуу хүмүүсийн эрч хүч үргэлж мэдрэгддэг, шинэлэг зүйлс хийж, хэрэгжүүлэх эрч хүч ундарч байдаг шүү дээ. Нөгөө талаар шинэ ажилтнуудаа банкинд амжилттай нутагшуулах буюу тэднийг амжилтын эерэг зан төлөвтэй, мэргэжлийн банкир болоход нь дэмжин чиглүүлэхэд манай бүх түвшний удирдах ажилтнууд болон Хүний нөөцийн багийнхан ач холбогдол өгч, анхаарч ажилладаг.

-Төрсөн өдрөөрөө, мөн жилд нэг удаа өөрийн дуртай өдрөө цалинтай амраадаг гэдгээрээ ХААН Банк Монголдоо цорын ганц байгууллага болов уу? Энэ санаачилга хэзээнээс гарсан бэ?

-2011 оноос хойш манай ажилтнууд төрсөн өдрөөрөө цалинтай амардаг болсон. Яахын аргагүй ХААН Банкны нэгэн брэнд амралтын өдөр болохоор найз нөхөд, гэрийнхэндээ ч бахархалтайгаар ярьдаг. Жилд нэг өдрийг ажилтандаа өөрийнхөө сайн сайхан, эрүүл мэнд, гэр бүлдээ анхаарах өдөртэй байлгах зорилгоор ХААН өдрийн амралт (Khan well being day)-тай болсон түүхтэй.

Энэ санаачилгыг тухайн үеийн манай гүйцэтгэх удирдлага “Ажил амьдралын тэнцвэрийг хангах” нэртэй том хөтөлбөрийн хүрээнд танилцуулж өнөөг хүртэл хэрэгжүүлж байна. Банкаараа овоглосон энэ амралтаараа бид бас их бахархдаг, үр дүнтэй ч ашигладаг. Манайхан бүр жилийн өмнөөс энэ өдрөө төлөвлөж, утга учиртай, үр бүтээлтэй өнгөрөөж сурсан байна лээ. Жилд нэмэлт хоёр өдрийг манай ажилтнууд өөртөө болон гэр бүлдээ зориулдаг, тэр хэрээрээ ХААН Банкаараа бахархаж, илүү урам зоригтой, сэтгэл хангалуун, бүтээмжтэй ажилладаг гэж боддог доо.

-Та энэ өдөр амарч байв уу?

-Амралгүй яах вэ. Олон ажилтан 9-р сарын 1-ний өдөр ХААН өдрийн амралтаа авдаг. Дунд сургуулийн насны хоёр хүүтэй болохоор би бас олны жишгээр энэ өдөр голдуу авдаг.

-Том байгууллагыг соёл нь удирддаг гэсэн үг байдаг. Байгууллагын соёл гээч зүйл гэнэтхэн нэг өдөр бий болчихдоггүй, олон жилийн турш бүрэлдэж тогтдог байх. ХААН Банкны байгууллагын соёлын тухайд та юу хэлэх вэ?

-Санал нэг байна. Олон жилийн турш биежиж, хувьсан өөрчлөгдөж, хөгжиж ирдэг зүйл юм байна гэж ойлгосон. Гарт баригдах, нүдэнд үзэгдэх юмгүй, гэхдээ мэдэрч, мэдэж болдог зүйл.

Бид олон жилийн турш ил тод, шударга, тогтвортой, найдвартай байдлыг эрхэмлэж, харилцагчдадаа хамгийн шинэлэг, хамгийн сайн үйлчилгээг хүргэхийг хичээж ирсэн нь манай соёлыг бүрдүүлсэн гэж үзэж байна. Манай банк нээлттэй хаалганы бодлоготой, ажилтнууд санал бодол, дуу хоолойгоо ил тод илэрхийлдэг, эерэг байгууллагын соёлтой гэж боддог.

-ХААН Банкны захирлууд сар бүр ээлжлэн Соёлын элчээр томилогдон, ажилтнуудаа хамруулсан олон арга хэмжээ зохион байгуулдаг гэл үү?

-Манай ажилтнууд бол байгууллагын соёлын элч, брэнд амбасадорууд шүү дээ. Бид 2018 онд байгууллагынхаа соёлыг илүү бэхжүүлэх, банкныхаа нэгдмэл зорилгын дор нэгдэх, удирдлага, ажилтнууд болон салбар нэгж хоорондын уялдаа, харилцаа холбоог сайжруулах, удирдан манлайлах ур чадварыг дээшлүүлэхэд түлхүү анхаарч хэд хэдэн төсөл хөтөлбөр хэрэгжүүлсний нэг нь энэ “Соёлын элч” нэртэй төсөл юм.

Товчхон хэлэхэд нийт ажилтнуудынхаа идэвх оролцоог сайжруулах зорилготой тус төслийг манай Гүйцэтгэх удирдлагын хорооны гишүүд, дэд захирлууд хүний нөөцийн багтайгаа хамтран бүтэн жилийн турш ээлжээр удирдан хэрэгжүүлсний үр дүнд 2018 онд ажилтнуудын урам зориг, идэвх оролцооны түвшинг нэмэгдүүлж чадсандаа бид их баяртай байгаа.

-Та Соёлын элчийн баг удирдаж байсан уу?

-Яг тухайлсан сар удирдаагүй. Төслийг голлон зангидаж, ерөнхий удирдлага, чиглэлээр хангаж байсан нь манай Хүний нөөцийнхөн л дөө. 2018 оны турш Соёлын элч байсан гэж өөрийгөө болон багаа хэлнэ ээ (инээв).

- Банкны салбарынхныг хүмүүс тоо л бодоод суудаг мэтээр ойлгодог. Гэтэл ХААН Банк дэргэдээ сайн дурын маш олон клубтэй, ажилтнууд нь чөлөөт цагаараа ууланд алхах, спортын төвүүдэд хичээллэх, бүжгийн хичээлд хүртэл хамрагдах боломжтой байдаг гэсэн?

-Манай банкинд тогтсон бас нэг соёл бол ажилтнууд маань өөрсдийн сонирхол, хоббигоор сайн дурын клубүүдэд нэгддэг, ингэснээрээ биенээсээ суралцаж, мэдлэг мэдээллээ хуваалцаж, нэг зорилгын дор нэгдэн нягтардаг, өнөр багийн гишүүн болж илүү хамтарч ажиллах, ойлголцох чадвар нь нэмэгддэг. Олон залуустай болохоор урлаг, спортын арга хэмжээ ч жилийн турш тасралтгүй явагдаж эрүүл өрсөлдөөн, эрүүл амьдралын хэвшил, ажил амьдралын тэнцвэрийг дэмжиж ажилладаг.

Манай Hiking буюу явган алхалтын клуб сүүлийн үед мэргэшээд, өндөр уулын алхалтуудыг маш их хийдэг болсон байна лээ. Бүжгийн, хоол хийх сонирхогчдын, гэрэл зураг сонирхогчдын, англи хэлээр яригчдын, спортын клубийнхэн маш сайн ажиллаж байгаа. Ямарваа арга хэмжээ зохион байгуулахдаа бид клубийнхээ залуусыг олноор оролцуулдаг. Саяхан Hомонд дурлагсдын клуб нээгдсэн. Манайхан бас урлаг, спортын авьяастнууд олонтой. Банк хоорондын тэмцээн үндэсний лигийн тэмцээнээс дутахааргүй гал гарсан, өрсөлдөөнтэй болдог. Тамирчдын түвшин, ур чадвар ч их өндөр. Бид банк хоорондын тэмцээнүүдийн медалийн тавцангаас ер буухгүй шүү. Хоёр жил тутам зохиогддог урлагийн наадамтай. “The 1010” нэртэй амьд хөгжмийн хамтлаг бас бий. 2019 он гараад бид ардын хөгжмийн болон шагайн харвааны клуб шинээр нээж байгаа. Спорт урлагийн арга хэмжээнүүдэд оролцох нь ажилтнуудын хөгжлийн нэг хэсэг гэж бид үздэг.

-Та аль нэг клубийн гишүүн үү?

-Би багадаа ятга тоглодог байлаа. Ардын хөгжим, язгуур урлагийн тоглолтуудыг алгасахгүй үзэхийг боддог. Ятгаа тоглоогүй 20-30 жил болжээ. Одоо нэг сэргээчих юмсан гэж бодоод байгаа юм. Бас ёочин тоглож сурахсан гэсэн мөрөөдөл бий. Харин шинээр нээгдэх ардын хөгжмийн клубийн гишүүн болно гэж бодож байгаа.

Спорт урлагийн арга хэмжээнүүдэд оролцох нь ажилтнуудын хөгжлийн нэг хэсэг гэж бид үздэг

-ХААН Банкны хүний нөөцийн гал тогоонд та 10 гаруй жил ажиллажээ. Харин бодит амьдрал дээр хэр сайн гэрийн эзэгтэй вэ. Ажил амьдралынхаа балансыг хэр тэнцүүлж чаддаг вэ?

-Хувь хүнийхээ хувьд бол балансаа хадгалж чадахгүй, сайн гэрийн эзэгтэйн ажил, үүргээ хангалттай гүйцэтгэхгүй байна л даа. Гэхдээ надад давуу тал бий. Гэр бүлийн хувьд оройхон гараад ширүүхэн дайрсан. Бурхны авралаар намайг ойлгодог, бүх талаар дэмждэг, арын албыг минь бүрэн даадаг сайн ханийнхаа ачаар ар гэртээ санаа зовох юмгүйгээр ХААН Банкны “бүрэн” мэдэлд байдаг хүн дээ.

“Хариуцлагатай алба хашдаг юм чинь сэтгэл хоёрдохгүй ажлаа сайн хийгээрэй” гэж нөхөр минь дэмждэг учраас миний ажил амжилттай явдаг гэж би боддог. Манай банк эмэгтэй захирлууд олонтой. Хараад байхад амьдрал дээр эмэгтэй хүн амжилттай, ажлын карьер өндөр яваа нь ар гэрийн дэмжлэгээс их шалтгаалдаг. Эмэгтэй хүн ер нь өөрийг нь ойлгодог, дэмждэг сайн ханьтай байх нь чухал гэдгийг ойлгосон.

-Та ажлаа хэр төлөвлөдөг вэ? Таны байнга хийдэг ямар сайн зуршлууд байдаг вэ?

-Аль болох хувийн зохион байгуулалт сайтай, төлөвлөлттэй байхыг хичээдэг. Ер нь удирдагч хүн бол ажилтнуудаа маш сайн сургаж, чиглүүлж, дасгалжуулж чадвал ажлаа хамтарч хийдэг, ажилтнаа ч хөгжүүлж чадавхжуулж чаддаг гэж боддог. Ажлын гол арга барил бол багтайгаа маш ойр ажилладаг, багаа хөгжүүлж, хамтдаа хэлэлцэж, нэгдсэн шийдэлд хүрдэг, ажлыг хамтарч хийдэгт л миний сайн зуршил байгаа болов уу.

Ажилтнуудтайгаа сэтгэлээсээ ярилцаж, ойлголцон хамтын шийдэлд хүрч, хэрэгжүүлэхдээ харин жижиг деталийг ч гээхгүй гэсэндээ цаг гаргах гэж оролддог. Нэг эхлүүлсэн бол дуусгах гэж гүрийдэг зантай. Миний байнга боддог, хичээдэг нэг зүйл бол ХААН Банкыг “Good place to work” буюу ажиллахад урамтай, гоё газар байлгахсан, ажилтнууд маань ажилдаа яарч, инээж ирдэг байгаасай гэж хүсдэг.

Зөвхөн цалин авах гэж, амьдрахын төлөө ажил хийж байгаа биш, ХААН Банкны ажилтан эрхэлж байгаа ажилдаа дур сонирхолтой, хамт олон нь хамтран ажилладаг, хөгжилтэй, удирдаж байгаа захирал нь дэмждэг, ойлгодог, хөгжүүлдэг, байгууллага нь эерэг соёлтой байвал тэр хүн ажилдаа ирэхдээ дуртай байна биз дээ? ХААН Банкинд орсноосоо хойш ярьж, хэрэгжүүлэхийг хичээж байгаа зүйл энэ л дээ.

-Үнэхээр ажиллахад урамтай, гоё газар болж чадсан уу, ХААН Банк?

-Тийм байлгах гэж бид хичээж байна. Үүнд л Хүний нөөцийн бодлого, стратеги бүхнээ чиглүүлж, энэ олон төсөл, хөтөлбөрийг хамтран хэрэгжүүлж байна. Залуучууд хөгжих, өөрийгөө ахиулах боломжтой, санаа бодлоо чөлөөтэй хэлдэг, дээр нь ажиллахад урамтай орчин бүрдүүлж чадвал ямар ч ажлын ард гардаг, ачаалал, ажлын хүндээс бол айдаггүй юм байна гэж ойлгож авсан.

Би тийм орчныг бүрдүүлэх юмсан, ямар ч асуудал гарсан, миний өрөөнд ирээд уулзах, зөвлөлдөх боломжтой байлгах гэж мэрийдэг. Айдасгүй, алдаа хийсэн ч надаас нуух бодолгүй байгаасай гэж боддог, тэрийгээ ч хэлдэг.

-ХААН Банкны гүйцэтгэх захирал Жон Белл эртэч гэдгээрээ алдартай юм билээ. Танай багийнхан бас эрт ирэх үү?

-Жон Белл захирлыг ирснээс хойш манай банкныхан ер нь их эртэч болсон. Үнэхээр Жон захирлын ажлын хуваарь бараг 15, 30 минутын зайтайгаар, аль хэдийнэ төлөвлөгдөөд, ямар ч сул цаггүй болчихсон байдаг. Заримдаа гарцаагүй, захиралтай уулзах шаардлагатай бол өглөө 07:00, 07:30 цагт л ирж асуудлаа танилцуулах боломж бидэнд олддог. Бид ч хэдийнэ эрт ажиллаад сурчихаж. Багийн хурлуудаа ихэвчлэн ажил эхлэхээс өмнө, 08:00 цагаас хийдэг.

Ажилтнуудаа илүү цагаар, шөнө орой суухыг би ер нь дэмждэггүй. Ажлын цагаар ажлаа бүтээмжтэйхэн хийчихээд эртхэн шиг харьж амьдралаа зохицуул гэж хэлдэг юм.

-Танай банкны 2018 оны “Ажилтнуудын судалгаа”-ны үр дүнг харахад 85-90 хувь нь ХААН Банкаараа бахархдаг гэж бичжээ. Үүний гол хөшүүрэг, нууц нь таныхаар юу бол?

-2018 онд бид хүний нөөцийн бодлого, тогтолцооны өөрчлөлт, шинэчлэл хийж эхэлсэн юм. Ялангуяа удирдах ажилтнуудын удирдан манлайлах ур чадвар, хариуцлагатай манлайллыг дээшлүүлэх, бэхжүүлэх хөтөлбөрийг системтэйгээр хэрэгжүүлж байна. Мөн ажилтнуудын идэвх оролцоог нэмэгдүүлэх, харилцаа холбоо, хамтын ажиллагааг дэмжих зорилготой “Соёлын элч” болон бусад хөтөлбөрүүд амжилттай хэрэгжүүлж, бүх түвшний удирдах ажилтнууд маань хүний нөөцийн багтайгаа нягт хамтран ажилласан зэрэг нь ажилтнуудаас авсан судалгааны үр дүнд сайнаар нөлөөлсөн болов уу гэж үзэж байна.

Бас нэг зүйлийг онцлоход манай ажилтнууд ХААН Банкинд ажилладгаараа бахархдаг гэсэн үзүүлэлт сүүлийн хоёр жил дараалан тус судалгаанд хамгийн өндөр үнэлгээтэй гарсан. Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн хөгжилд дорвитой хувь нэмэр оруулдаг, нийгмийн хариуцлагатай, сайн засаглалтай, харилцагчаа дээдэлдэг, ажилтнаа дэмждэг ийм байгууллагад ажилладгаараа бид маш их бахархдаг.

-Хүмүүс Монголын хамгийн том банк гэхээр л тоо томшгүй их ашиг олж байгаа мэтээр ярьж, шүүмжилдэг тал бий. Гэтэл хэдий хэрийн татварыг улсад төлж, ямар хэмжээний мөнгийг нийгмийн даатгалын шимтгэлд зарцуулдаг талаар мэддэггүй шүү дээ. Энэ асуултанд та хариулахгүй юу?

-Манай байгууллага гадагшаа ч, дотогшоо ч нийгмийн хариуцлагатай ажилладаг. Улсад татвараа шударгаар төлдөг, ажилтнуудынхаа нийгмийн даатгалын шимтгэлийг хуулийн дагуу төлдөг. Хуулийн дагуу ажиллана гэдэг нь нийгмийн хариуцлагын том үзүүлэлт гэж ойлгодог шүү. Өнгөрсөн онд л гэхэд бид нийт 16.9 тэрбум төгрөгийг нийгмийн даатгалын санд төвлөрүүлсэн байна.

Нийт ажилтны 66 хувийг эмэгтэйчүүд эзэлдэг, жилд дунджаар 600-700 ажилтан хүүхэд асрах чөлөөтэй байдаг. Тэдний ажлын байрыг хадгална, нийгмийн даатгалын шимтгэлийг нь төлнө, тэдэнтэйгээ бас эргэх холбоотой байна. Эргээд ажилдаа орох хөдөлмөрийн харилцааг нь зохицуулах гээд дагалдах ажлууд мундахгүй. Би хааяа хошигнож хэлдэг юм, бид улс орны эдийн засгийн хөгжилд хувь нэмэр оруулаад зогсохгүй, хүн амын өсөлтөнд ч тодорхой хувь нэмрээ оруулж явна гэж.

-ХААН Банкны хүний нөөцийг удирдсанаасаа хойш энэ хугацаанд яг ямар ажлын ард гарсныхаа дараа хамгийн их өөрөөрөө, ажлаараа бахархсан бэ?

-10-аад жилийн хугацаанд маш олон ажлын ард гарч өөрөөрөө гэхээсээ илүү нэгдэн нягтарч, шинэлэг бүтээлч байдлаар ажиллаж чадсан хүний нөөцийн баг хамт олон, залуучуудаараа бахархаж байсан үе зөндөө бий.

Хамгийн их бахархдаг, их ч хугацаа зарцуулж олон хүний хөдөлмөр шингэсэн ажил бол манай “Ажилтны хуримтлалын хөтөлбөр” юм. ТУЗ-ийн зүгээс ихээхэн дэмжиж, тухайн үеийн Гүйцэтгэх удирдлага ч сайн чиглүүлж өгч, олон газар нэгжийн оролцоотойгоор биеллээ олж хэрэгжиж байгаа “буянтай” ажил гэж одоог хүртэл бодож баяртай байдаг.

-2019 онд хийхээр зорьж буй ажлаасаа хуваалцахгүй юу?

-Ярилцлагын турш би амжилт, ололтынхоо талаар голлон ярилаа. Мэдээж 6,000 гаруй ам бүлтэй өнөр айл болохоор сайжруулах, шийдэх шаардлагатай асуудлууд, хийх ажлууд нэлээд байгаа.

Өнгөрсөн хугацаанд гаргасан амжилт, дэвшилдээ урамшин энэ жил бүр их эрч хүчтэй, ухаалаг, үр ашигтай арга барилаар ажиллаж, эхлүүлсэн төсөл хөтөлбөр, өөрчлөлт шинэчлэлийг үргэлжлүүлэн байгууллагын соёлоо улам бэхжүүлж, илүү ахиц гаргана гэж төлөвлөж байна. Ажилтнуудын судалгааны үр дүнд тулгуурлан Хүний нөөцийн бодлого, стратеги, үйл ажиллагааны шинэчлэл, удирдах ажилтнуудынхаа манлайллыг бэхжүүлэн сайжруулахад үргэлжлүүлэн анхаарах, дотоод үйл ажиллагааг хялбаршуулах, автоматжуулах ажлыг эрчимжүүлэн ажлын бүтээмж, ажилтнуудынхаа идэвх, оролцоог нэмэгдүүлэх, сургалт хөгжлийн бодлого, хөтөлбөрийн хүртээмжийг сайжруулах гээд хүслийн бөгөөд ажлын урт жагсаалт байна аа.

Ингээд ярилцлагынхаа төгсгөлд биднийг байнга дэмжиж, үнэтэй зөвлөмж, санаа оноо өгч хамтран ажилладаг нийт удирдлага, ажилтнууд болон багийнхандаа үргэлж талархаж явдгаа илэрхийлье. ХААН Банкинд итгэл үзүүлэн хамтран ажилладаг нийт харилцагч, түншүүддээ талархал илэрхийлж, сайн сайхныг хүсье.

Шатуновын сүүлчийн ярилцлага: Хайртай хүмүүстээ ХУРДАН ОЧМООР БАЙНА

zulaa — Tue, 05 Jul 2022 17:57:14 +0800

Зөвлөлт, Оросын нэрт дуучин Юрий Шатунов өнгөрсөн зургаадугаар сарын 23-нд таалал төгссөн билээ. 48 насандаа хорвоог орхисон домогт дуучны үхэл маш гэнэтийн байсан.

Дуучин нас барахаасаа хоёр хоногийн өмнө өгсөн сүүлчийн ярилцлагадаа гэр бүлийн баяр баясгалангийнхаа талаар ярьж байв. Тэрээр 9 настай охин Эстелла нь баян хуур, төгөлдөр хуур тоглох дуртай тухай яриад “Охины минь энэ авьяас миний хувьд жижиг нээлт байсан. “Аав аа, би хөгжим тоглож сурмаар байна” гэж охин минь хэлэхэд би “Асуудал биш” гэж хариулсан” гэжээ.

Шатунов сүүлийн хоёр сарын хугацаанд Орост 16 удаа тоглолт хийсэн билээ. Түүний аялан тоглолт дуусах дөхөж байв. Юра эхнэр Светлана болон хүү Дэннис, охин Эстелла нар дээрээ очихоор Герман руу яарч эхэлсэн байлаа.

Тэрээр мөн аялан тоглолт нь түүнийг ядраасныг нуугаагүй байна. Юра “Хурдан хайртай хүмүүс дээрээ очмоор байна. Би хаашаа ч явахгүй, юу ч хийхгүй гэртээ байх маш дуртай” хэмээн ярьж байжээ.

Энэхүү ярилцлагынхаа дараа зургаадугаар сарын 22-нд Юра Шатунов загас барихаар найзынхаа зусланд очоод байхдаа бие нь муудаж, түргэн тусламж дуудаад удсан тул найзууд нь өөрсдөө эмнэлэг дээр хүргэж ирсэн байдаг. Түүнийг хотын эмнэлэг рүү хүргэх үед түргэн тусламжийн орон дээр амьсгал хураасан юм. Дуучны менежер Аркадий Кудряшов “Бид ширээний ард юм яриад сууж байсан. Гэнэт тэр цээжээ дарж, доошилж эхэлсэн” хэмээн ярьжээ.

Юраг зуслангийн ойролцоох тосгоны эмнэлэгт хүргээд, тэндээсээ Москва хотын эмнэлэг рүү хүргэх үед клиник үхэлд орсон байсан талаар эмч нар ярьсан байна.

1980-аад оны домог болсон дуучинд зүрхний асуудал байсан гэж эмч нар дүгнэжээ. Шатунов зургаадугаар сарын 23-ны шөнө таалал төгссөн юм.

Д.Даваажаргал: Банк таны нэвтрэх нэр, нууц үгийг мэдэх аргагүй учраас харилцагчдын мэдээллийг алдана гэсэн ойлголт байхгүй

khulan — Sat, 01 Jan 2022 13:09:59 +0800

Сүүлийн үед иргэд данснаасаа мөнгөө алдсан, цахим гэмт хэргийн хохирогч болсон тохиолдол цөөнгүй бүртгэгдэж байна. Үүнтэй холбоотойгоор банк харилцагчдынхаа мэдээллийн аюулгүй байдлыг хэрхэн хангадаг, иргэд хувийн мэдээллээ хамгаалахын тулд юунд анхаарвал зохих талаар ХААН Банкны Мэдээллийн аюулгүй байдлын газрын захирал Д.Даваажаргалтай ярилцлаа.

-Та Монголын хамгийн олон харилцагчтай банкны Мэдээллийн аюулгүй байдлыг хариуцан ажилладаг. Тиймээс таны ажил олон талаар онцлогтой болов уу. Энэ тухай хуваалцаач?

- Мэдээллийн аюулгүй байдлыг бусад хүчин зүйлээс салгаж, дангаар нь авч үзэж болдоггүй нь манай салбарын онцлог юм. Хүний нөөц, хууль гээд банкны бүхий л үйл ажиллагаатай холбож, уялдуулж байж бүрэн дүүрэн хэрэгждэг. Би анх 2008 онд төслийн мэргэжилтнээр банканд ажилд орж байсан юм. Тэр үед мэдээллийн аюулгүй байдал өнөөдрийнхтэй харьцуулахад маш шинэлэг, хүмүүс тэр бүр ярьдаггүй сэдэв байлаа. Би төсөл дээр ажиллах явцдаа банканд мэдээллийн аюулгүй байдлын тусдаа мэргэжилтэн шаардлагатай гэдгийг ойлгож, анхны аюулгүй байдлын менежерээр ажиллаж эхэлсэн. Тухайн үед ажилтнуудын хандах эрхийн мэдээллийг утсаар лавлаж олгодог байсныг сайжруулан ажилтнууд хандах эрхийн хүсэлт бөглөх, шат шатны баталгаажуулалт хийгдсэний үндсэн дээр эрх олгогдох шинэ процессыг нэвтрүүлснээр Мэдээллийн аюулгүй байдлын ажил маань эхэлж байсан. Мэдээллийн аюулгүй байдал бидний хувьд шинэ зүйл тул бид суралцах шаардлагатай байсан бөгөөд ISO27001 олон улсын стандартыг нэвтрүүлэх саналыг тухайн үед дэвшүүлэн энэ ажлыг эхлүүлж байсан. Ингээд 4 жил бэлтгэл ажил хийсний дараа 2014 онд ISO 27001 стандарт, 2015 онд Төлбөрийн картын аюулгүй байдлын PCI-DSS стандартуудыг Монгол Улсдаа амжилттай нэвтрүүлсэн анхны банк, санхүүгийн байгууллага болсон.Монголын хамгийн олон харилцагчтай тэргүүлэгч банкны хувьд энэ амжилтаа хадгалж, мэдээллийн аюулгүй байдлаа сайжруулсаар байх нь миний ажлын бас нэг онцлог юм уу даа.

Данснаас мөнгөө алдчихлаа гэсэн хэрэглэгчдийн гомдлыг шалгаж үзэхэд эхнэр, нөхөр, хүүхэд зэрэг ойр дотнын хүмүүс нь гүйлгээ хийсэн тохиолдлууд байдаг.

- Монголд гэлтгүй олон улсад ч хүмүүс хувийн мэдээллээ бусдад алдсанаас хохирох нь олширч байна. Цар тахлын үеэр энэ асуудал бүр ч хурцадмал болсон. Энэ төрлийн цахим гэмт хэрэг юунаас болж гарч байна?

- Хуучин бид түрийвч авч явдаг, бэлэн мөнгөтэй харьцдаг байсан бол одоо бүх зүйл онлайн болчихлоо гэдгийг хүмүүс бүрэн дүүрэн ойлгож амжаагүй байна. Харилцагчид банканд ирж, бэлэн мөнгө ашиглахаа болиод бүх мөнгөө компьютер, гар утсаар хянадаг болж байна. Тиймдээ ч таныг мөн гэдгийг гар утасны дугаар, и-мэйл, банкны нэвтрэх нэр, нууц үгээр таньдаг болсон. Үүнийг ухамсарлахгүйгээр мэдээллээ бусдад задруулах, хялбархан мэдэж болох энгийн нууц үг ашигласаар байгаа нь цахим гэмт хэргийн хохирогч болох эрсдэлийг дагуулж байна.

- Харилцагч мэдээллээ хамгаалахын тулд хамгийн түрүүнд юу хийх ёстой вэ. Яаж өөрсдийгөө хамгаалах вэ?

- Юун түрүүнд хувийн мэдээлэл гэж юу вэ гэдгээс эхлээд мэдээллийн аюулгүй байдлын талаарх ойлголтоо гүнзгийрүүлэх хэрэгтэй. Регистрийн дугаар, гар утасны дугаар, картын дугаар, и-мэйл, гэрийн хаяг энэ бүхэн ганцхан та л мэдэж байх ёстой хувийн мэдээлэл юм. Үүнийг бусдад хэлэх, цахим орчинд задлах шаардлагагүй. Өөрөөр хэлбэл, бусдад дэлгэж болох, болохгүй мэдээллийг ялгаж сурах, хувийн мэдээллээ яаж, ямар үед нууцлах вэ гэдгээ мэддэг байх шаардлагатай юм. Өмнө хэлсэнчлэн эдгээр нь таныг мөн гэдгийг батлах, гүйлгээ хийхэд ашигладаг гол мэдээлэл учраас бусад хүн хялбархан мэдэх боломжгүй сайн нууц үг ашиглахыг бид байнга зөвлөдөг. Үүнээс гадна хэрэглэгчийн нэр, нууц үгийг шинэчлэхэд таны утасны дугаар, и-мэйл зайлшгүй шаардлагатай тул и-мэйлийнхээ нууцлалыг хадгалахад мөн анхаарах хэрэгтэй.

Ихэвчлэн 45-аас дээш насныхан и-мэйл, цахим хэрэглээ зэрэгт төдийлэн ач холбогдол өгдөггүй. 10 жилийн өмнө хүүхдээрээ эсвэл гар утас худалдаалдаг хүнээр нээлгүүлсэн и-мэйл хаягаа одоо болтол ашигладаг, нууц үгээ нэг ч удаа солиогүй байх тохиолдлууд байдаг. Энэ мэт нууцлалтай холбоотой асуудал дээр үр хүүхэд, хамаатан саднаараа хаяг нээлгүүлдэг, нууц үгээ хуваалцдаг байж хэрхэвч болохгүй. Данснаас мөнгөө алдчихлаа гэсэн хэрэглэгчдийн гомдлыг шалгаж үзэхэд эхнэр, нөхөр, хүүхэд зэрэг ойр дотнын хүмүүс нь гүйлгээ хийсэн тохиолдлууд байдаг.

-Тэгвэл харилцагчдынхаа мэдээллийг хамгаалахын тулд банк юу хийх ёстой вэ? Энд юу хамгийн чухал вэ?

- Банкны мэдээллийн аюулгүй байдлыг техник технологи, хүн, процесс гэж гурав хуваадаг. Банк техник технологидоо тогтмол хөрөнгө оруулалт хийж, сүүлийн үеийн тоног төхөөрөмжүүдээр шинэчилж байна. Процесс гэдэг нь харилцагчдын болон банкны бүхий л мэдээллийн аюулгүй байдлыг ханган ажиллахад чиглэсэн, нарийн хяналтуудыг тусгасан цогц стандартууд юм. Гурав дахь нь хүн, хүний нөөцтэй холбоотой асуудал. ХААН Банк ажилтнуудаа тогтмол сургаж, чадавхижуулахаас гадна харилцагчдадаа мэдээллийн аюулгүй байдлын мэдлэг, мэдээлэл олгох зорилготой үйл ажиллагааг байнга зохион байгуулж ирсэн. ATM-ийн дэлгэц, вэб сайт, банкны аппликэйшн, сошиал хуудас, харилцагчийн сонин гээд бүх сувгаа ашиглан мэдээллийн аюулгүй байдалтай холбоотой бүх төрлийн мэдээ, мэдээллийг хүргэж байна.

- Сүүлийн үед хүмүүс цахим гэмт хэргийн хохирогч болсоор байна. Яагаад бусад банкны харилцагчид данснаасаа мөнгөө алдсан ийм хэрэг гарахгүй байгаа юм бэ гэдэг асуултыг ч асууж байна. Танай банкны нууцлалын тухайд танаас хариулт сонсох ёстой байх?

- Нэвтрэх нэр, нууц үгээ алдсан хүмүүс банк дотроосоо мэдээллээ алдчихав уу гэж харддаг. Гэтэл банк, банкны ямар ч ажилтан таны мэдээллийг шууд харах боломжгүй юм. Хүн ороод харсан ч тайлж унших боломжгүй тоо, үсэг, цэг хэлбэрээр харилцагчдын хувийн мэдээллийг шифрлэж (encryption) нууцалдаг. Өөрөөр хэлбэл, банк таны нэвтрэх нэр, нууц үгийг шууд хандаж мэдэх аргагүй учраас алдана гэсэн ойлголт байхгүй. Тийм учраас л харилцагчдын хувийн хариуцлага чухал гэдгийг байнга сануулдаг.

- Харилцагчийн хувьд асууя. Сүүлийн үед үүссэн нөхцөл байдалтай холбоотойгоор миний мөнгө аюулгүй эсэхийг би үнэхээр мэдмээр байна?

- Юун түрүүнд ХААН Банк харилцагч ихтэй, салбар, ATM олонтой нь үүнд нөлөөлж байгаа болов уу. Тийм болохоор олон нийтэд зөвхөн ХААН Банкны харилцагчид л мөнгөө алдаад байгаа юм шиг харагдаж байхыг үгүйсгэхгүй. Түүнээс гадна хувийн мэдээллээ таньдаг, дотнын хүндээ алдах, эсвэл огт танихгүй хэн нэгэнд хакердуулахыг ялгаж салгах хэрэгтэй л дээ. Цагдаад бүртгэгдэж буй тохиолдлуудын дийлэнх нь ойр дотнын хүнтэйгээ банкны мэдээллээ хуваалцсан, хялбархан нууц үг ашигласнаас үүдсэн байдаг.

Нэвтрэх нэр, нууц үгээ алдсан хүмүүс банк дотроосоо мэдээллээ алдчихав уу гэж харддаг. Гэтэл банк, банкны ямар ч ажилтан таны мэдээллийг шууд харах боломжгүй юм.

-Тэгвэл хакердуулна гэж яг юуг хэлээд байна вэ?

- Олон улсад олны танил алдартан, чинээлэг хүмүүсийн мөнгийг авахын тулд зохион байгуулалттайгаар олон жилийн өмнөөс судалж, тэр хүний хувийн мэдээллийг цуглуулсны үндсэн дээр мөнгийг залилж авсан тохиолдол цөөнгүй бий. Энэ бол нэг шөнийн дотор хийчихдэг зүйл биш. Тухайн хүнийг 2, 3 жил судалж байгаад нэг удаа орж, бүх мөнгийг нь авахыг хэлээд байгаа юм. Намайг ажиллаж байх хугацаанд манай банканд хакердах хэрэг гарч байгаагүй. Яагаад гэвэл ХААН Банк энэ асуудалд маш нухацтай хандаж, бүх талын хамгаалалтыг хийдэг, сул тал, цоорхой байгаа эсэхийг мэдэхийн тулд банк гаднын мэргэшсэн олон улсын байгууллагуудаар зориудаар тест хийлгэж үздэг.

- Мөнгөө алдсан хүмүүсийн зүгээс мөнгийг нь шилжүүлж авсан дансны дугаар, нэр эзэнтэй тодорхой байхад тэр хүмүүсийг шууд цагдаад хэлээд бариад авч болдоггүй юм уу?

- Бусдын данснаас мөнгө хулгайлж буй этгээд ихэнх тохиолдолд танихгүй хүний данс руу шилжүүлээд дараа нь ATM-ээс бэлнээр гаргаад авчихдаг учраас хохирогчийн шилжүүлсэн дансыг мэдэж байлаа ч мөнгөө буцааж авах боломжгүй байх нь түгээмэл. Иймд танихгүй хүн танаас "Картаа мартчихжээ. Таны данс руу мөнгө шилжүүлчихээд авч болох уу” гэх мэт хүсэлт тавьбал татгалзаж байгаарай. Хүнд тусалж байгаа мэт боловч та гэмт хэргийн сэжигтэн, хамсаатан болох эрсдэлтэй. Банкнаас холбогдох шалгалтыг хийж, системийн түвшинд болон тухайн харилцагчийн гүйлгээг шалган мэдээллийг гаргаж өгдөг. Хэрэв цахим залилан, гэмт хэргийн шинжтэй байна гэж үзвэл цагдаа, хуулийн байгууллагад нэн даруй хандахыг зөвлөдөг. Хуулийн байгууллагаас тухайн хүний гомдлын дагуу хэрэг үүсгэн мөрдөн шалгах ажиллагаа явуулж шаардлагатай бүхий л мэдээ мэдээллийг банк талаас гарган өгч, хамтран ажилладаг.

Мэдээллийн аюулгүй байдал бол ямар нэгэн сайн мэргэжилтэн, банканд даатгаад орхих зүйл биш, хувь хүн өөрөө заавал анхаарал тавьж, мэдлэгээ дээшлүүлэх шаардлагатай.

- Банкны салбарт тэр дундаа мэдээллийн аюулгүй байдлын чиглэлээр ажиллахдаа анзаарсан, хүмүүс мэдээсэй гэж бодсон зүйлс юу байв?

- Мэдээллийн аюулгүй байдал бол ямар нэгэн сайн мэргэжилтэн, банканд даатгаад орхих зүйл биш, хувь хүн өөрөө заавал анхаарал тавьж, мэдлэгээ дээшлүүлэх шаардлагатай эрин үед бид амьдарч байгаа гэдгийг хүмүүс ойлгоосой гэж хүсдэг. Товчоор, мэдээллийн аюулгүй байдал бол хүн бүрд хамаатай насан туршийн боловсрол юм.

- ХААН Банк цаашид энэ талаар юу хийхээр төлөвлөж байна вэ?

- Харилцагчдаа сургах, ойлголт, мэдлэгийг нь сайжруулахыг зорьж байна. Мэдээллийн аюулгүй байдал бол дан ганц банкны асуудал биш. Энэ бол улс орны хэмжээний асуудал юм. Тэгэхээр байгууллагууд өөр хоорондоо өрсөлдөхөөс илүүтэй хамтарч ажиллах, ойлголтоо жигдрүүлэх, иргэдийнхээ мэдлэгийг нэмэгдүүлэх хэрэгтэй. Нөгөөтэйгүүр, мэдээллийн аюулгүй байдлыг өдөр бүр хэвшил болгон хэрэгжүүлэн ойлгох шаардлагатай байна.

Эх сурвалж: ub.life

М.Батжаргал: Гурван сонгуульд дараалан ялагдсан “хар цуврал”-ыг Архангайн АН зогсоосон

nomun — Fri, 24 Sep 2021 11:56:23 +0800

Архангай аймгийн Засаг дарга М.Батжаргалтай ярилцлаа.

-Архангай аймгийн АН-ын гишүүд эрх баригчидтай нийлж намаасаа томилогдсон Засаг даргаа огцруулсан. Оронд нь та боллоо. АН-ын гишүүд намынхаа эсрэг ажилласан гэсэн үг үү?

-Архангайн Ардчилсан нам 10 мянган гишүүнтэй. 1992 оноос хойшхи улс төрийн сонгуулийн түүхэнд хамгийн олон удаа Их хурлын болон Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялалт байгуулж ирсэн арвин туршлагатай нам. Манай өвөө 1990 оноос хойш ардчиллыг дэмжиж ирсэн. Аав ардчиллын анхны партизануудын нэг. Манайх гэр бүлээрээ ардчиллын төлөөх үйл хэрэгт зүтгэж ирсэн түүхтэй.

Би 2012 оны орон нутгийн сонгуулиар Ардчилсан намынхаа менежерээр ажиллаж гурван сонгуульд дараалан ялагдсан байсан "хар цуврал”-ыг зогсоож байлаа. Намынхаа төлөө ингэж зүтгэж ирсэн. Үүнийхээ үр дүнд ч 2012-2016 онд аймгийн Засаг даргын орлогчоор дөрвөн жил ажилласан. 2016 онд АН-ын шинэчлэлийн хүрээнд бүх шатны намын даргаа нийт гишүүдээсээ сонгодог зарчимд шилжсэн. Энэ дагуу 8000 гишүүн санал хураалтад оролцоход 6800 хүний дэмжлэгтэйгээр буюу орон даяар хамгийн өндөр хувиар дунд шатны намын даргаар сонгогдож байлаа.

Намын даргаар сонгогдож ажиллахдаа цаашид юунд анхаарах вэ гэдэгт бодлогын хэмжээний судалгааны багуудыг ажиллуулсан. Тэрхүү судалгаан дээрээ үндэслэн намын гишүүдийг чадавхижуулах анхан дунд шатаа бэхжүүлэхэд анхаарч ирсэн. АН гишүүдийнхээ хөгжилд түлхүү анхаарсан. 2000-2012 онд аймгийн түвшинд эрх бариагүй учраас хүний нөөцийн чадавхи, туршлага сул байсан. Үүнд анхаарч олон залуусыг намдаа элсүүлж, ардчилсан хувьсгалыг эхлүүлсэн анхны партизаны хүүхдүүдийг намдаа авчирсан. Мөн олон улсын сангийн дэмжлэгтэйгээр цөөнгүй сургалт, эвент арга хэмжээг зохион байгуулсан. Намын дарга болсныхоо дараа жил буюу 2017 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялалт байгуулсан жилээ Тайхар чулууны дэргэд 1000 эмэгтэйн чуулганыг анх удаа зохион байгуулсан. Сумдын намын дарга нараа чадавхижуулах, аймгийн ИТХ-д нэр дэвших төлөөлөгчдөө бэлтгэх, сонгох судалгаа зэргээр маш олон арга хэмжээг хийсэн.Энэ бүхний үр дүн гарч 2020 онд Архангай аймагт АН ялсан юм. Харамсалтай нь С.Эрдэнэ гэдэг этгээд 2020 оны тавдугаар сарын 12-нд өөрийнхөө гар хөлийн хүнийг тавихын тулд дүрмийн бус аргаар гишүүний үүргээ биелүүлээгүй гэсэн үндэслэлээр намаас хөөсөн. Тэгээд Б.Золжаргал гэдэг хүнийг аймгийн намын даргаар томилчихсон юм. Үзэгний үзүүрээр орж ирж дарга болоод хүний хийсэн бүтээсэн хөдөлмөр дээр эзэн суух нь шударга ёс, ардчиллын зарчимд нийцэхгүй. Үүнтэй намын гишүүд эвлэрээгүй учраас намын даргын үүрэг гүйцэтгэгч Б.Золжаргалыг огцруулсан гэж бодож байна.

-Гэхдээ таныг дөрвөн жилийн хугацаатай АН-аас хөөх шийдвэр гаргасан?

-С.Эрдэнэ байнга л намаас хөөж байдаг. Би аймгийн ИТХ-ын АН-ын бүлгийн 20 төлөөлөгчийн 100 хувийн саналаар Засаг даргад нэр дэвшсэн. Миний хувьд улс төрийн дотоод нөхцөл байдалд огтхон ч санаа зовохгүй байна. Нийтийн эрх ашгийн төлөө бодлого хөтөлбөрөө хэрэгжүүлээд явахаас биш нэг, хоёр хүний асуудал сонин биш.

-Архангай хөгжлөөрөө бусад аймгуудаас сүүлийн хэдэн жил сүүл мушгилаа. Ирэх дөрвөн жилийн хөгжлийн төлөвлөгөө, мөрийн хөтөлбөрийн гол цөм юу байх вэ?

-Архангай аймаг эдийн засгийн бодлого, өрсөлдөх чадварын судалгаагаар 2017 оноос хойш хойноосоо нэг, хоёрдугаар байрт явж байгаа. Бид гурван жил зүгээр ч нэг сөрөг хүчний ажил хийгээгүй. 2016-2020 онд намын дарга, ИТХ дахь бүлгийн дарга байсан. Эрх баригчдын хууль бус буруутай үйл ажиллагааг байнга шүүмжилж ирсэн. АН засаг баривал яах вэ гэдэг дээр аймгийн хөгжлийн бодлого, төлөвлөгөөг урьдчилан боловсруулж ирсэн. Энэ оны арванхоёрдугаар сард болох аймгийн ИТХ-аар Засаг даргын шинэ мөрийн хөтөлбөрийг батална. "Алсын хараа-2050” бодлогын бичиг баримтын хүрээнд таван жилийн хөгжлийн төлөвлөгөө батлагдах ёстой. Мөн Монгол Улсыг хөгжүүлэх тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлал 2030 бодлогын баримт бичгийн хүрээнд аймаг орон нутгаа хөгжүүлэх хөтөлбөр гарах юм. Түүнээс хэн нэгэн хүн дарга болоод хөгжлийн бодлого зохиохгүй. Архангай аймаг оюуны асар өндөр чадамжтай шинжлэх ухааны салбарын үе үеийн ерөнхийлөгчөөс эхлээд олон эрдэмтэн мэргэд төрөн гарсан өлгий нутаг. Хүчит бөх, шашин соёлын зүтгэлтэн хутагт хувилгаадаараа ч алдартай.

Аялал жуулчлалаараа онцлог давуу талтай. Цаашид хурдацтай хөгжихийн тулд давуу талаа бий болгох ёстой. Архангай аймаг урангүй, алтгүй, уул уурхайгүй ногоон хөгжлийн аймаг болох үндсэн зорилтыг дэвшүүлсэн.

Энэ хүрээндээ хөтөлбөр, төлөвлөгөөгөө боловсруулаад явна. Эдийн засгийн бодлого, өрсөлдөх чадварын судалгаагаар олон жил сүүл мушгиж байгаагаа засч залруулж, урагшлахыг хичээж байна. Бидэнд бэлээхэн судалгаа бий. Түүн дээрээ ажиллахад болно.

Үйл ажиллагаандаа үндсэн гурван зарчим баримталж байгаа. Нэгдүгээрт, нийтийн эрх ашгийг нэн тэргүүнд тавина. Мөн хууль ёсыг сахиж, баялаг бүтээгчдийг дэмжихийг удирдлага болгоно.

-Архангайд уул уурхай нэлээдгүй асуудал дагуулдаг. Ногоон хөгжлийн аймаг болно гэхээр уул уурхайг цэгцэлнэ гэж ойлголоо?

- Шүүх дээр орон нутаг ялж, гурван сумын нутаг хамтарсан ураны илэрцтэй Шарагчны нурууг улсын тусгай хамгаалалтад авсан. Аймгийн Засаг даргын хувьд уул уурхайг дэмжихгүй. Дэмжихгүй гэдэг нь хариуцлагагүй уул уурхай, бичил хэлбэрээр олборлодог байдалд хуулиар олгогдсон эрх мэдлийн хүрээнд цэг тавина.

-Өнгөрсөн дөрвөн жил МАН эрх барьсан. Дараагийн дөрвөн жил сөрөг хүчин аймгийг удирдахаар боллоо. Бодлого шийдвэр, боловсон хүчнээс эхлээд төрийн залгамж халаа ямар байх вэ?

-Төрийн албаны хууль 2019 онд өөрчлөгдсөн. Төрийн албаны шинэчлэлийг хийхдээ хууль, дүрмээ дагаж мөрдөнө. Мэдээж улс төрийн албан тушаалтнуудыг өөрчилж, удирдлагын багаа бүрдүүлэх бодлого баримтална. Харин хуулийн хүрээнд ажлаа хийж байгаа жирийн төрийн албан хаагчдыг халж, солихгүй.

Төрийн алба тогтвортой байх ёстой. Хуулиар хүлээсэн чиг үүргээ хэрэгжүүлж чадаж байгаа төрийн албан хаагчид тогтвортой ажиллана.

-Цар тахлын халдвар орон нутагт оргилдоо хүрч байна. Гэтэл эмнэлгийн хүрэлцээ, шинжилгээний сорьц, эмийн багцаас эхлээд даац хэтэрч, хомсдож байна. Архангай аймаг бэлтгэл, бэлэн байдал хэр байгаа бол?

-Цар тахал тархсан шалтаг, шалтгааныг хайхаас илүү хэрхэн урьдчилан сэргийлэх, худалдаа үйлчилгээг тасалдуулахгүй байх вэ гэдэгт илүү анхаарч байна. Өвчилсөн хүмүүсээ хүндрэлээс сэргийлэх гээд олон асуудал урган гарч байгаа. Архангай аймгийн хэмжээнд батлагдсан халдварын тоо 6793. Одоогийн байдлаар 62000 хүн нэгдүгээр тун, 55000 орчим хүн хоёрдугаар тундаа хамрагдсан. Гурав дахь тунг 5000 орчим хүн хийлгэсэн. Харамсалтай нь нас баралтын тоо 21 хүрсэн. Насны бүтцээр авч үзвэл 60-аас дээш насныхан 17 байгаа. Суурь өвчтэй хүмүүст хавсарсан байдлаар хүндрэл илэрч байгааг эмч мэргэжилтнүүд анхааруулсаар байгаа.

Аймгийн хэмжээнд нөхцөл байдалд үнэлгээ хийж хичээлийн шинэ жилийн нээлтийн үеэр цэцэрлэг болон бага ангийнхны хичээлийг эхлүүлэхгүйгээр долоо хоног ажиглаж, дундаас дээш ангийнхан хичээллэхэд сургуулийн орчмоос 560 орчим хавьтал илэрсэн. Тиймээс цар тахлын гурав дахь давлагаа дэгдсэн гэгдэж байгаа энэ үеийг өнгөртөл буюу аравдугаар сарын 1 хүртэл боловсролын байгууллагын үйл ажиллагааг бүхэлд нь цахимд шилжүүлээд байна. Мөн есдүгээр сарын үдийн хоолны зардлыг түргэвчилсэн оношлуур, ариутгалын бодис, эм хэрэгсэлд зарцуулахаар татаж авч байна. Сумдын Тамгын газар, сургуулийн захиргаа худалдан авалтаа хийж бэлэн байдлаа хангасны үндсэн дээр аравдугаар сарын 1-нээс бүх багш нараас түргэвчилсэн оношлуураар шинжилгээ авч хичээл сургуулиа эхлүүлэхээр төлөвлөсөн.

Би ажлаа аваад 16 хонож байна. Ямар ч байсан эмнэлэг нэмэлтээр дэлгэж бэлэн байдлаа хангаж байгаа. Халдвар тархахаар бол сургууль, цэцэрлэгийн дотуур байранд ор дэлгэхээр бэлэн болгосон. Өдөртөө PCR-аар 80, түргэвчилснээр 60-70 тохиолдол батлагдаж байгаа учраас аймгийн онцгой комисс эрсдэлийн үнэлгээ хийж байна. Аймаг орон нутгийн зүгээс аль болох худалдаа үйлчилгээ, бизнесийн байгууллагаа дэмжих бодлого баримтална.

-Өвөлжилтийн бэлтгэл ажил хэр хангагдав. Аюулгүйн нөөцөд хэр хэмжээний хадлан тэжээл нөөцөлсөн бэ?

-Энэ жил зуншлага сайхан болсонтой холбоотойгоор нийт нутгаар байгалийн хадлан сайн гарсан. Малчид өвс тэжээлийн нөөцөө базааж байна. Аймагт бороо хур тасрахгүй байсантай холбоотойгоор хадлан тэжээл жаахан хойшиллоо. Өвөлжилтийн бэлтгэл, цар тахлын хүндрэлийг давахад зориулж Засгийн газраас аймагт бүрт 500 сая төгрөг хуваарилсан. Тэр дагуу зарцуулалтыг ярилцаж, шийдвэрлэхээр ажиллаж байна. Энэ жил хадлан тэжээлээ хангалттай бэлтгэж, нөөцөө бүрдүүлнэ.

Есдүгээр сарын 3-нд аймаг төсвийн тодотголоо хийсэн. Энэ зун бороо элбэг байсантай холбоотойгоор замын эвдрэл их гарсан учраас замын тусгай сан болон орон нутгийн хөгжлийн сангаас санхүүжилтийг шийдвэрлэж засвар хийж байна. Цагаан давааны замыг мөн орон нутгийн хариуцсан компани засварлаж байна. Засварын ажил есдүгээр сарын 30 гэхэд дуусна.

С.Уянга

Эх сурвалж: "Зууны мэдээ" сонин

О.Тэгшгэрэл: MNB World сувгийг хаах асуудлыг би, байгууллагадаа сэтгэл дундуур бусад сувгийн уран бүтээлчид ч шийдэхгүй

zulaa — Sat, 24 Oct 2020 22:25:49 +0800

MNB WORLD сувгийн захирал О.Тэгшгэрэлтэй ярилцлаа.

Танд энэ өдрийн мэндийг хүргэе. МҮОНРТ дээр үүсээд байсан нөхцөл байдал болон MNB World сувгийн талаар ярилцах урилгыг хүлээн авсанд баярлалаа.

За баярлалаа. Манай байгууллага дээр үүсээд байгаа нөхцөл байдлын талаар өөрийн мэдэх хэмжээнд хариулахыг хичээнэ ээ.

Танай телевизэд уран бүтээлчид, ажиллагсдын цалинг хассанаас улбаалсан тэмцэл өрнөөд байгаа тухай хэвлэлийн бага хурлын лайв нийгмийн цахим сүлжээгээр цацагдаад байна. Энэ нь ганц цалин хөлсний асуудал биш гэж ойлгогдож байна. Жишээлбэл олон суваг нээж, уран бүтээлчдийн ачаалал нэмэгдсэн тухай асуудал ч хөндөгдөж байна. Үүнд MNB WORLD сувгийн тухай ч яригдаж байгаа тул энэ талаар байр сууриа илэрхийлж, ер нь энэ суваг анх яаж байгуулагдсан талаар манай уншигчдад товчхон танилцуулаач?

Гадаад хэлний сувагтай байх асуудал сүүлийн 10 гаруй жилийн хугацаанд яригдсан. Хуулиар хүлээсэн үүрэг гэхээсээ илүү улс орноо сурталчлан таниулах хэрэгцээ шаардлага байсан болоод тэр байх. Төслийг хэрэгжүүлэх шийдвэрийг одоогийн МУ-ын сайд ЗГХЭГ-ын дарга Л.Оюун-Эрдэнэ, Ерөнхий захирал Л.Нинжжамц нар гаргаж, Үндэсний зөвлөлийн гишүүд дэмжсэн. Улсаас 1.2 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалтаар Спорт, World суваг байгуулахад дэмжлэг үзүүлсэн. Түүнээс уйдсандаа хийгээд байгаа ажил шиг харж болохгүй байх. Энэ төсөл санаа төдий байхад нь радио, телевизийн бүх салбар нэгжийн нийтийн хурлуудад ганцаархнаа орж зогсоод, танилцуулж байсан. Тухайн үед хүмүүс ажлын амжилт хүсч, талархалтай хандаж байснаас өнөөдрийнх шиг уур амьсгал байгаагүй. Гэтэл хоёр жил эфирээ явуулаад, овоо тогтворжиж байгаа энэ үед гэнэт л хаа гэх. Би үнэндээ ойлгохгүй байна. Хөтлөөд явж байсан 2 настай хүүхдээ түлхээд унагачихаж байгаа юм шиг санагдаж байна. Ганц би биш энэ сувгийн хамт олон бүгд сэтгэл дундуур байгаа. Би үхэхээр чи үх гэдэг л болж байна.

Цалин хасагдсаныг танай хамт олон эсэргүүцэж, нэгдсэн үү

Хэдэн цаас танагдахад дуртай хүн байхгүй байх. Гэхдээ энэ гэнэт гарсан шийдвэр биш цар тахлын хөл хорионы үед авч байгаа арга хэмжээ, төсөв орж ирэхгүй хэдэн сараар зогссон гээд бүх хүндрэл бэрхшээлүүдийг цаг тухайд нь хамт олондоо хэлж байсан. Гэхдээ нэг ч хүний үндсэн цалин бол хасагдаагүй. Зөвхөн тухайн сарын ажлын гүйцэтгэлийн үр дүн, цаг ашиглалт гээд хэд хэдэн шалгуураар нэмж олгогдох нь шийдэгддэг 20 хувь хасагдсан. Энэ мөнгийг олж авах эсэх нь ажилтанаас өөрөөс нь шалтгаалдаг нэмэгдэл урамшуулал. Чи сайн ажилласан бол авна харин ажилдаа ирсэн хэдий ч бүтээмжгүй суусан бол авахгүй. Манай сувгийн хувьд төлөвлөсөн ажлаа хийж чадаагүй бол 20 хувийг хавтгайруулж олгож байгаагүй. Гэхдээ 34 хөн хүн англи хэлээр контентоо хийгээд үнэхээр үр бүтээлтэй ажиллаж байгаа болохоор хасуулж байсан хүмүүс маань ч идэвхтэй ажиллах болсон. Ийм зарчмаар явж байсан болохоор бид энэ асуудалд хүлээцтэй хандсан.

Тэгвэл танай хамт олон нэгдээгүй гэсэн үг үү

Нийтийн хурал дээр яригдсан зүйлийг манай хамт олон тэр чигээр нь үгүйсгээгүй юм байна лээ. Харин World суваг хэрэггүй гэж алгаа ташиж байсан хүмүүсийг хараад их сэтгэл дундуур байсныгаа нуулгүй ярьцгааж байсан. Цалингаа авах биш өөр зорилготой юм байна гэдэг нь шууд мэдрэгдэж байсан гээд нүүр нүүрээ хараад л ярьцгаасан. Гарын үсгээ зурах үгүй нь тухайн хүний асуудал би ийм зүйлд оролцохгүй. Гарын үсэг зуруулах үед асуудал үүсгээд байсан 20 хувийн урамшуулал 10 сараас олгогдохоор шийдэгдсэн байсан учир ихэнх нь ач холбогдол өгөөгүй юм билээ. Тэгэхээр ер нь тэр үед бол оролцоогүй гэж ойлгож болноо.

Захирлуудын дарамт шахалт, техник хэрэгсэл, ажлын байрны дарамт гээд өөр олон асуудал байдаг тухай ч сөхөгдөөд байна. Та дарамтлагч уу?

Техник бол байнга өөрчлөгдөн сайжирч байдаг. Хөгжлийн хурдыг нь ч бид гүйцэхгүй байх. Тэгэхээр дутах асуудал бол мөнхийн сэдэв байх аа. Бид ч бас шинэ сайхан техниктэй болмоор байна. Гэхдээ ганцхан зургийн аппараттай эхэлж байсан сувгийг өдий зэрэгтэй болгоод өгч байхад, боломж нөөцөө зөв зохион байгуулаад л явж байна. Ер нь бид юу ч байхгүй тэгээс эхэлсэн болохоор нэг эвдэрхий ширээ олдоход ч баярлаад сурчихаж дээ.

Дарамт шахалтын хувьд манай хамт олон л сайн хэлэх байх даа. Миний хувьд бүхий л асуудлаа нээлттэй зөвлөлдөөд, шийдээд явахыг л хүсдэг. Аливаа шийд гаргахдаа хэлэлцдэг, оролцоог нь хангахыг л хичээж ажилладаг. Анх энэ сувгийн хамт олныг бүрдүүлж байхдаа энэ байгууллагын соёлоос огт өөр соёлыг бүрдүүлэхийн төлөө л зүтгэсэн. Энэ миний ажил биш гэдэг хойш суудаг сэтгэлгээ манайд байхгүй. Мэдээж ажил юм чинь ажилдаа сэтгэлгүй, хариуцлагагүй хандсан тохиолдлыг олон удаа хараагүй мэт өнгөрөөж чаддаггүй. Энэ тал дээр бол би хатуу хатуу.

Таныг өндөр цалинтай гэх мэдээлэл сошиал орчинд гарсан. Таны цалин шулуухан хэлхийн бол нэгэнтээ энэ ил болчихсон юм чинь та задлаад манай уншигчдад хэлээд өгөөч?

Энэ асуултанд хариулахгүй ч байх эрх нь надад бий. Гэхдээ нэгэнт ийм байдал үүссэн тул нууж хаах зүйл алга. Хөдөлмөрийн хууль болон МҮОНРТ-ийн хөдөлмөрийн дотоод журмын зүйл заалтад заасны дагуу контрактын гэрээгээр ажиллаж байна. 2019 оноос миний сарын цалин 2,5 сая төгрөг, ур чадварын нэмэгдэл болон ажлын гүйцэтгэлийн 20 хувийн нэмэгдэл авч түүнээс татвар даатгалаа төлдөг. Гэхдээ цахим сүлжээнд, гар дээр авч буй цалин мэт ойлгуулж байгаа нь харамсалтай байна.

Монгол Улсад анх удаа англи хэлээр суваг байгуулах санаачлагыг цааснаас бодит ажил болгож, тогтвортой хөгжүүлэх хүндхэн даалгаврыг даваад гарах хүнийг зөндөө л хайсан байдаг. Гэтэл санал болгосон цалингаар нь ажиллах хүн олдоогүй. Өнөөдөр миний авч байгаа цалин энд л өндөр харагдаж байна. Гэтэл хөдөлмөрийн зах зээл дээр төсөл хөтөлбөр хэрэгжүүлж байгаа хүний цалин хэд, гадаад хэл эзэмшсэн хүмүүсийн цалин хэд байгааг мэдэх нэг нь мэдэх л байх. Энэ сувгийн багийг бүрдүүлэхдээ хичнээн сайхан залуусыг сургаад, сайн цалин амласан газруудад алдаж байна. Тэд өнөөдөр миний авч байгаагаас ч илүү цалинтай ажилладаг. Хүн сайн сайхан явж, дэвшиж хөгжихийг би дандаа дэмждэг. Тиймээс амьдрал, эдийн засгаа сайжруулах шаардлага гарсан үед нь зөвөөр ойлгоод дэмжээд явуулдаг.

Харин үүний нөгөө талд англи хэлээр бүх хөтөлбөрөө дамжуулж, контентоо бэлдэж байгаа MNB World сувгийн уран бүтээлчдийн цалин өнөөдөр ч хангалтгүй байгаа нь харагдаж байна. Манай сувгийн ажилтанууд телевизийн бусад уран бүтээлчидтэй адилхан цалинтай байх боломжгүй. Сувгийнхаа уран бүтээлчдийн цалинг нэмэгдүүлэхийн төлөө бүтэн жил хагас хөөцөлдсөний эцэст 2019 онд сувгийн онцлогийг харгалзан үзэж, MNB World сувгийн цалинг Үндэсний Зөвлөлөөр шинэчлэн баталсан. Тэглээ гээд хэт өндөр өгсөн зүйл огт байхгүй.

Сувгаа байгуулах гээд ээлжийн амралтаа ч авч чадахгүй, шилэн өрөөнд ганц пиавр сандалтай, хуучин төвийэ балгас болсон хэсэгт засвар хийлгээд бүтэн сар цалингүй явж байхдаа би хэнийх нь ч нүдэнд өртөж байгаагүй өнөөдөр харин өртлөө.

MNB World сувгийн ирээдүйг хэрхэн харж байна?

Энэ сувгийг Тэгшгэрэл байгуулаагүй, тиймээс сувгийг хаах асуудлыг би шийдэхгүй, хаа гэж алгаа ташсан хэсэг уран бүтээлчид ч шийдэхгүй. Сувгийн хэрэгцээ шаардлагыг гадаад сурталчилгааны чиглэлээр ажилладаг бүх байгууллагууд, аялал жуулчлалын холбоодууд, англи хэлийг шамдан суралцаж байгаа хүүхэд залуучууд өөр юу байдаг юм тэр бүх газруудаас санал асуух хэрэгтэй байх. Хаагдах нь битгий Монголыг дэлхийд таниулах нөгөө талаас дэлхийг монголд хандуулдаг чухал суваг болж улам хөгжих ёстой. Төр засгийн зүгээс хөрөнгө санхүүгээр дэмжиж, МОНЦАМЭ Агентлаг, Монголын дуу хоолой радиотой нэгдэн Монгол Улсын гадаад бодлогыг нэгэн цонхоор харуулах зорилго бүхий мэдээллийн томоохон платформ болон өөрчлөгдөх ёстой гэж хардаг.

Энэ сувгийг хаалаа гэж бодоход энэ олон гадаадын үзэгчид, Элчин сайдын яамд, монголд үйл ажиллагаа явуулдаг олон улсын байгууллагууд, гадаадын үзэгчиддээ юу гэж тайлбарлах вэ? Телевизийн уран бүтээлчид эсэргүүцээд хаасан гэж хэлэх үү? Хуумгай хандах асуудал мөн үү? Өөрийнхөө амрыг бодвол өнөөдөр ч ноосоо тушаагаад явчихмаар. Гэтэл энэ сувгийн ирээдүйд итгэж, унаж босохдоо мөр зэрэгцэн зүтгэсэн хамт олноо зүгээр хаяад явах уу? Энэ дашрамд хэлэхэд одоо болтол гаргасан шийдвэртээ үнэнч хандаж байгаа Ерөнхий захиралдаа баярлаж байна. Би энд байсан байгаагүй үрийг нь суулгаад соёолчихсон цэцэг шиг энэ сувгийнхаа ирээдүйг ямагт сайхнаар төсөөлдөг.

Г.Эрхэмбаяр: Эрчим хүчний зохицуулах хороо үнэ тариф нэмдэг биш харин эрчим хүчийг илүү хямд үнээр хэрэглэгчдэд хүргэхийн төлөө ажилладаг байгууллага

zulaa — Thu, 16 Apr 2020 19:05:14 +0800

Эрчим хүчний тухай хуульд заасны дагуу Эрчим хүчний зохицуулах хороо 2019 онд хийсэн ажлын тайлан, эрчим хүчний салбарын үйл ажиллагааны дүнг нэгтгэн, Эрчим хүчний яам болон тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч компаниудад хүргээд байна. Эрчим хүчний салбарын үйл ажиллагааны талаар бид Эрчим хүчний зохицуулах хорооны Ажлын албаны дарга Г.Эрхэмбаяртай ярилцлаа.

-Монгол Улсын эрчим хүчний салбарын үйлдвэрлэл, хэрэглээ өнгөрсөн онд ямар байсан бэ гэдгээс ярилцлагаа эхэлье гэж бодож байна?

- Монгол Улсын дулааны цахилгаан станцуудын цахилгаан эрчим хүчний үйлдвэрлэл 2019 онд 6.3 тэрбум кВт.ц, сэргээгдэх эрчим хүчний үүсгүүрүүдийн цахилгаан эрчим хүчний үйлдвэрлэлийн хэмжээ 654 сая кВт.ц, дотоодын нийт үйлдвэрлэлийн хэмжээ 7.0 тэрбум кВт.ц болж 2018 оны гүйцэтгэлээс 5.4 хувиар нэмэгдсэн байна. Өмнөх онд ОХУ-аас худалдаж авсан цахилгаан эрчим хүчний хэмжээ 43.6 сая кВт.ц-аар буурч, 372 сая кВт.ц болсон. Оюутолгойн уурхайн үйлдвэрлэл нэмэгдэж, БНХАУ-аас импортолж байгаа цахилгааны хэмжээ өсч, 1343.5 сая кВт.ц болсон. Улсын хэмжээнд цахилгааны хэрэглээ 410.7 сая кВт.ц-аар буюу 4.9 хувиар нэмэгдэж 8.7 тэрбум кВт.ц-т хүрлээ. Мөн дулааны хэрэглээ өмнөх оноос 421.4 мян.Гкал буюу 4.3 хувиар нэмэгдэж 10.3 сая Гкал болсон байна.

-Эрчим хүчний хэрэглээ жилээс жилд өсч байгаа юм байна. Өнгөрсөн онд дотоодын үйлдвэрлэлийн хүчин чадал хэр өссөн бэ?

- Өсөн нэмэгдэж байгаа цахилгааны хэрэглээг дотоодын үйлдвэрлэлээр хангах зорилтын хүрээнд "Дарханы дулааны цахилгаан станц” ТӨХК-ийн хүчин чадлыг 35 МВт-аар, "ДЦС-4” ТӨХК-ийн суурилагдсан хүчин чадлыг нийт 43 МВт-аар тус тус нэмэгдүүлсэн, 55 МВт‑ын хүчин чадалтай Сайншандын салхин цахилгаан станц болон Сүмбэр, Бөхөгийн нарны цахилгаан станцууд шинээр ашиглалтад орж нэгдсэн сүлжээний суурилагдсан хүчин чадлыг 158 МВт-аар нэмэгдүүллээ. Эрчим хүчний хэрэглээ жилээс жилд өсөн нэмэгдэж байна. Тиймээс Эрчим хүчний зохицуулах хорооноос эрчим хүчний хэмнэлтийн бодлогыг хэрэгжүүлж, дотоодын үйлдвэрлэлээ нэмэгдүүлэх бодлого баримтлан ажиллаж байна. Эрчим хүч үйлдвэрлэх, дамжуулах, түгээх, хангах компаниудын зардлыг бууруулах, эрчим хүч хэмнэх, үйл ажиллагааны үр ашгийг нэмэгдүүлэх, сонирхлыг бий болгох зорилгоор "Урамшуулалт зохицуулалт”-ыг Эрчим хүчний зохицуулах хорооноос санаачлан хэрэгжүүлсэн. Үүний үр дүнд импортын цахилгааны хэмжээ буурч, дотоодын үйлдвэрлэлийг 109 сая кВт.ц-аар нэмэгдүүлж, зөвхөн 2019 онд гэхэд л 11 тэрбум төгрөгийн бодит хэмнэлтийг бий болгож чадсан. Эрчим хүч үйлдвэрлэх гол түүхий эд болох нүүрсний нэгжид ноогдох зарцуулалтыг бууруулах арга хэмжээг авч ажилласны үр дүнд Төвийн бүсийн нэгдсэн сүлжээний 7 дулааны цахилгаан станц өнгөрсөн онтой харьцуулахад 53.0 мянган тонн нүүрс бага зарцуулсан байна. Мөн цахилгаан түгээлтийн алдагдлыг бууруулж ажилласан.

-Эрчим хүчний салбар улсын төсөвт багагүй хэмжээний татвар, шимтгэл төлдөг салбар. Өнгөрсөн оны хувьд хичнээн хэмжээний татвар шимтгэл төлсөн бэ? Ер нь улсаас татаас авч байгаа юу?

-Тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч компаниудын улсын болон орон нутгийн төсөвт төлсөн татвар, шимтгэлийн дүн жил ирэх тусам өсч байгаа. Салбарын дүнгээр 2018 онд улсын төсөвт 289.1 тэрбум төгрөг төлж байсан бол 2019 онд 335.0 тэрбум төгрөг болж нэмэгдсэн. Эрчим хүчний салбарын алдагдлыг бууруулах, эдийн засгийн үр өгөөжийг нэмэгдүүлэх тодорхой ажлууд, бодит хөрөнгө оруулалт хийсний үр дүнд Улсын төсвөөс авдаг татаас буурсан. Харин баруун таван аймгийн хэрэглэгчдийн эрчим хүчний үнэ бодит өртгөөсөө доогуур байгаа тул бага хэмжээний татаас авч байгаа.

- Өнгөрсөн онд цахилгаан эрчим хүчний тасалдал хэр их гарсан бэ?Үүнийг танай байгууллагаас хянадаг уу?

- Хэрэглэгчдийн цахилгаан хангамжийн тасалдлыг олон улсын хэмжээнд мөрддөг индексүүдийг ашиглан тооцож, улирал бүр судалгаа гаргаж байгаа. Улсын хэмжээнд 2019 онд нэг хэрэглэгчид ноогдох тасалдлын дундаж хугацаа өмнөх оноос 8 цагаар, тасалдлын давтамж өмнөх оноос 60 орчим хувиар буурсан.

-Эрчим хүчний тухай ярихаар яалт ч үгүй эрчим хүчний үнэ тарифын талаарх асуудал хөндөгддөг. Өнөөдөр эрчим хүчний үнэ үйлдвэрлэж, нийлүүлж байгаа бодит өртөгтөө хүрч чадсан уу?

-Эрчим хүчний үнэ тарифыг аль болох тогтвортой байлгах бодлогыг Эрчим хүчний зохицуулах хорооноос баримталж байгаа. Ялангуяа айл өрхүүдэд борлуулж байгаа эрчим хүчний үнэ хямд, эрчим хүч үйлдвэрлэж байгаа бодит зардалдаа хүрдэггүй. Монгол Улсын эрчим хүчний хангамж нь Төв, Зүүн, Баруун, Алтай-Улиастай гэсэн дөрвөн бүс нутгийн системээс бүрддэг. Тухайлбал, Улаанбаатар хот болон Төв, Зүүн, Өмнөд бүсийн энгийн тоолууртай айл өрхүүд 150 кВт.ц хүртэлх хэрэглээний 1 кВт.ц цахилгааныг 134 төгрөг 28 мөнгө буюу бодит өртгөөс нь 31.хувиар доогуур үнээр, 151кВт.ц-аас дээших хэрэглээг 154 төгрөг 08 мөнгө буюу бодит өртгөөс 14.2 хувиар доогуур үнээр худалдан авч байна. Харин хоёр тарифт тоолууртай айл өрхүүд өглөөний 06 цагаас оройн 21 цаг хүртэл 140 төгрөг 18 мөнгөөр буюу бодит өртгөөс 25.5 хувиар доогуур үнээр, оройн 21 цагаас өглөөний 06 цаг хүртэл 112 төгрөг 98 мөнгөөр буюу бодит өртгөөс 57.7 хувиар доогуур үнээр цахилгаан эрчим хүчийг хэрэглэж байгаа. Өөрөөр хэлбэл айл өрхүүд 1 кВт.ц цахилгаан эрчим хүчийг 14-58 хувийн хөнгөлөлттэй үнээр худалдан авч хэрэглэдэг. Энэ хөнгөлөлтөд 660 гаруй мянган өрх хамрагдаж, нэг өрх сард дунджаар 6400 төгрөг, жилд 76 800 төгрөгийн бодит хөнгөлөлт эдэлж байгаа. Зөвхөн 2019 онд гэхэд 660 гаруй мянган өрхөд нийтдээ 79.0 тэрбум төгрөгийн цахилгаан эрчим хүчний үнийн хөнгөлөлт үзүүлсэн байна.

Мөн агаарын бохирдлыг бууруулах ажлын хүрээнд халаалтын улиралд Нийслэлийн гэр хорооллын айл өрхийн орой, шөнийн цагт хэрэглэсэн цахилгааны төлбөрийг 100 хувь, аймгийн төв, 10 мянгаас дээш хүн амтай сум, суурин газрын гэр хорооллын иргэдийн орой, шөнийн цагт хэрэглэсэн цахилгаан эрчим хүчний үнийг 50 хувь хөнгөлж, нийт дүнгээр 12.3 тэрбум төгрөгийн хөнгөлөлт үзүүлсэн байна.

-Эрчим хүчний үнэ бодит өртөгтөө хүрдэггүй хямд байгаа гэж танай салбарынхан ярьдаг. Гэтэл хэрэглэгчид байнга л үнэ өндөр байна гэсэн гомдол мэдүүлдэг шүү дээ?

-Би маш энгийнээр тайлбарлая. Хэрэглэгчид маань 1 кВт.ц цахилгааны үнэд ямар өртөг зардлууд багтаж байгаа вэ гэдгийг төдийлөн сайн мэддэггүй. Үүнд уурхайн хөрс хуулж нүүрс ухаж гаргах, ачих, дулааны станц хүртэл тээвэрлэх, нүүрсээ шатааж эрчим хүч үйлдвэрлэх, үйлдвэрлэсэн цахилгаанаа дамжуулах, хэрэглэгчдэд түгээх зардал, эрчим хүчний салбарт ажиллаж байгаа 16 мянга гаруй ажилчдын цалин хөлс, нийгмийн даатгал, бүхий л татвар шимтгэл багтаж байдаг. Хэдийгээр бодит өртөгтөө хүрэхгүй байгаа ч эрчим хүчний үнийг тогтвортой байлгах бодлогыг манай байгууллага баримталж байна.

-Гэвч хэрэглэгчдийн дунд Эрчим хүчний зохицуулах хороо л нэмээд байна гэсэн ойлголт түгээмэл байдаг л даа.

- Эрчим хүчний тухай хуулийн дагуу Эрчим хүчний зохицуулах хороо нь эрчим хүчний үйлдвэр, компаниуд болон хэрэглэгчийн эрх ашгийн тэнцвэртэй байдлыг хангаж ажиллах үүргийг хүлээж байдаг. Мөн энэ хуулийн дагуу эрчим хүчний тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч компаниудын үнэ тарифыг үйл ажиллагааны зардал бодит өртөгтэй нь уялдуулан хянаж баталдаг. Эрчим хүчний үнэ тарифт нөлөөлдөг олон зүйл бий. Тухайлбал, жилээс жилд валютын ханш өсч, үүнийг дагаад шатах, тослох материал, сэлбэг хэрэгслийн үнэ нэмэгдэж байна. Нүүрсний тээврийн үнэ өссөн, хэрэглээний усны үнэ, татвар шимтгэлийн хувь хэмжээ өссөн. Энэ бүх үнийн өсөлт эрчим хүч үйлдвэрлэх бодит зардлыг өсгөж байгаа. Нүүрсний уурхай, эрчим хүчний үйлдвэр компаниудаас үнэ тарифаа нэмэгдүүлэх саналыг манай Хороонд байнга ирүүлдэг.Зөвхөн өнгөрсөн 2019 онд л гэхэд нүүрсний уурхайнуудаас 42.9 тэрбум, цахилгаан станцуудаас 65.3 тэрбум, бусад компаниудаас 39 тэрбум, нийтдээ 147.2 тэрбум төгрөгөөр үнэ тарифаа нэмэгдүүлэх санал ирсэн. Үйл ажиллагаа нь доголдож болзошгүй,зайлшгүй авч үзэх шаардлагатай саналыг хянаж, хуулийн дагуу Эрчим хүчний зохицуулах хорооны хурлаар хэлэлцүүлж, 2.5 дахин бууруулсан. Мөн шаардлага хангаагүй, үндэслэл нотолгоогүй саналуудыг хүлээж авдаггүй. Товчхон хэлэхэд Эрчим хүчний зохицуулах хороо бол үнэ тариф нэмдэг биш харин эрчим хүчийг илүү хямд үнээр хэрэглэгчдэд хүргэхийн төлөө ажилладаг байгууллага.

-Та сая Эрчим хүчний зохицуулах хороо бол хэрэглэгчийн эрх ашгийг тэнцвэртэй хамгаалахын төлөө үйл ажиллагаа явуулдаг байгууллага гэж хэллээ. Танай хорооноос хэрэглэгчид хандсан өөр ямар ажлууд зохион байгуулдаг вэ?

-Эрчим хүчний тухай хуулинд заасны дагуу Эрчим хүчний зохицуулах хорооноос эрчим хүчний үйл ажиллагаа явуулж байгаа компаниуд болон хэрэглэгч хооронд үүссэн маргаантай асуудлыг хянаж шийдвэрлэдэг. 2019 оны байдлаар 1771 хэрэглэгчийг хамарсан 235 өргөдөл, гомдлыг шийдвэрлэлээ. Өргөдөл, гомдлыг шийдвэрлэх явцад хэрэглэгчид болон компаниуд хооронд үүссэн 1.2 тэрбум төгрөгийн өр төлбөрийн тооцооллыг шалгаж маргааныг шийдвэрлэж, хэрэглэгчдэд 246.8 сая төгрөгийн төлбөрийн буцаалт хийлгэж ажиллаа. Өмнөх жилүүдэд цахилгаан, дулаанаар хэрэглэгчдийг хангах борлуулалтын үйл ажиллагааг ямар нэг зөвшөөрөлгүй хувь хүн болон аж ахуйн нэгжүүд эрхэлж, өөрсдөө дур мэдэн үнэ тариф тогтоодог, хэрэглэгчдийн эрчим хүчийг хязгаарладаг, техник ашиглалт, аюулгүй ажиллагааны дүрэм журмыг зөрчин, үндэслэлгүй төлбөр хураамж шаардаж иргэдийг хохироож байсан. Эрчим хүчний зохицуулах хорооноос бусад холбогдох байгууллагуудтай хамтран хууль бус үйл ажиллагаа явуулж байсан 500 гаруй аж ахуй нэгж болон хувь хүмүүсийн үйл ажиллагааг зогсоож 140 000 гаруй хэрэглэгчийн эрх ашгийг хамгаалж ажилласан.

-Сэргээгдэх эрчим хүчний үнэ гэж аваад байна. Би сэргээгдэх эрчим хүч хэрэглээгүй гэж гомдол гаргадаг хүмүүс мэр сэр бий. Энэ талаар та мэдээлэл өгөөч?

-Өнгөрсөн 2019 онд эрчим хүчний системд цахилгаан үйлдвэрлэх тусгай зөвшөөрөлтэй 10 сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсгүүрээс цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэж, нэгдсэн сүлжээнд нийлүүлсэн. Монгол Улсын эрчим хүчний нийт суурилагдсан хүчин чадлын 18 орчим хувийг сэргээгдэх эх үүсгүүрүүд эзэлж байна. Өөрөөр хэлбэл таны хэрэглэж байгаа цахилгаан эрчим хүчний тодорхой хувийг сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсгүүрүүд үйлдвэрлэж байна гэсэн үг.

Сэргээгдэх эрчим хүчний тухай хуулийг анх 2007 онд УИХ-аар батлахдаа сэргээгдэх эрчим хүчний үнийг хуульчлан, нарийн тогтоож өгсөн. Жишээлбэл, салхины эрчим хүчний үүсгүүрээр үйлдвэрлэж нийлүүлэх 1 кВт.ц цахилгаан эрчим хүчийг 0.08-0.095 ам.доллар, нарны эрчим хүчний үүсгүүрээр үйлдвэрлэж нийлүүлэх 1кВт.ц цахилгаан эрчим хүчний үнийг 0.15-0.18 ам.доллароор худалдаж авна гэх мэтээр тогтоосон заалт бий. УИХ-аас 2015 онд Сэргээгдэх эрчим хүчний тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулж, нар, салхины эх үүсгүүрээр үйлдвэрлэсэн цахилгаан эрчим хүчний үнийн зөрүүг дэмжих тарифаар нөхөн олгоно гэсэн заалтыг тусгаж өгсөн. Хуулийн дагуу 2015 оноос эхлэн сэргээгдэх эрчим хүчний дэмжих тарифыг нэвтрүүлсэн. Гэхдээ нэг зүйлийг ойлгох ёстой. Дэмжих тариф гэдэг хэн нэгнийг дэмжээд, ивээн тэтгээд өгөөд байгаа мөнгө биш. Нар, салхи, усны эх үүсгүүрээр үйлдвэрлэгдэн, нэгдсэн сүлжээнд нийлүүлэгдэж байгаа цахилгаан эрчим хүчний төлбөр юм.

-Өнгөрсөн онд Сэргээгдэх эрчим хүчний тухай хуулинд нэмэлт өөрчлөлт орсон. Үүнийг өөрчилснөөр эрчим хүчний үнэ тарифт ямар нөлөөлөл үзүүлэх вэ?

-УИХ-аас 2019 онд Сэргээгдэх эрчим хүчний тухай хуулинд нэмэлт өөрчлөлт оруулж, баталснаар сэргээгдэх эрчим хүчний үнийг өрсөлдөөнт зах зээлийн зарчимд шилжүүлж, нэгдсэн сүлжээний тогтвортой байдлыг хангаж, цахилгааны үнэ тарифын огцом өсөлтийг хязгаарлах боломж бүрдсэн.

-Ярилцсанд баярлалаа

Эх сурвалж: Өдрийн сонин

Н.Цэрэнбат: Нэг хүний биш, нийтийн эрх ашигт захирагддаг цаг ирсэн

nomun — Thu, 16 Apr 2020 10:58:38 +0800

Удирдсан хамт олныхоо жаргал, зовлонг зүрх сэтгэлээрээ мэдэрч, урагшилж өөдлөхийн хувь заяаг үүрч явдаг нэг хүн байдаг. Тэр хүн бол манай сониноос оноож өгсөн нэрээр "Нэгдүгээр хүн” юм. Улс орны бодлого, аливаа салбарын тулгарч буй асуудлыг бүрнээ мэдэж байх учиртай тэр эрхэм нь зүгээр нэг тамга атгаад суух биш санаа оноогоо дэвшүүлж түүнийгээ ажил хэрэг болгохын төлөө уйгагүй тэмцдэг нэгэн байх учиртай билээ. Тиймээс "Зууны мэдээ” сонин "Нэгдүгээр хүн” булангийнхаа энэ удаагийн зочноор Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд Н.Цэрэнбатыг урилаа.

-Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам онцлогтой. Таны хувьд энэ салбарыг багагүй хугацаанд удирдаж, тамгыг нь атгахдаа ямар бодлого чиглэл баримталж, хэр ажил амжуулав?

-Яривал их олон зүйл бий. Ерөнхий бодлогын хүрээнд өмнөх цаг хугацаанд бий болсон алдаа дутагдлыг арилгах, ирээдүйд байгаль орчинд бий болох хохирлыг бууруулах чиглэлд анхаарч ажиллалаа.

Аль алиныг нь үр дүнтэй байлгахын тулд "Хандлагаа өөрчилье” багц ажлыг орон даяар зарласан. Хүн бүр цэвэр агаараар амьсгалж, тунгалаг ус уух эрхтэй. Тэр эрхийг хэн зөрчөөд байгааг ухааруулахын тулд "Хандлагаа өөрчилье" багц ажлыг санаачилсан. Дэлхий нийт хаягдалгүй эдийн засаг руу шилжиж нөөцийг дахин ашигладаг болж байна. Өнгөрсөн хугацаанд энэ жишгээр усыг дахин ашиглах, байгаль орчны нөхөн сэргээлтийг шинэ түвшинд хийх жишгийг дэмжиж ажиллалаа.

Хууль зөрчин үйл ажиллагаа явуулж буй уул уурхай болон бусад аж ахуйн нэгжид хариуцлага тооцож, хуулийн дагуу дэмжиж ажиллах механизмыг бүрдүүлж чадсан. Цаашид ч энэ ажлыг үргэлжлүүлэх ёстой. Харин байгальд ээлтэй технологиор үйл ажиллагаа явуулж байгаа аж ахуйн нэгжүүдийг яам дэмжих бодлого баримталж байгаа.

Ирээдүйд бий болох эрсдэлээс сэргийлэхийн тулд өрх бүрт нэг байгаль хамгаалагч бий болгох зорилгоор байгаль орчны боловсрол олгох "Ногоон паспорт” аяныг санаачилж, 700 орчим ЕБС-ийн 150 гаруй мянган сурагчийг хамруулаад байна. Үр дүнд нь сурагчид ус, эрчим хүчээ хэмнэдэг, мод тарьдаг, хогоо ангилан ялгадаг болж байна. Өөрөөр хэлбэл, "Ногоон паспорт” эзэмшигчид маань уур амьсгалын өөрчлөлтөөс бий болж байгаа гамшиг осол, байгалийн доройтлыг багасгах үүргийг шууд бусаар хүлээж байгаа юм. "Ногоон паспорт” аяны үр дүнд экологид ээлтэй ирээдүй хойч үе бэлтгэгдэхээс гадна байгаль орчны чиглэлийн үргүй зардал багасна. Сурагчид маань нэг аяга ус хэмнэх, эзэнгүй өрөөний гэрлийг унтраах, гар утас, компьютерийн цэнэглэгчийг салгахад л усаа хэрхэн хэмнэж, эрчим хүчний хэрэглээ хэд дахин багасдгийг мэдэж, гэрийнхэндээ энэ талаар танилцуулаг.

Ганцхан жишээ хэлэхэд "Ногоон паспорт” аянд хамрагдсан Баянгол дүүргийн сурагчид анги, танхимынхаа гэрлийг тогтмол унтрааснаар эрчим хүчний зардлаа зургаан сая төгрөгөөр хэмнэж чадсан.

Байгальд уусдаггүй хог хаягдлыг бууруулах үүднээс нэг удаагийн нийлэг уутыг хориглосон. Хог тарьсны дараа цэвэрлэх бус урьдчилан сэргийлэх үүднээс "Цэвэрхэн шинэлцгээе”, "Цэвэрхэн наадацгаая” аянг хоёр жил дараалан амжилттай зохион байгуулж, 200 орчим мянган тонн хогийг хаяхаас урьдчилан сэргийлж, зориулалтын хогийн цэгт хаясан тооцоог гаргасан. "Цэвэрхэн наадацгаая” аяныг зохион байгуулсан анхны жилтэй харьцуулахад дараагийн жил нь наадмын талбайг цэвэрлэх цаг зургаагаар багассаныг холбогдох тохижилт үйлчилгээний компаниуд тайландаа дурдсан байсан. Товчхондоо бол энэ хэдэн жилд иргэд болон аж ахуйн нэгжүүдийн байгаль хамгаалалтад хандах хандлагыг өөрчлөх нөлөөллийн ажлуудыг үндсэн бодлогынхоо ажлын хажуугаар анхаарч ажиллалаа.

-Хариуцсан салбарын алдаа, оноо тантай хамт яригддаг. Тэр ч утгаараа хариуцлага үүрэх гол хүн нь байх. Тиймээс хамт олноо удирдан чиглүүлэх арга барил, ажлын тань зарчмыг сонирхож байна?

-Бүх асуудал тодорхой байх ёстой гэдэг зарчмыг баримталдаг хүний хувьд салбарын өмнө тулгамдаж буй алдаа, дутагдлаа бүү нуу. Ил тод ярилцаж, үнэхээр болохгүй зүйл байна уу, яагаад иргэд гомдолтой байна гэдгийг нээлттэй авч хэлэлцдэг. Яаманд ирүүлсэн бүх санал, гомдлыг жагсааж бичээд аль түвшинд мэдээллийн буруу урсгал байгааг яамны удирдлагуудтай сууж байгаад нягталдаг. Асуудлыг аль болох хурдан хугацаанд засч сайжруул гэдэг шаардлагыг анх ирэхдээ тавьж байсан одоо ч хэвээрээ байгаа. Хийх ажлаа сар бүрээр нь календарчилж байгаад л шахна даа. Салбарт байгаа алдааг нуух биш ил гаргаж байж залруулах учиртай. Алдаагаа нуугаад гоё харагддаг цаг үе өнгөрсөн. Энэ эрин үед илүү нээлттэй, тодорхой байж дутагдлаа дор бүр нь залруулахыг нийгэм, цаг хугацаа шаардаж байна шүү дээ. Хүндрэл ярьж бухимдахын оронд анхан шат, нэгж болгон дээр зүтгэлтэй хүмүүсийг сургаад ав гэсэн бодлого баримталдаг. Мөн хамт олондоо ажлын найман цагтаа үр бүтээлтэй ажиллаад бусад цагт нь өөрийгөө хөгжүүл гэдэг шаардлагыг тавьж ажилладаг.

-Байгаль орчны салбар ахмадууд, эрдэмтэн судлаачдынхаа үгийг хэрхэн сонсож, ажил хэрэг болгож байна вэ?

-Манай салбарын онцлог их. Тиймээс байгалийн хуулийг чухалчилдаг. Хэн нэгний эрх ашигт тохируулж хууль батлаад яаж мухарддаг, ямар хүндрэл гардгийг өнгөрсөн хугацаанд харлаа. Хүндрэл болгоныг шийдэх гарц нь шинжлэх ухаан л байдаг. Ирээдүйд учрах хүндрэл, зардлыг бууруулахын тулд шинжлэх ухаан судалгаанд суурилахаас өөр аргагүй. Энэ утгаараа сайдын зөвлөл ажлын хэсгүүдэд салбарын эрдэмтдийг оролцуулж шийдэл эрэлхийлдэг. Хими технологи, сорилын биологийн хүрээлэнтэй хамтрахаас гадна залуу эрдэмтдийг дэмжиж байна. Үүний нэг илрэл нь иргэд ойжуулалт, ногоон байгууламж хийхдээ бортгонд суурилуулсан, газар зүйн байрлалд илүү дасан зохицсон амьдрах чадвартай мод, модлог ургамлыг тарьдаг боллоо. Ажлыг үр дүнтэй болгоход шинжлэх ухаан тусалж байна. Эрдэмтэн судлаачидтайгаа илүү өргөн хүрээнд хамтарч ажиллах хүсэлтэй ч улсын төсвийн хүндрэлээс болж судалгаа шинжилгээнд зориулах хөрөнгө хомс байна.

-Манай улсад цөлжилт дээд цэгтээ хүрсэн. Цөлжилтийг бууруулахгүй, ойжуулахгүй бол ирээдүйд юу болохыг төсөөлшгүй. Энэ чиглэлд хэрхэн ажиллаж байна вэ?

-Уур амьсгалын өөрчлөлт, бэлчээрийн даац хэтэрснээс цөлжилт эрчимтэй явагдаж байна. Тиймээс цөлжилттэй тэмцэх хамгийн эхний ажил болгож малын таваарлаг чанарыг нэмэгдүүлж, мал аж ахуйн түүхий эд боловсруулдаг үйлдвэрт хөрөнгө оруулах ёстой. Зөвхөн малын тоо авч үзэхэд 10 гаруй жилийн өмнө 5800 толгой мал усалдаг байсан худагнаас өнөөдөр 13500 мал ус ууж байна. Аливаа юмс үзэгдэл зохистой харьцаатай байж гэмээнэ асуудал үүсэхгүй. Цөлжилтийг бууруулахын тулд үер, цас борооны усыг хуримтлуулдаг далан хөв цөөрмүүдийг бий болгож гадаргын ус ашиглалтыг нэмэгдүүлэх ажлыг эхлүүлсэн. Удахгүй Орхон, Онги голын урсацыг тохируулах төслийн ТЭЗҮ-ийн ажлыг хийнэ. Мөн сүүлийн жилүүдэд улсын төсөв, орон нутгийн болон аж ахуйн нэгж байгууллагын хөрөнгөөр 11752.8 га талбайд ойжуулалтын ажил, 2551 га талбайд байгалийн сэргэн ургалтад туслах ажил нийт 1518063 га талбайг нөхөн сэргээсэн. Энэ онд элсний нүүдлийг сааруулах механик хаалт хийх ажлыг дөрвөн аймгийн нутагт тус бүр 50 га талбайд зургаан аймгийн есөн булаг, шандын эхийг хамгаалах, нөхөн сэргээх, Говь-Алтай аймгийн Хөхморьт суманд 10 га талбайд нутгийн ургамал болох суль, цулхирыг тариалах, таван жил тутмын цөлжилтийн мониторинг судалгаа хийн цөлжилтийн атлас, зураглал, тайлан гаргах ажлыг хийсэн. Үүнээс гадна Монгол орны байгалийн ургамлын үрийн нөөц бий болгох ажлыг эхлүүлээд байна.

-Дэлхийн улс орнууд тогтвортой хөгжлийн гол цөмийг усны нөөц хэмээн тодорхойлж байна. Салбарын ойрын 5-10 жилийн дараах өөрчлөлт ямар байх вэ. Хэрхэн төсөөлж байна?

-Өнөөдөр усыг шинээр үйлдвэрлэсэн ямар нэгэн техник, технологийн шийдлийг хүн төрөлхтөн зохион бүтээгээгүй, ердөө л савлан борлуулж байна. Тиймээс усны нөөцийг арвилан хэмнэдэг технологийг урамшуулах ёстой. Тиймээс усыг бохирдуулж байгаа аж ахуйн нэгжүүд илүү төлбөр төлөх ёстойг Ус бохирдуулсны төлбөрийн тухай хуульд тусгаж өгсөн. Мөн Усны агентлагийг байгуулахаар боллоо. Салбар дундын уялдаа, усыг зохистой ашиглах бодлогыг энэ агентлагаар дамжуулан хэрэгжүүлнэ.

Нөгөөтэйгүүр, өрхийн усны хэрэглээг багасгах нь чухал. Ярилцлагынхаа эхэнд дурдсан байгаль орчны боловсрол олгох "Ногоон паспорт” аянд хамрагдаж ус, эрчим хүчээ хэмнэх зөв дадалд сурсан хүүхдүүд өрх бүрт нөлөөлж чадвал байгаль орчны салбарын үргүй зардлыг жилд 60 тэрбум төгрөгөөр хэмнэх боломжтой гэсэн тооцоо гарсан. "Ногоон паспорт” үлгэр жишээ хөтөлсөн хүүхдүүдийг олон улсад аялуулж туршлага судлуулж байна. Монгол Улсаас анх удаа НҮБ-ын хүүхэд залуучуудын ассамблейд "Ногоон паспорт” аяны шилдэг сурагч оролцож, НҮБ-ын индэр дээрээс Монголын хүүхдүүд хэрхэн байгаль орчноо хамгаалдаг талаар олон улсын хүүхдүүдэд танилцууллаа. "Ногоон паспорт” эзэмшиж байгаа хүүхэд бүр нэг өөрчлөлтийг хийвэл их зүйл өөрчлөгдөнө гэж харж байгаа. Бид мэдэхгүй, хэнэггүйгээсээ болж нөөц бололцоогоо бууруулж байна. Нөгөө талаас өнөөдөр та байгаль орчноо хайрлаж, зохистой хэрэглээнд дадахгүй бол хүүхдийнхээ ирээдүйгээс хулгай хийж байна гэсэн үг. Уулын мод хөрөөдөж байгаа нь хүүхдийнхээ амьсгалах агаараас хулгайлж байгаагаас өөрцгүй. Таны бохирдуулсан усыг ирээдүйд үр ач нар чинь л ууна гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Үүнийг ойлгуулахын төлөө бид ажиллаж байна.

Салбарын ирээдүйг илүү сайхан болгох хичээл зүтгэл чин сэтгэлээр манай хамт олон ажиллаж байна. Монгол Улс байгаль хамгааллын чиглэлээр хийж байгаа үйлдлээрээ олон улсад жишиг болсон зүйлс бий. Байгаль орчны гэмт хэргийг таслан зогсоох, урьдчилан сэргийлэх үүднээс Экологийн цагдаагийн албатай боллоо. Байгаль орчны чиглэлээр өмнө нь ажиллаж байсан, мэргэжлийн шинжээчдээр багаа бүрдүүлсэн учир богино хугацаанд үр дүн гарч байна.

-Аялал жуулчлалын салбарт цоо шинэ хандлага, бодлого үгүйлэгдэж байна. Үүнийг танай хамт олон хэрхэн мэдэрч ажил хэрэг болгож байна вэ?

-Намайг ажил авахад аялал жуулчлалын салбарт төсвөөс жилд 1.7 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан бол өнөөдөр 8.3 тэрбум болгож өсгөсөн. "Аялал жуулчлал гэдэг бол үйлчилгээ, аюулгүй байдал, тав тух юм. Аялал жуулчлалаар дамжуулж Монгол орны өвөрмөц онцлогийг сурталчилъя” гэж мэргэжлийн холбоодтойгоо ойлголцож, нэг зүгт харж чадсан. Өнгөрсөн хугацаанд аялал жуулчлалын салбарын дэд бүтцэд томоохон хөрөнгө оруулалт хийж байгаагүй. Жуулчдын тоог нэмэгдүүлэхийн тулд агаарын тээврийг либералчилъя гэж олон жил ярьсан ч ажил хэрэг болоогүй. Харин өнгөрсөн жилээс эхлэн "Асиана эйрлайнс” компани Монгол, Өмнөд Солонгосын чиглэлд гуравдагч авиа компани болон орж ирснээр нислэгийн үнэ тодорхой хэмжээнд буурлаа. Турк, Казахстантай шууд нислэг үйлдэж эхэллээ. Манай байгалийн сайхныг үзэх гэж ирж буй жуулчин Улаанбаатарт буугаад машинаар сэгсчүүлж байж зорьсон газартаа очдог байж болохгүй. Тиймээс байгалийн аялал жуулчлалыг хөгжүүлж буй зургаан аймгийн нисэх буудлыг олон улсын статустай болгох ажлыг эхлүүлсэн. Жуулчдыг шууд орон нутагт нь тосчихвол тэндээ ажлын байр бий болж орлого нэмэгдэнэ. Ирж байгаа жуулчин бүрийг мах, сүү, бэлэг дурсгалаар хангадаг хүнс экспортлогч орон болохыг зорьж байна.

Аялал жуулчлалын салбарыг жилийн дөрвөн улиралд хөгжүүлэх ёстой. Өвлийг үзээгүй дэлхийн хүн амын гуравны хоёр хувь нь Монголоос таван цагийн нислэгийн зайд байна. Дэд бүтцээ сайжруулчихвал өвлийн хүйтнийг аялал жуулчлалын бүтээгдэхүүн болгож гадаадад зарж болно. Аялал жуулчлалын салбарын хүний нөөцийг нөхөхийн тулд 21 аймаг, есөн дүүрэгт 10.6 мянган хүнд зочлох үйлчилгээний сургалтыг үнэ төлбөргүй хийж, гэрчилгээ гардуулсан. Энэ жил үргэлжлүүлэн цахим контент бэлтгүүлж байна. Энэ жишгээр хүний нөөцийг 3-4 жил бэлтгэхэд орон нутаг аялал жуулчлалын мэргэжилтнүүдтэй болох боломжийг төр нээж өгч байгаа юм. Цаашид байгалийн өвөрмөц цэг бүхий тусгай хамгаалалттай газар нутгийг түшиглэж тогтвортой ажлын байр, шинэлэг үйлчилгээтэй аялал жуулчлал хөгжүүлэхийг зорьж байна. Энэ жил хоёр газарт туршилтын журмаар эхлүүлэхээр бэлтгэж байгаа. Коронавирусын хүнд нөхцлийг өөрсдийгөө тордож, үйлчилгээ, ариун цэврийн байгууламж, тав тухаа сайжруулах боломж болгож ашиглая хэмээн манай салбарынхан ярьж байна.

-Засгийн газар шийдвэр гаргаж орон нутагт уул уурхайн зөвшөөрлүүдийг багагүй цэгцэллээ. Үүнтэй уялдуулаад асуухад байгаль орчныг хамгаалах урт хугацааны бодлого, зорилтыг хэрхэн тодорхойлсон бэ?

-Дур зоргоороо явж ирсэн уул уурхайг цэгцлэхэд Засгийн газрын тогтвортой байдал нөлөөлсөн. Энэ Засгийн газар хуримтлагдсан олон асуудлыг шийдвэрлэхийн төлөө ажилласны үр дүн ч гарлаа. БОАЖЯ-аар ахлуулсан ажлын хэсгийнхэн байгаль орчинд сөргөөр нөлөөлж байгаа аж ахуйн нэгжүүдийг тогтоож, зөвшөөрлийг нь цуцлуулах дүгнэлтийг АМГТГ-т өгснөөр 27 аж ахуйн нэгж, байгууллагын 35 тусгай зөвшөөрлийг цуцлууллаа. Мөн Хэнтий аймгийн Гутайн даваа орчмыг улсын тусгай хамгаалалтад авах тогтоолын төслийг УИХ-д өргөн бариад байна. Ийнхүү дээрх компаниудын тусгай зөвшөөрлийг цуцалсан нь аж ахуйн нэгжүүд дахин алдаа гаргахаас сэргийлнэ. Хууль бус үйлдэл нь төр, засаг ард иргэдэд төвөг удахаас гадна эцэст нь өөрсдөд нь эрсдэл учруулж байгааг бусад компани энэ жишээнээс ойлгох ёстой. Уул уурхайн компаниудад нутгийн иргэдийг ажлын байр, амьдрах орчноор хангаж, байгальд ээлтэй байх шаардлага тавьж байна. Байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөөг батлуулахад 80 хувиар тооцдог байсан бол одоо 90 хувь болсон. Үйл ажиллагаагаа 90 хувьд хүргэхгүй бол тусгай зөвшөөрлийг нь цуцлах үндсэн үзүүлэлт болох юм.

Мөн шилжилтийн үед гарсан хууль тогтоомжийн хариуцлагын заалт хөнгөн байгаа учир ойн экологи эдийн засгийн үнэлгээг гурав дахин өсгөсөн. Нэг га ойн сан бүхий газрын экологи эдийн засгийн үнэлгээг гурав дахин өсгөснөөр торгууль төлөөд аргалчихдаг үе ард хоцорно. Нэг мод тарьж ургуулах, ногоон орчин бий болгоход хэр хэмжээний арга ажиллагаа, цаг хугацаа шаардах билээ. Мөнгийг нь төлөөд зугатах биш цаг хугацааг нь нөхөх торгуулийн хэмжээ нэмэгдэх ёстой. Байгаль орчныг сүйтгэж байгаа этгээдтэй ирээдүй хойч үеийн өмнөөс хатуу зарга хийж хариуцлага тооцож байна гэсэн үг.

-Ан агнуурын квоттой холбоотойгоор үе үеийн сайд нар шүүмжлэлд өртдөг. Энд нэлээдгүй эрх ашиг яригддаг байх шүү?

-Үндсэн хуульд газрын хэвлийн баялаг, ой, ус, ан амьтан төрийн хамгаалалтад байна гэсэн заалт байдаг ч Амьтны тухай хуульд агнуурын бүс нутгийг менежмент хариуцагчтай байна гэсэн заалт бий. Энэ хоёр заалт зөрчилддөгөөс асуудал үүсдэг. Ер нь олон жил ангийн бизнес хийж нэгэндээ "Их, бага өглөө” гэж хэрүүл хийдэг 6-7 гэр бүл бий. Өнгөрсөн жил БОАЖЯ, Байгаль орчны иргэний зөвлөлтэй хамтраад АНУ-д дуудлага худалдаанд нэг аргаль оруулж үзэхэд 125 мянган ам.долларын үнэ хүрсэн. Тиймээс удахгүй үүнтэй холбоотой хуулийн төсөл өргөн барьж дуудлага худалдаа зохион байгуулдаг болно. Тэр орлогоор нь менежмент хийнэ. Бусад төрлийн ан агнуурыг хөгжүүлж ангийн аж ахуй байгуулах талаар хувийн хэвшлүүдтэй нээлттэй хамтарч ажиллах байр суурьтай байгаа. Тооллого хийхэд гурван жилд 105-6 мянган шувуу цахилгаанд цохиулж үхэж байна гэсэн судалгаа гарсан.

-Байгаль орчин бол хамгийн их мөнгө эргэлдэж, тэр хэрээр эрх ашиг яригддаг салбар. Тэр болгонд энэ бүхний өөдөөс хэрхэн сөрж ажиллаж байна вэ?

-Эрх ашиг хөндөгдөх болгонд муулуулж, шүүмжлүүлнэ. Сайдын суудалд хэр удахыг харна л гэдэг юм. Хэн нэгэнд таалагдах биш Монгол төрийн хуулийг биелүүлэх үүрэгтэй албан тушаал гэж ойлгодог. Айж буцаад бусдын аманд ороод байвал ирээдүй хойч үе намайг яллана. Тэр үед ядаж ус бохирдуулсны төлбөрийн хууль баталж, тусгай хамгаалалттай газарт үйл ажиллагаа явуулж буй иргэн, ААН-үүдийн үл хөдлөх хөрөнгөөс татвар авах хуулийн төсөл санаачилж, байгалиа хамгаалсан. Агаарын бохирдлыг бууруулахад гар бие оролцсон юм шүү гэж хэлэх үгтэй байх хэрэгтэй. Ер нь нэг хүний биш нийтийн эрх ашигт уягддаг цаг ирсэн.

-Таны нэр бас ЖДҮ-тэй холбогдоод нам жим болсон?

-УИХ-ын гишүүний эрх, үүргийн дагуу тойргийн иргэдийн санал гомдлыг холбогдох байгууллагад дамжуулан шийдвэрлүүлэх ёстой. Энэ дагуу надад ирсэн 13 аж ахуйн нэгжийн хүсэлтийг өөрийн албан бланк дээр бичиж ЖДҮХС руу явуулсан. Зээл авсан компаниудын дунд надтай хамаарал бүхий аж ахуйн нэгж байхгүй. Хамаатуулахын тулд хамаатуулах үйлдэлд өртчихөөд байдгийн жишээ энэ л дээ.

-Тусгай хамгаалалттай газарт амьдарч буй айлууд татвар төлөх хуулийн төсөл санаачилсан нь сонирхол татаж байна. Бас багагүй шүүмжлэлтэй тулж байх шиг?

-Дархан цаазат газарт аялагч зөвшөөрөл бүхий бусад хүн түр отоглох, ажиглалт судалгаа, шинжилгээ хийх зориулалтаар зохих журмын дагуу барьсан орон байрыг ашиглана гэж хуульд заасан байдаг. Өөрөөр хэлбэл, түр отоглохоос өөр барилга байгууламж барихыг хориглодог. Гэтэл Дархан цаазат газарт эмнэлэг, сургууль, Үндсэн хуулийн цэцийн байр гээд хууль зөрчсөн олон барилга байгууламж бий. Ужгирсан асуудлыг шийдвэрлэхийн төлөө хэн нэгэн эрсдэл үүрч зориг гаргах ёстой учраас хуулийн төсөл өргөн барихдаа Богдхан уулийн дархан цаазат газарт байгаа үл хөдлөх хөрөнгөөс татвар авна гэсэн заалт нэмсэн. Дархан цаазат газрын хязгаарлалтын бүсэд амьдарч байгаа бол татвараа төл гэж байгаа юм. Хуулийн төсөлд нэг мкв тутамд 1000-3000 төгрөг гэсэн санал оруулсан. Хүмүүст сонголтыг нь өглөө. Өөр ямар асуудал байна. Татвараар олсон орлогыг дархан цаазат газрын хамгаалалт, эко системийг хадгалж үлдэхэд зарцуулна.

-Та Орчны бохирдлыг бууруулах үндэсний хорооны дарга. Агаарын бохирдлыг бууруулах ажил хэрхэн үргэлжлэх вэ?

-Хийсэн ажлын маань үр дүн нь нүдэнд харагдаж байгаа нь сайхан. 2019-2020 оны өвөл агаарын бохирдол 50 хувиар буурсан үзүүлэлттэй гарсан. Цаашид ч бууруулна. Сайжруулсан шахмал түлшний хоёр дахь үйлдвэрийн шавыг тавилаа. Цахилгаан, хийн халаагуурыг нэвтрүүлж, дулааны алдагдлаа бууруулах хүсэлтэй иргэдэд жилийн есөн хувийн хүүтэй 40 хүртэлх сая төгрөгийн ногоон зээлийг олгож эхэллээ. Мэргэжлийн хүмүүсийн зөв гэсэн шийдлийг зориглож хийж чадвал асуудлын ард гарч чаддагийг сайжруулсан шахмал түлшний жишээ харууллаа. Агаарын бохирдлыг бууруулахад хүчээ нэгтгэсэн 4000 гаруй хэсгийн ахлагч, шахмал түлш борлуулсан хүмүүстээ бүгдэд нь талархал гардуулж урам өгсөн.

Хуучирсан автобуснуудад бүрэн шаталтыг дэмжих 400 гаруй төхөөрөмж суулгаснаар хар утаа хаяхаа больсон. Харин одоо хөрсний бохирдлыг бууруулах цогц ажлыг эхлүүлэхээр бэлтгэл ажлаа хангаад байна.

-Уур амьсгалын өөрчлөлт энгийн сорилт бус харин онцгой байдал гэдэгтэй улс орнууд санал нэгдсэн. Төр, иргэд хамтарч тэмцэхгүй бол ирээдүйд ямар аюул авчирахыг олон нийт төдийлөн ойлгохгүй байна. Энэ чиглэлд олон улсын өмнө хүлээсэн үүргээ биелүүлж, үр дүнтэй ажиллахад юу чухал вэ?

-Уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөгөөр цөлжилт, хуурайшилт, дулаарал эрчимтэй явагдаж мөнх цаст уул, мөсөн голууд хурдацтай хайлж байна. Манай орны хувьд эдгээр байгалийн үзэгдэл бодит асуудал болоод байгаа учир бодлогын түвшинд шат дараатай зохицуулалт хийж эхэлсэн. Төрийн бодлогыг иргэний нийгмийн байгууллагууд, хувийн хэвшил, олон улсын болон мэргэжлийн байгууллагууд хүлээн зөвшөөрч, дэмжин ажиллаж байгаа. Уур амьсгалын өөрчлөлт нь хүн төрөлхтнийг амьдралын хэв маягаа өөрчилж, байгальд ээлтэй байхаас өөр аргагүйд хүргэж буй учир ирээдүй хойч үеэрээ дамжуулан эх дэлхийгээ хайрлахыг олон нийтэд уриалаад байгаа юм. Байгалийн хуульд дасан зохицдог эрин үе ирсэн учраас хандлагаа өөрчилж, ногоон ирээдүйд хамтдаа хөрөнгө оруулах нь чухал болоод байна.

C.Уянга

Эх сурвалж: "Зууны мэдээ” сонин

Д.Баттулга: Э.Бат-Үүлийн хүүгийн компанид эрх олгосон хүн нь би шүү дээ

nomun — Wed, 15 Apr 2020 10:39:33 +0800

Нийслэлийн АН-ын дарга, НИТХ-ын дарга асан, НИТХ-ын төлөөлөгч Д.Баттулгатай ярилцлаа.

-Та өмнө нь Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдоржийн Там-гын газрын даргаар ажиллаж байсан хүн. Энэ хүнтэй олон жил хамтран зүтгэсэн. Тийм учраас энэ хүний талаар байр сууриа илэрхийлэх хүмүүсийн нэг болов уу?

-Монгол Улсад ардчилсан хувьсгал ялаад 30 жилийн түүхээ үзэж байна. Хэдхэн хоногийн өмнө АН үүсэн байгуулагдсаны 30 жилийнхээ ойг тэмдэглэн өнгөрүүллээ. 30 жилийн өмнө Монгол Улсад ардчилал, хүний эрхийн төлөө олон хүн зүтгэж, ардчилсан хувьсгалыг хийж байсан. Тэр үед ардчилсан хувьсгалыг манлайлж явсан хүн бол Элбэгээ, Бат-Үүл хоёр. Үүнтэй хэн ч маргахгүй. Энэ бол түүх. Мэдээж хэрэг 30 жилийн хугацаанд ганц ардчилал биш Монгол Улсын хөгжилд алдсан ч юм байгаа, оносон ч юм байгаа. Миний хувьд оносон нь илүү байх аа гэж боддог. Оносон нь алдсанаасаа илүү учраас Монгол Улс өдий зэрэгтэй явж байгаа юм. Сүүлийн 300 жилийн түүхийг авч үзэхэд монголчууд яг жинхэнэ тусгаар тогтнолоо 1990 онд олсон юм шүү дээ. Үүнийг ардчилсан хувьсгалаар олсон. Үүнийг хэн ч үгүйсгэж чадахгүй. Харин одоо 30 жилийн дараа зарим алдаа дутагдлыг хэдэн лидерүүдэд нь нялзаах, тэдний нэр хүндийг унагаах гэсэн оролдлого гарсаар байна. Хувь хүнийхээ хувьд би үүнд эмзэглэж явдаг. Мэдээж шалгах ёстой юмыг шалгах ёстой. Үүнийг Элбэгээ ч тэр, Үүл ч хэлдэг. Асуудал байгаа бол шалга. Гэхдээ хуулийн дагуу яв. Харин хүнийг хараар будаж, нэр хүндийг нь унагаах зорилготой байж болохгүй. Элбэгээтэй 30 жил ардчиллын төлөө зүтгэлээ. Энэ хүнийг би дэндүү сайн мэднэ. Энэ хүн юуны төлөө явж байсныг мэднэ. Тийм учраас бүх зүйлийн учир олдоно гэж найдаж байна.

-Сүүлийн үед Хотын дарга асан Э.Бат-Үүлийг тойрсон асуудал ч мундахгүй байна. 30 жилийн алдаа оноог хэдэн лидерүүдэд нялзаах гэсэн оролдлого гарсаар байна гэж та хэлж байна...

-Үүл бид хоёр бас л адилхан. Ардчилсан хувьсгал 90 онд гарч ирэхэд хамт зүтгэсэн. Хүний амьдралын хувьд 30 жил гэдэг багагүй хугацаа. Тиймээс бие биенээ маш сайн мэддэг болсон. Энэ 30 жил Үүл маань юуны төлөө зүтгэж байв. Одоо юуны төлөө зүтгэж байна гэдгийг маш сайн мэдэж байна. Үүлийн нэг зан бий. Өөрийнхөө үзэл бодолд тууштай. Хүмүүс мэднэ дээ. 2004 онд байх, 62-ын бүлэг гэж АН, МАН бусад нам нэгдээд хамтран Засгийн газар байгуулаад явж байхад Үүл ганцаараа намын байр суурин дээр хатуу байсан. Ганцаараа гадна гарч зогсож байгаад л "Сонгуулийн үр дүнг та нар будлиантуулж байна. Сонгуулийн үр дүнгээр намууд хийх ёстой ажлаа хийх ёстой.

Сөрөг хүчин нь сөрөг хүчин ч шиг байж эрх баригч нам эрх баригч шиг байх ёстой” гэж байсан. Тиймээс Үүл ямар нэгэн албан тушаал горилж байгаагүй. Яг л өөрийнхөө зарчмыг барьж л байсан. 1997 онд санагдаж байна, би УИХ-ын Төрийн байгуулалтын байнгын хороонд дарга байсан. Тэгэхэд Үүл хэвлэлийн эрх чөлөөний тухай маш их дуугарч өөрөө Хэвлэлийн эрх чөлөөний тухай хуулийг санаачлан боловсруулж батлуулж чадсан хүн. Тэр үед хэлж байсан. "Энэ бол 90 оны хувьсгалын дайтай зүйлийг хийсэн шүү” гэж байсан.

-Хамгийн сүүлд албан тушаалаа урвуулан ашигласан гэх хэргээр шүүгдэх тов гараад байна. Тэр асуудал нь та хоёрын нийслэлд нэг баг болоод хамтран ажилласан гэр хорооллын дахин төлөвлөлтийн төслийн асуудал. Үнэхээр тэр хүн өөрийн хүүгийнхээ компанид шалгуургүйгээр төсөл өгчихсөн хэрэг үү?

-2012 онд Үүл нийслэлд сонгуулийг удирдаж ороод ялсан. Засаг дарга болсон, би НИТХ-ын дарга болсон. Тэгэхэд Үүл сонгуулийн үеэр нэг л юмыг ярьж байсан. Гэр хорооллыг өөрчлөх ёстой, гэр хороолын газрыг үнэтэй болгох ёстой, дахин төлөвлөх ёстой, 21 дүгээр зуунд гэр хорооллынхон ийм байдалтай байж болохгүй. Зайлшгүй өөрчлөх ёстой гэж ярьсаар байгаад гарч ирсэн. Тэгээд ч түүнийгээ хэрэгжүүлэх гэж маш их хүчин чармайлт гаргасан. ИТХ-аасаа журмаа гаргаад явсан. Нэг зүйл байдаг юм. Тэр үед Гэр Хорооллын дахин төлөвлөлтийн Төслийн удирдах хороог байгуулж байсан. Төслийн удирдах хорооны дарга нь нөхөр Д.Баттулга. Үүлийг хүүхдийнх нь "Грайндлайн” гээд компанитай холбоод албан тушаалаа ашиглаад дахин төлөвлөх эрх олгосон гэж буруутгаад байдаг. Гэтэл тэр эрхийг олгосон хүмүүсийнх нь нэг нь Д.Баттулга. Төслийн удирдах хороо газар дээр нь нөхцөл байдалтай танилцаад, компанийн үйл ажиллагаа, төлөвлөлт, санхүүгийн байдлыг мэргэжлийн хүмүүс судлаад Төслийн удирдах хороо руу саналаа оруулж ирдэг. Төслийн удирдах хороо олонхын саналаар шийддэг журамтай. Тэгж л гарч ирсэн компани. Түүнээс биш Засаг дарга хүүгийнхээ компани оруулж ирээд гаргана гэсэн зүйл байхгүй. Энэ бол маш том шалгуураар орж ирж гарч байсан компани. Үнэн мөн нь олдох байх гэж боддог. Үүлийг яаж ч хуулиар дарамталж, шийтгэсэн шантрах хүн биш.

-Гэр хорооллын дахин төлөвлөлтийг нийслэлчүүд одоо ч хүлээсээр байдаг том төсөл. Тухайн үед та бүхэн яаж ажиллаж байв?

-Тухайн үед бид 24 байршил тогтоон зарлаад 16 байршилд бүтээн байгуулалт хийж байсан юм. Хамгийн түрүүнд дэд бүтцийн асуудлыг шийдэж, барилгажуулалтыг эхэлж байсан. Баянзүрхийн Батоникийн цэцэрлэгийн ойролцоо Хууль сахиулах их сургуулийн орчимд нэлээд барилгажсан шүү дээ. Хамгийн анх бид тэнд шаваа тавьж байлаа. Сонгинохайрхан дүүргийн Толгойт орчимд, Баянхошуу, 100 айл, Дөлгөөн нуурын орчимд, Яармагт бүтээн байгуулалтууд өрнөж байлаа. 2012 онд тэнд бүгд л гэр хороолол байсан. Одоо хар даа. Яаж өөрчлөгдсөн байна. Олон айл газраа үнэгүй солиод орон сууцанд орсон. Мэдээж зөрчил дутагдалтай зүйл байж л байсан байх. Аливаа ажил бэрхшээлтэй явдаг. Бэрхшээлийг зөрчил болгоод яриад байвал ажил явдаггүй. Бэрхшээлийг шийдээд урагшаа явах ёстой. Хоёрдугаарт, гэр хорооллын газар үнэд орсон. Газрын үнэ бидний тооцооллоор 7-8 дахин өссөн. Маш их өсөлт. Би Хотын өнөөгийн удирдлагуудад хэлж

л байсан. Улстөржиж болно. Улстөржихгүй авч явах хэдхэн зүйл хотод байдаг. Түүний нэг нь дахин төлөвлөлт шүү. Та нар улстөржихгүйгээр ололтыг нь улам бататгаад дутагдлыг засаад цааш авч яваарай гэж хэлж байсан. Бусдыг бол чөлөөтэй улстөржүүл, цэцэг ногоогоо улстөржүүл гэж. Уг нь хотын төвөө цэцэгжүүлэх нь их зүгээр байсан юм. Зардал багатай. Гэтэл одоо бол цэцэгжүүлэх битгий хэл олон жил ургасан модоо тайрч хаядаг болчихлоо. Эндээс АН, МАН хоёрын аливаа асуудалд хандах хандлага ямар өөр вэ? гэдэг нь харагдаж байгаа юм. Манай нам 2012-2016 онд хотоо цэцэгжүүлж, ногоожуулж, гэр хорооллын дахин төлөвлөлт, хогны асуудлыг шийдэж мөн нийтийн тээвэрт шинэчлэл хийж байсан. Эдгээр ажил чинь Үүлийн маань удирдлага дор хэрэгжүүлж байсан. Зүгээр нэг хэлээд тушаагаад болчихдог юм биш, хэлж тайлбарлаж байж хүмүүсээ удирддаг. Лидер гэж тийм л байх ёстой. Хотын ажлыг урагшлуулахын тулд хөрөнгийг нь шийдэх гэж Засгийн газартайгаа нэлээд үзэлцдэг байж. Одоо харахад өнөөгийн Засгийн газар нь нийслэлээс тэдэн төгрөг авна гэдэг, нөгөөх нь За гээд л толгой дохидог. Цаана нь хийх ёстой ажлууд нийслэл дээр үлддэг, хөрөнгө мөнгөгүй болоод. Ийм л болчихож. Тэгэхэд бид Улаанбаатарт бий болсон төсвийг хотдоо заръя. Улсын төсвийн онгорхойг нөхдөг байж болохгүй, харин Засгийн газар нэмж хотод хөрөнгө оруулж, нийслэлээ хөгжүүлье гэж асуудлаа танилцуулж явсны хүчинд Гудамж төсөл, Гэр хорооллын дахин төлөвлөлт болон бусад төслүүд хэрэгжсэн. Би боддог юм, гэр хорооллын дахин төлөвлөлт дээр дөрвөн жил алдлаа даа гэж. Аливаа зүйлийг нөхөж болдог байх, ганц нөхөж болдоггүй нь цаг хугацаа. Хайран дөрвөн жил.

-Дэлхий нийтийг хамарсан коронавирусийн үед улс орон, хот тосгод бүр шийдвэртэйгээр ажиллаж байгааг бид харж байна. Нийслэлийн удирдлагын багт ажиллаж байсны хувьд танаас ийм үед Хотын захиргаа яаж ажиллах ёстой талаар байр суурь сонирхмоор байна?

-Манай намын байр суурь тодорхой байгаа. Дэлхий нийтийг хамарсан коронавирусийн үед хязгаарлалтын арга хэмжээ авах нь тодорхой. Харин түүнд хохирч байгаа хүмүүсийн хохирлыг барагдуулах нь төрийн үүрэг. Улсынх байна уу, хувийнх байна уу хамаагүй. Тийм учраас өнөөдөр энэ томоохон хөрөнгө оруулалтуудаа зогсоо. Коронавирусийн үед цэцэрлэгт хүрээлэн тохижуулж, Чингисийн музей барих шаардлага алга. Томоохон хөрөнгө оруулалтуудаа зогсоож бизнес эрхлэгчдээ дэмжих ёстой. Одоо хүмүүс туйлдаж эхэлж байна. Цагаан сар тэмдэглээгүй ч гэсэн монголчууд бэлтгэлээ хийсэн байсан. Түүнийгээ гуравдугаар сард хэрэглээд авсан. Одоо бол орлогогүй болсон. Ялангуяа жижиг дунд үйлдвэрлэлийнхэн буюу бичил бизнесийнхэнд хуримтлал байхгүй. Өнөөдрийн олсон орлогоороо амьдардаг хүмүүс. Тэр хүмүүсийг хоёр сар ямар ч хуримтлалгүй болгоход юугаар амьдрах вэ. Цалингаа тавьж чадахаа байсан. Дээрэлхэж байгаа юм шиг, цалин тавьж чадахгүйг нь мэдсээр байж нийгмийн даатгалын шимтгэлийг авахгүй гэж яриад байдаг. Цалин тавьж чадахгүй юм чинь тэртэй тэргүй нийгмийн даатгалын шимтгэл төлөхгүй. Тийм учраас хүнд бодитой дэмжлэг хэрэгтэй. Би Хотын Тэргүүлэгчдийн хурал дээр ч хэлсэн. "Засгийг та нар харахаа боль. Хот төсөвтөө тодотгол хийж, иргэдээ бага ч гэсэн дэмжье” гэж. Эмч, сувилагч нар, мэргэжлийн хяналт, хууль хяналтынхан маш хүнд нөхцөлд ажиллаж байна. Хотоос бол цагийн хягаарлалт, байгууллага аж ахуйг зогсоох шийдвэр гаргаснаас биш ямар нэгэн дэмжлэг үзүүлсэн алхам хийхгүй байна. Одоо зүгээр суухгүйгээр дэмжих ёстой газарт нь бага ч гэсэн дэмжлэг үзүүлье гэсэн санал гаргаад явж байгаа. Харамсалтай нь бидний хийдэг хандлага өөр юм.

-Нийслэлийн АН дээр саяхан нэг будлиан гарлаа. Юу болоод өнгөрөв?

-Нэг их эмзэглээд байх асуудал биш. Нэгдүгээрт нам доторх асуудал. Хоёрдугаарт, намын дүрмийг зарим гишүүд буруу зөрүү ойлгосны үндсэн дээр тийм яриа гарсан. Удахгүй нэг мөр болох байх.

-Ярилцлагын төгсөлд ирэх сонгуулийн өнгийг асуумаар байна. АН сонгуульд хэрхэн оролцох бол?

-АН-ын хувьд ирэх сонгууль өнгөтэй байгаасай гэж бодож байна. Мэдээж энэ бол АН өөрөөс нь, нэр дэвшигчдээс, түүнд ажиллаж байгаа намын байгууллагуудаас шалтгаална. Хамгийн гол нь бид өөрсдийнхөө мөрийн хөтөлбөрийг хэр зэрэг хүмүүст тайлбарлаж ойлгуулж чадах вэ. Хэр зэрэг зөв нэр дэвшигчдээ гаргаж ирэх зэргээс маш их шалтгаална. Хийх ажил маш их байгаа. Бүх шатандаа ялахын төлөө л ажиллана.

Б.ЭНХЗАЯА

Өдрийн сонин

Бөх тайлбарлагч А.Ганболд: Бавуугийн Лхагвасүрэн гуай “Өсөхбаяр миний зүрхний бөх” гэж хэлсэн нь сайхан санагддаг

zulaa — Fri, 28 Feb 2020 11:57:49 +0800

Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын харьяат МУСТА, үндэсний бөхийн улсын ахлах тайлбарлагч А.Ганболдтой ярилцлаа.

“Иx xapш жил тoxиoж бaйгaa хүмүүс aнзaaргaгүй явж бoлoxгүй “

saikhnaa — Thu, 20 Feb 2020 12:50:19 +0800

"Xoтол төгс ” хэмээx төмөр xyлгaнa жилийн өнгө хийгээд гарч буй жилийн зacaл номoo хэрхэн хийлгэх, засал номын утга учрын талаар Бyсдaд Туслахуй Aнaгaax Ухaaны Манба Дaцан хийдийн зурхайч, Анагaax yxaaны магистр Д.Caйнcaйхантай ярилцлaa.

Төгсбуянтын 3yрxaйн нaрийвчилсан тooцooллoop 1 сар 29,53059 хонoгтой учрooc 3 жил тутамд нэг сар илvv гaрдaг бaйна.

-Монголын цaгaaн cap Aзийн opнуудын cap шинийн баярaac зөpvvтэй цaг xyгацaaнд бoлдoгийн учрыг тайлбaрлaхгүй юу. Энэ жилийн хувьд ч Хятад болон Азийн бусад орнуудын сар шинийн баяр нэгдvгээр сард болсон. Шap зурхай, Төгсбуянтын зурхайн тооцооллын ялгаанаас үүдэлтэй гэдэг ч нарийн учрыг нь хүмүүс тэр бүр мэддэггүй шүү дээ?

-Энэ зөpүү гурван жил тутaмд нэг гардаг. Тиймээс зарим хүмүүс гурван жил тутамд цагаан сараа тэдэнд хийнэ гэж маргадаг. Гэхдээ энэ жилийн хувьд цагаан сар зөрсөн нь Коронавирусын халдвар авахаас сэргийлсэн их сайн хэрэг боллоо, тиймүү.

Цагaaн сар нэг сарын наана цаана болдог нь илүү сар тооцоолж гаргадагтай холбоотой. Аргын тоолол, билгийн тоолол гэсэн хоёр тоолол зэрэг явдаг зурхай бол Монгол Төгсбуянтын зурхай юм. Нарны тоолол /Aргын тоолол/ нь нар, дэлхий хоёрын харилцан хамаарал. Сарны тоолол буюу билгийн тоолол нь дэлхий, сар хоёрын хоорондын харилцан хамаарал.

Дэлхийн дагyyл cap шүү дээ. Аргын тooллoop нэг сар 3O, 31 хоногтой байдаг бол билгийн тооллоор битүүн гээд 30 хоногоор тасалдаг. Бид билгийн тооллыг 30 хоногтой гэж боддог ч зурхайн нарийн тооцооллоор бол үнэндээ нэг сар 29,53 xoногтой байдаг. Бүр нарийн тooцooллoop 29,53O59 гэж гарч ирдэг. Дэлхий тэнхлэгээ эргэх, сар дэлхийг нэг сар тойрох хугацаа нь энэ юм. Гэхдээ kалендарь дээр ЗO хоногoopoo л явдаг.

Билгийн тooлол дээр өдөр тасардаг, давхацдаг тохиолдол байдаг. Шинийн 5, 6 гэж байснаа шинийн долоон байхгүй, шууд шинийн найман болдог. Эсвэл өдөр давхацдаг. Энэ жил хаврын тэргүүн сарын шинийн найман хоёр байгаа. Энэ нь сар, дэлхий хоёрын харилцан хамааралтай холбоотой. Дэлхий бөөрөнхий биш, өөрөөр хэлбэл тэгш хэлбэртэй биш, дэлхий сарны xoopoндын тойрог хөдөлгөөн ч тэгш хэмтэй биш. Тойрог хөдөлгөөнөөр нэг өдөр туулах байсан замыг хоёр өдөр туулдаг. Энэ тохиолдолд өдөр давхaрддаг. Дэлхий нь сарны тойрог хөдөлгөөнөөр нэг өдөр туулах замыг тал өдөр туулсанаар тэр өдөр тасраад алга болдог. Үүнийг тооцоолсноор өдөр тасaрдаг асyyдал гарч ирж байгаа юм.

Нэг сар 29,53O59 хоногтой юм бол нэг жил нь 354,3671 хоногтой гэсэн үг. Аргын буюу нарны тооллоор жилийг 365,2424 хоногтой гэж үздэг. Үүнээс 354,3671 хоногoo хасахаар 10,8751 гэсэн тоо гарч ирж байгаа юм. Үүнийг барагцаалвал 10,8 хоног нэг жилд илүү гардаг гэсэн үг. Энэ илүү гарч байгаа 1O,8 хоног нь гурван жил тутамд нэг сар илүү гарах үндэслэл нь болдог. Төгсбуянтын шинэ зурхай нь асар нарийн тооцоололтой. Тиймээс Хятадын шар зурхайгаас зөрдөг юм.

-"Xoтол төгс” хэмээх төмөр хулгана жилийн онцлог нь юу вэ?

-Зурхайн шүн ном дээр 60 жилийн нэршлээр үрийг тодорхой гаргасан байдаг. Энэ 17-р жарны эхлэл нь "Сaйтар гарсан” гал туулай жил, төгсгөл нь "Барaгдагч” хэмээх гал барс жил юм. Энэ жил "Хотол төгс” хэмээгч төмөр хулгана жилд хур бороо орох боловч хэсэгчлэн орно, тариа ногоо ховор, ургах нь муу, ган зуд болох магадлалтай гэж бий. Шорooн үхрийн зурлагыг харахад жаахан хямрал тэмцэл ихтэй харагдаж байна. Тиймээс хөдөө аж ахуй эрхлэгч, тариаланчид гэх мэт байгаль цаг уураас хамааралтай ажил үйлс эрхэлдэг хүмүүс үүнийг анхаарах хэрэгтэй. Ер нь энэ жаран жилийн үрийг харж ажил төрөлдөө уялдуулж явдаг байх хэрэгтэй гэж боддог.

-Шорooн үхрийн зурлагыг хaaнaaс гаргаад ирчихсэн юм, жил болгон зурдаг уу, жаран жилийн үр шиг урьдчилаад зураад тавьчихдаг юм уу гэж асуух хүмүүс бий байх. Үнэндээ зурхайчид шороон үхрийн зурлагыг харвал ийм байна гэж хэлдгээс биш, энэ зурлагын талаар сайн тайлбарлаж хэлдэггүй шүү дээ?

-Зурхайн шүн номыг хөтлүүлсэн зурхайч хүн энэхүү зурлагыг жил болгоны календарийн тооцоолол дээр хаврын уур орох өдрийг шинжээд гаргадаг. Шороон үхрийн зурлага нь Төгсбуянтын зурхайд бий. Үхрийн толгой, омруу, дөрвөн шийр, их биеэр нь жилийн эхэнд, дунд, адагт гантай, хуртай байхыг, үхэр хариулагч нь хөгшин, залуу, идэр хүн байна уу, тайван явна уу, сандруу явна уу гэдгээс тухайн ард иргэдийн нийгэм байдлыг шинждэг. Үхэр хариулагч нь гутлаа тайлсан, өмссөн эсэхээс хур бороо элбэгтэй байна уу гэдгийг шинжиж гаргадаг тодорхой горим бий. Энэ жилийн шороон үхрийн шинж нь жилийн эхээр цастай, дундуур гандуу бусад цагтаа хуртай, тариа ногоо гарах газартaa гарна, нялхаст ээлтэй, настан болон залууст ширүүн, малд харш байж болзошгүй байна.

-Энэ жил ямар жилтэй хүмүүс онцгойлон засалтай байна?

-Манaй Манбa Дацaн Нэгдсэн эмнэлэг, хийдэд өвдөж зовсон, асуудал тулгарсан хүмүүс их ирдэг. Манба Дацан Нэгдсэн эмнэлэг дээр хүнд өвчтэй хүмүүс ирээд судсаа чагнуулж оношилгоо, эмчилгээ хийлгэдэг. Эмч нар маань зурхайн хэмнэлтэй холбоотой, эсвэл гүрэм заслын эмчилгээ шаардлагатай гэж үзсэн хүмүүсийг бидэнд илгээж зурхайн нарийн зурлага зуруулдаг. Бид эдгээр хүмүүсийг үзэж, шинжихдээ гараг эрхэсийн нөлөөлөл хэрхэн нөлөөлж байгаа, мөн тэрхүү нөлөөллийнхөө засал номоо хийлгэсэн эсэхийг хардаг. Ингээд үзэхээр аливаа нэг өвчин зовлон, асуудал ганцхан шалтгаанаас үүсдэггүй, дор хаяж дөрөв, таван шалтгаантай байдаг. Гэтэл үүнийг хүмүүс ойлгохгүй, ганц шалтгаан хайгаад явдаг. Гараг эрхэсийн нөлөөлөл, тухайн хүний хийсэн үйл, явдал мөрөөс шалтгаалах нөлөөллүүд гээд тэр олон шалтгааныг байхгүй болгож, дарж байж тухайн хүний өвчин, аливаа асуудал арилна гэж би боддог, бас хэлдэг. Юун түрүүнд хүмүүс үүнийг нийтээрээ ойлгох хэрэгтэй.

Гараг эрхэсийн хүнд нөлөөлдөг нөлөөллүүд яг байна. Би зурхайн ухаан судлалаар мэргэжил эзэмшсэн лам хүн. Бурхан багш бээр: "Алтыг шинжилдэг шиг шинжлээд миний шашинд ороорой” хэмээн айлдсан байдаг. Тийм учраас гараг эрхэсийн нөлөөлөл, жилийн засал ном хүнд яаж нөлөөлж буйг би өдөр тутам хүмүүст зурхайн зурлага хийж байх явцдаа судлаачийн байр сууринаас таньж, судлаж, тодорхой дүгнэлт хийж байдаг. Тухайн гараг эрхэсийн болон жилийн нөлөөлөл, шинжүүд тэр хүмүүст илэрч байгааг нотлож мэдсэний үндсэн дээр би өөрөө зурхайн ухааны энэхүү нарийн онол, гарын авлагад итгэл үнэмшилтэй ханддаг болсон. Буддын yxaaны нэг салбар болох зурхайн ухaaныг зүгээр л аар саар мэргэ төлөг төдийгөөр бодож болохгүй.

Юун түрүүнд жил орж байгаа хүмүүс онцгой анхаарах хэрэгтэй. 1, 13, 25, 37, 49, 61, 73, 85 насан дээр жил ордог. Эдгээр нас нь өөр өөрийн гэсэн онцлогтой. Нэг насан дээрээ хүн төрдөг учраас амьдрах уу, үхэх үү гэдэг нь шийдэгддэг нас. 13-ны жил тохиолдохоор хүүхдийн бие өвдөх гээд байдаг. Зүгээр нэг өвдөх биш, хүнд хэлбэрээр өвдөх, ужиг өвчинтэй болох магадлалтай. 13-ны жил дээрээ өвдөөд насан туршдаа тэр өвчнөөр өвдсөн, унах, татах гэх мэт өвчтэй болсон хүүхдүүд байдаг. Тэр нь газар лустай хамааралтай. Тиймээс 13-ны жил орж байгаа хүүхдийг догшин газар, найр хуримд дагуулж явахгүй байх, эрүүл мэндийг нь анхаарах хэрэгтэй. 25-ны жил орж байгаа хүн яг сургуулиа төгсөөд ажилд орох гээд байр сууриа олоогүй явдаг. 25-ны жилийг зурхайн ном дээр "Жаргал зовлон ээлжилдэг жил” гэдэг. Ажил үйлсэд нь их нөлөөлдөг. 25-ны жил нь орсон хүмүүсээс "Ажил үйлс нь бүтэж байна уу” гэж асуухаар нь үгүй ч юм шиг, бүр бүтэхгүй байна уу гэхээр бүтэх гээд ч байгаа юм шиг тийм орон гаран байдаг жил. 37-ны жил чанга жил. 37-ны жил дээр бие өвдөх, гарз гарах шинж илэрдэг. Мөн энэ жил дээр мэнгэ голлодог учраас хатуу талдаа. 49-ний жилийг зурхайн ном дээр "Сүлд доройтдог жил” гэж нэрлэдэг. Сүлд нь хүний амь настай холбooтой учрaaс амь насны зэтгэр хөтөлдөг буюу амь насанд хорлол хөнөөл учрах магадлалтай. Тиймээс 49-ний жил дээр хол газар явах, эрсдэлтэй алхам хийхээс зайлсхийж, биеэ энхрийлэх хэрэгтэй. 61-ний жил нь нэг настай хүнтэй адилхан. Тиймээс үхэх үү, амьдрах уу гэдэг нь шийдэгдэх учраас амь насны тал дээр анхаарч Цэнд зэрэг амь насны номыг уншуулж байх хэрэгтэй. 73-ны жил нь 13-ны жилтэй, 85-ны жил нь 25-ны жилтэй ижил байдалтай байна.

-Урвасан жилийн үр хүнд хамгийн их нөлөөлдөг гэдэг. Энэ нь ямар учиртай вэ?

-Урвасан жил нь огторгуйн үүд нээгдэх, гарзын үүд нээгдэх, яс тасрахын үүд нээгдэх, хагацахын үүд нээгдэх, үгүйрлийн үүд нээгдэх, олзны үүд нээгдэх юм. Хагацахын үүд нээгдсэн хүмүүсээс "Уур чинь хүрч байна уу” гэж асуудаг. Тэр хүмүүс уур хүрч байна, ууртай байна гээд чин үнэнээ хэлдэг. Тэдгээр хүмүүст би "Таны уурын үүд нээгдчихэж” гэж хэлдэг. Би үүнийг "Уурын үүд” гээд нэрлэчихсэн. Хүмүүс "Хагацахын үүд” гэхээр их айдаг. Үхэж хагацах юм болов уу, хэнээс хагацах гээд байгаа юм бол гэдэг. Хүн уурлахaaрaa хамгийн ойр дотны хүнээсээ холдож салдаг шүү дээ, түүнийг л хагaцахын үүд гээд байгаа юм. Хагацахын үүд буюу уурын үүд нь нээгдсэн хүмүүст хагацахын үүдийг хаалгах Дашдондов, Доржнамжил, Алтангэрэл гэсэн гурван номыг уншуулахаас гадна өөрөө сахиж явах хоёр зүйлийг хэлж өгдөг. Энэ нь нэгдүгээрт, тухайн хүн өөрөө хэл ам, хэрүүл тэмцлээс хол явах, хоёрдугаарт, өрөөл бусдын хэл ам, хэрvvл тэмцлээс зайлсхийж явах хэрэгтэй. Энэ хоёр зүйлийг сахихгүй бол тухайн хэл амны нөлөө тэр хүнд гай үсэрч байгаа юм шиг нөлөөлдгийг би мэдсэн. Тиймээс хүн аливаа засал ном хийлгэсэн ч өөрөө сахих зүйлийг мөрдөж дагахгүй бол засал ном хийлгэсний хэрэг гардаггүй. Хойшоо харсан амтай агуйд нарны гэрэл тусдаггүй нь нарны буруу биш агуйн буруу шүү дээ.

Үгүйрлийн үүд буюу гарзын үүд нээгдвэл эд баялаг тогтохгүй, сэтгэл санаа тавгүй болдог. Гарзын үүдийг хаах засал ном нь Дашдондов, Дашзэвэг, Сахиусны ганшиг. Хамгийн сайн үүд нь олзны үүд. Олзны үүд нээгдвэл тухайн хүний ажил үйлс, санасан сэдсэн томоохон үйл бүтдэг. Яс тасрахын үүд нээгдвэл хэл аманд орох талтай. Газрын үүд нээгдвэл газар лусын үйлээс болгоомжлох хэрэгтэй. Огторгуйн үүд нээгдсэн хүн уул хад, өндөр зүйл дээр гарахыг цээрлэхээс гадна нохой шинээр авч тэжээж болдоггүй. Үүнийг анхаарах хэрэгтэй.

-33-ны мөчлөг тохиосон хүмүүс засал ном сайн хийлгэхээс гадна ээжтэйгээ хүзүүний мах хувааж иддэг, өлгийдүүлдэг гээд л янз бүрийн домын тухай ярьдаг. Энэ нь хэр ул үндэстэй вэ. 33-ны мөчлөг нь ямар учиртай вэ?

-Эрэгтэй хүн эхээсээ төрөхдөө гал, эмэгтэй хүн усан суудал дээр суудаг. 33-ны мөчлөг дээр төрөхөд анх суусан суудал дээрээ суудаг. Харин жил орж байсан мөчлөгүүдийг харахад эрэгтэй хүн 13 насан дээрээ ус, эмэгтэй нь гал дээр суудаг. Тэгэхээр суудлaa сэлгэх болон суудал дээрээ суух үед хатуу нөлөөлөлтэй байдаг. Энэ 33-ны мөчлөг буюу эхийн хий нь суудлын гүймигтэй давхцдаг. Насны болон суудлын гэсэн хоёр төрлийн гүймиг байна. 9 насны мөчлөгтэй 1, 9, 18, 27, 36, 45, 54, 63 гэх мэтчилэн насанд насны гүймигийн заслыг хийлгэх ёстой. Суудлын гүймиг нь эрэгтэй хүн гал, эмэгтэй хүн усан сyyдал дээр сууж байгаа энэ мөчлөгийг хэлж байгаа юм.

33-ны мөчлөгийн үед таны хэлсэнчлэн ээжтэйгээ хүзүүний мах хувааж идэх, өлгийдүүлэх гэх зэрэг хаанаас гарсан нь тодорхойгүй дом засал хийлгэнэ гэсэн хүмүүс их байдаг. Гэхдээ миний мэдэх зурхайн номонд лав ийм зүйл байхгүй. Тиймээс би энэ талаар мэдэхгүй гэж хэлдэг. Харин суудлын гүймигийн заслаа сайн хийлгэ, ээжийгээ баярлуулаад үнсүүлэх нь зөв гэж зөвлөдөг. Тэгж зөвлөхөөр хүмүүс их гайхдаг л даа. Ном асуух гэж ирсэн чинь ээжийгээ баярлуул гэж хэлдэг ямар сонин юм бэ гэдэг. Хүмүүс айдас, сэжиг ихтэй. 33-ны мөчлөг орох гэж байна, орж байна, заслаа хийлгэхгүй бол болохгүй гэнээ гээд ирдэг. 33-ны мөчлөгийн хамгийн том засал нь ээжийгээ баярлуулах юм шүү дээ. Хөхүүл хүүхэдтэй эх хүн горьдчихоор ямар ч эмнэлэг, ямар ч мундаг ном горьдоог нь гаргаж дийлдэггүй. Харин горьдоог нь гаргасан хойно сэтгэлзүйн хувьд сайхан болоод хөх нь чинэрч зовиурлаж байсан маш хүнд эмгэг нь эдгэчихдэг шүү дээ. Энэ сонин хэрэг шүү. Үүнийг одоо болтол шинжлэх ухаан тайлбарлаагүй байна. Түүнтэй адил ээжийгээ баярлуулж чадвал илүү сайн. Энэ бол хамгийн том засал. 33-ны мөчлөг нь энэ жил 1988 онд төрсөн луу жилтэй эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүст тохиож байгаа. Энэ хvмvvс бусад засал номоо хийлгэхээс гадна суудлын гүймигийн заслыг анхаарч хийлгэж, ээжийгээ л баярлуулaaрай.

-Харш жилийн заслуудаа хийлгэхгүй, тоохгүй явах нь маш эрсдэлтэй гэж уншиж байсан юм байна?

-Ирж буй төмөр хулгана жилд морь жилтэй хүмүүст их харш жил тохиож байна. Их харш жил аюултай. Их харш жил тохиож байгаа хүмүүс засал номоо хийлгэхгүй, анзaaргагүй явж болохгүй. Их харш жил тохиосноор амь насны зэтгэр хөдөлдөг учир их хатуу жил болдог. Их харш жилд хол газар явах, эрсдэлтэй алхам хийхээс зайлсхийж, ажил үйлс бүтэхгүй болох нь энүүхэнд тул хийморь сүлдийг сайн байлгах, сүлд дуудуулахад шамдах хэрэгтэй. Жанцанзэмүбүнжин, Цагаан шүхэрт, Банзрагч зэрэг номыг уншуулж, Хийморийн дарцаг хийсгэвэл сайн.

Тахиа, туулай жилтэй хүмүүст бага харш жил гарч байна. Бага харш жилд ажил үйлс саадтай байдаг. Тиймээс Ногоон Дарь-Эх, Цагаан Дарь-Эх, Жадамба уншуулж байх хэрэгтэй. Туулай жилтнүүдэд бага харш жил дээр нэмээд Логор буюу цагаан жил гарч байна. Энэ их чухал жил. Өнгөрч буй гахай жилд нохой жилтэй хүмүүст логор тохиосон. Ирж буй хулгана жилд туулай жилтэй хүмүүст тохиож байна. Зурхайн шүн дээр "Хулганыг туулай хөөнө” гэж байдаг учраас хулгана жил огторгуйд гарахад туулай жилтэй хүмүүсийн сэтгэл санаа тавгүйрхэх, бие өвдөх, санаа зовоосон асуудлууд гарч ирэхээс сэрэмжилж, Их Манла буюу Манлын чого номыг уншуулах хэрэгтэй. Сэтгэл санаагаа тайван байлгаж, эрүүл мэндээ анхаар. Энэ жил туулай жилтнүүдэд нэлээн эвгүй жил болох талтай тул хянамгай байх хэрэгтэй.

-Тухайн жилийн суудлын үр, цээр, засал их чухал санагддаг. Суудлын заслуудаас онцлох нь юу вэ?

-Суудал салгах заслын талаар хүмүүс буруу ойлголттой байдаг. Aaв охин, aaв хүү, эсвэл хоёр хүүхэд нь нэг суудал дээр суусныг суудал нэгдсэн гэж яриад байдаг. Зурхайн шүн дээр эхнэр, нөхөр хоёр адилхан суудал дээр суух юм бол салгуулдаг. Эхнэр, нөхөр хоёр нэг сyyдалд суухаар эд баялаг, мөнгө төгрөг тогтдоггүй. Тиймээс сyyдал салгуулах засал хийлгэх хэрэгтэй.

Төмөр суудал дээр суусан хүмүүс анхaaрууштай. Төмөр суудал их хатуу. Хэл аманд орох, бие өвдөх, ялих шалихгүй юманд бэртэж гэмтэх гээд байдаг. Төмөр суудалд суусан бага насны хүүхдүүдийг голчлон анхаарах хэрэгтэй. Энэ жил нохой, хулгана жилтэй хүүхдүүд төмөр суудалд сууж байгаа. Насанд хүрсэн хүмүүс ч мөн адил анхaaрч, төмөр зүйл шинээр авах, хэл аманд орохоос сэрэмжилж, мэсний хариулга гэдэг заслыг сайн хийлгэх хэрэгтэй.

Мөн суудлын өнцөг гэж чухал зүйл байна. Суудлын өнцгийн заслыг заавал хийлгэх хэрэгтэй. Шороо, огторгуй, уул, хий гэсэн дөрвөн суудалд суусан хүмүүс суудлын өнцгийн заслыг хийлгэж, суудлынхаа цээрлэх зүйлийг маш сайн анхаарах хэрэгтэй. Суудлын өнцгийн нөлөөлөл нь жаахан хатуу байдаг. Шоpooнд суусан хүн газар лусын үйл үйлдэж болохгүй, огторгуйд суусан хүн өндөр юман дээр гарах, нохой тэжээх, хэл аманд өртөхөөс сэрэмжлэх, ууланд суусан хүн ууланд гарах, өндөр ууланд зорьж явах хэрэггүй. Хий суудалд суухaaр барцад саад гараад байдаг.

-Жилийн засал болон онцгой засал номыг ямар давтамжтай хийлгэх хэрэгтэй вэ?

-Жил орж байгаа, урвасан жилийн үүд, их, бага харш, логор жил гарсан хүмүүс засал номоо жилд аль болох олон уншуулвал сайн. Яагаад гэвэл хүнд нөлөөлж байгаа нөлөөллийг багасгах гэж байгаа учраас олон уншуулах тусмаа л сайн. Ер нь жилийн засал номоо жилийн эхээр юмуу, эсвэл 12 дyгaap capын сүүлээр ес эхлэхэд дараа жилийн өнгө ордог гэдэг утгаараа энэ үед их хийлгэдэг.

Хүмүүс сонин, интернэтээс хараад засал номоо хийлгэхээс илүүтэй зурхайчид үзүүлж, гэр бүлийн гишүүн бүр тухайн жилд юуг анхаарч, юу хийж болох, болохгүйгээ мэдэж авч, ямар засал номыг ямар давтамжтайгаар хийлгэхээ мэдэж, ойлгох хэрэгтэй. Зурхайчид хандалгүй заслаа хийлгэсэн, эсвэл өөрөө заслаа хийлгээгүй, эмээ, өвөө юм yy эхнэр, нөхөр нь өмнөөс нь ном уншуулчихсан хүмүүс жилийн дундуур юмуу, сүүлээр асуудал тулгараад ирдэг. 3acaл номонд ингэж хөнгөн хандаж болохгүй. Жилд нэг удаа хийлгэж байгаа жилийнхээ засал номыг хийлгэхдээ хүмүүс чухалчлах ёстой. Үүнийг үл тоомсорлосон, ээж аавдаа найддаг хүмүүс элдэв барцад саад, асуудал үүсээд ирдэг нь олонтаа. Мөн жилийн заслаас гадна нууц жилийн харш, мэнгэ, махбодын таарамж тохиромж муу мөртлөө нэг гэр бүл болоод амьдарч байгаа хүмүүс тухайн харшийнхаа заслыг жилд нэг удаа хийлгэх хэрэгтэй. Түүнчлэн хүүхдүүдийнхээ дэмбэрэл буюу төөргийн 3урхайг зуруулж, билгийн насаар хэд хэдэн насан дээр нь барцад caaдтай байгаа нь урьдчилан танин мэдэж, зан чанараа анхааран засч, засал ном дээрээ нэмж уншуулах хэрэгтэй.

-Ярилцсанд баярлалаа. Та xap шинэдээ сайхан шинэлээрэй.

Эх сурвалж: Улaмжлaлт анагaax yxaaн сонин

Ч.Эрдэнэбaaтaр: Гaрч бyй төмөр хyлгaнa жил эгэл aрдaд ээлтэй

saikhnaa — Fri, 07 Feb 2020 14:00:08 +0800

-Tyн удахгүй хаврын тэргүүн сарын шинийн нэгэн тохиож, төмөр хулгана жил гарах гэж байна. Ирэх жилийн өнгө ямар байх талаар ярилцлагаа эхлүүлэх үү?

-Монголын хүрээ хамба номунхан, Ламын гэгээний анхдугаар дүр Лувсанданзанжанцаны ”Үрийн зурхай сайтар номлосон бүхний хураангуй” хэмээх сударт жаран жилийн өнгийг айлдахдаа "Хотол төгс хэмээх төмөр хулгана жилд "Зарим газар алаг цоог хур буусан ч үр тариа чухаг болж, зуд турхан болмуй” хэмээн тодорхойлсон байна. Гарч буй жилийг сонжихдоо тухайн жилийн байр байдлаас гадна тэр жилд тодорхой нөлөө үзүүлдэг гараг эрхсийн хөдөлгөөнийг тооцоолон бодож тэдний байгаль, цаг уур болон хүмүүний хэм, хэмнэлд нөлөөлөх үр хаялгыг урьдчилан гаргадаг.

Хамгийн нөлөөтэй эрхсийг тэр жилийн эзэн од гэдэг. Таван гаргийн хөдөлгөөнийг тооцоолон бодоод тэр дундаа пүрэв гаргийн байрлалыг тухайн жилийн хонины ордонд орж буй өдөр ямар одтой тохиож байгааг тогтоож, тухайн тохиож буй одыг жилийн эзэн од гэдэг. Энэ жил яруу эгшигт од нэртэй эзэн од тохиосон. Жилийн эзэн яруу эгшигт одны үр нь жилийн байр байдал нийтдээ тэгш сайн боловч морь, малдаа анхаарамжтай хандууштай гэжээ. Дараагийн нэг нөлөөтэй эрхэс бол хаан гараг. Энэ жилийн хувьд хаан гараг нь Адьяа гараг байгаа. Гал махбодтой гараг учраас түймэр, галаас өдөөгдсөн өвчин, ер нь галын шинж чанартай сөрөг зүйлс гарч магадгүй тул анхаарах хэрэгтэй. Жилийн хаан гараг Адьяагийн (Ням) үр нь; Үр чухаг, ой цэцэрлэг хийгээд ус мөрөн хатна. Могой тэргүүтэн хороор амьтныг хөнөөнө. Халуун өвчин тэргүүтэн хүмүүний өвчин дэлгэрнэ. Эм хүчгүй болно. Хатуужлыг үйлдэгчид дэвжинэ. Орон гүрний дотор хямрал гарч болзошгүй. Жилийн эзэн гараг Ангаргийн (Мягмар) үр; Галын хүчин арвижих ба аливаа үйлс дэлгэрнэ. Сэтгэл муутнаас сэрэмжлүүштэй. Газар тариалангийн үйлд онцгой анхаарах шаардлагатай. Шараас болсон өвчин дэлгэрэх магадлалтай тул хянамгайлууштай. Төрийн өндөр суудалтнууд, сайд дарга нар ард иргэдээ амгалан тайван байлгах арга ухаанд шамдах хэрэгтэй. Мөн Гал махбодтой гараг бөгөөд монголчууд хүчтэй зүйлийг галаар дүрсэлдэг. Тиймээс дэлхий дахины хүрээнд цэрэг хөдлөх, хямрал тохиох зэрэг зүйлс гарч болзошгүй.

Хаан гараг байгаатай адил түшмэл гараг гэж бий. Энэ жилийн хувьд хаан гаргаа дагадаг, түшмэл гараг нь буд гараг. Жилийн түшмэл гараг будын (Лхагва) үр; Ухааны үүд бүгд ертөнцөд дэлгэрнэ. Үр тариа цэцэг жимс дэлгэрнэ. Хүмүүн номын явдлыг эдэлнэ. Номын явдлаар явагч (эрдэмтэн мэргэдүүд) хүмүүн ард иргэдэд хүндлэгдэнэ хэмээн зурхайд буусан.

-Жилийн өнгийг мөн "Шороон үхрийн шинж”-ээр шинждэг уламжлалтай шүү дээ?

-Тийм л дээ. 1800 оны үед Бээжингийн Юнхэ Гүний зийрэмбэ Засаг Арагч Үйзэн даа лам Өлзийбат хэмээх монгол хүмүүн, монгол газрын хуваарьт тохируулан "Нангиадын шороон үхрийг зурах арга хийгээд түүний жилийн сайн, муу үрийн номлол сэлттэй оршвой” хэмээх ном зохиож, дээдийн буянт мал сүргээ, дөрвөн цагийн улирлын араншинд тохируулж, дураараа нутаг сэлгэдэг нүүдэлч малчдын амьжиргааны хэв маягт тохируулсан "Шороон үхрийн зурхай” хэмээх шинэ ёсыг буй болгосон билээ.Төмөр хулгана жилийн өнгийг "Шороон үхэр”-ийн зурлагаар тодорхойлбол; Үхрийн тухайд толгойн хэсэг нь цагаан, бие, омруу, өвчүү, туурай, цулбуур хэсэг хөх, эвэр, чих, сүүл хэсэг улаан, дөрвөн шийр, ходоод, ногт хэсэг шар, амаа ангайж, сүүлээ зүүн тийш шарвасан байдалтай байна. Үхэр хариулаачийн царай хэсэг шар, малгайгаа зүүн гартаа барьсан, дээл ногоон, бүс цагаан, гэзэг үсээ баруун чихний ар, зүүн чихний урдуур сүлжиж унжуулсан. Хөх өнгийн гутлаа өмсч, мяндсаар томсон, бургасан, улаан шилбүүр барьсан, хүч чадал ихтэй хүүхэд дүртэй. Үхрийн өмнө сандрангуй гүйж байгаагаар дүрслэгдсэн байна. Нялхаст (түмэн олон) ээлтэй, настанд (өндөр суудалтан) ширүүвтэр, залууст (дунд суудалтан) ширүүн байх нигууртай ажээ. Ард олонд амгалантай, малд харшлах шалтгаантай байж болзошгүй. Төрийн хууль, цаазын хэрэгжилт сайжирч, улс орон амгалан төвшин болох болой. Залуу хүмүүсийн ажил үйлс бүтэмжтэй, үр ач дэлгэрэх маш сайн. Хаваржилт хүндрэх ард иргэдийн аж амьдрал доройтох ч, харин зун, намар, өвлийн улиралд иргэдийн ажил үйлс бүтэмжтэй болж, амьдрал ахуй сайжирна. Жилийн эхэн, улирлуудын эхэн дунд саруудад цас, хур бороо элбэг буух, эмийн шим төгөлдөржинө. Зургаа, долдугаар сард хур тунадас жилийн дундажаас бага байх, газар орноо аргадан тахилга хийлгэвэл зохистой. Өндөр уул, толгод, тал хээрийн бүсэд өвс ногоо, цэцэг навч ихэд дэлгэрэх, хадлан бэлчээр, тариа, ногооны ургац арвин гарна. Ой цэцэрлэгт үр жимс дэлгэрнэ. Хавар, намрын эхэн, дунд сард халуун (хижиг), хүйтэн өвчин, лусын өвчин, бадгана чанарын өвчин гарах магадлалтай. Эрүүл мэндэд илүүтэй анхаарвал зохино.

-Ард иргэд хийгээд төрийн түшээдэд ямар жил байх вэ?

-Нялхсын цаана нийт зон ард олныг боддог болохоор ард түмэн олон нийтэд эерэг нөлөө гарах талаар зурхайд буусан. Настанд ширүүн гэдгийн цаана төрийн өндөр суудалд сууж байгаа буюу хуучин ёсоор яривал ноёдыг хэлж байна. Одоогоор бол төрийн гурван өндөрлөг гэж ойлгож болно. Идэр залуусын цаана буюу их хурлын гишүүд, нутаг хошууны захирагч, дарга нар зэрэг улсад ихээхэн ширүүн байж болзошгүй. Шим ертөнцөөс нь ярих юм бол тачаал, урин, мунхаг гэсэн гурван муу сэтгэлээс үндэс авч ургадаг өвчнүүд бий. Бадгана өвчин гэдэг нь мунхаг сэтгэлээс үүссэн өвчин. Тийм өвчин хавар цагт өчүүхэн гарч магадгүй. Тэгэхээр мунхаг сэтгэлээ сайн дарж аливаа зүйлд ухаалаг хандууштай. Энэ жилийн хувьд хумх, хонь, хамтатгах, хилэнцийн ордод нар байрлах үед хур ус цагтаа бууна. Эд агуурс элбэг шинэ, ихэс дээдэс буянаар тэтгэх ба хүмүүсийн сэдсэн аливаа ажил үйлс тэгширч сайхан байна. Загас, үхэр, мэлхий, охин, жинлүүр, нумын ордод байрлаж байгаа үед сайн муугийн ялгал үгүй тул элдэв өвчнөөс болгоомжлох хэрэгтэй. Матрын ордод нар байрлах үед салхи шуурга гаран, хямрал болохын нигууртай тул элдэв үйлд сэрэмжтэй байгууштай. Энэ хугацааг өвөл гэж бодвол цасан шуурга шуурах магадлалтай.

-Гарч байгаа жилд ямар жилтнүүд онцгой анхаарвал зохилтой вэ?

-Монгол зурхайд амьдын, бэрийн, үхэгсэдийн гурван зурхай бий. Амьдын зурхай тухайн бодгалийн төрсөн жил, сар, өдөр, цагаас нь хөөгөөд ерөнхий байрыг гаргахаас гадна энэ жил ямар махбодтой, ямар жил морилж ирж байна гэдгийг нь харгалдуулаад цаг цаглабараас ямар засалтай вэ гэдгийг анхааруулдаг. Нэгдүгээрт: 13, 73-ны жил орсон иргэдийн хувьд нь төрсөн жилийн "хүү” махбодтой тул хямрах гэмээс сэргийлж Найман гэгээн, Лхамын ганшиг, Банзрагч уншуул. 25, 85-ны жил нь төрсөн жилийн "нөхөр” махбодтой тул жаргал зовлон ээлжлэн, ад зэтгэр босох магадтай учир Догсүн, Доржнамжом, Цэнд уншуулж, Доржнамжомын жавтүй хийлгэнэ. 37, 97-ны жил нь төрсөн жилийн "дайсан” махбодтой тул өвчин болон гарлага гарах нигууртай учир Юмжайвриндүйсүм, Ширнэн, Догсүн, Саа юм, Цэвэгмэдийн чого хуруулж, лусын балин өргөнө. 49, 109-ний жил нь төрсөн жилийн "эх” бөгөөд хийморь доройтох гэмтэй тул Нити уншуулж, Хийморийн сан уншуул. 61-ний жил нь төрсөн жилтэйгээ ижилхэн махбодтой бөгөөд "өөрийн мөчлөг” хэмээх тул шуламсын хөнөөл гарч болзошгүй хэмээн үзэх тул Ширнэн уншуулж, Сац тавь. Цэдүв, насны бүтээл үйлдвээс сайн. Жил орсон хүн тэр жилдээ оршуулга, хурим найрын үйл тэргүүтнээс болгоомжлон зайлшгүй оролцох тохиолдолд "Жанаг гагдог”, "Дорж зодов” ном уншуулна. Эр хүн жилээ угтдаг, эм хүн жилээ дагадаг хэмээх тул тэр үед "Нанжад”, "Дашзэвгэ” ном уншуулж, жил гарахын өмнө, хойно заслаа хийлгэнэ. Хоёрдугаарт: Дүнсэр буюу их харш жил буюу морь жилтнүүд харш жилтэй учирч байгаа тул Догсүн, Базарсад, Банзрагч, Сэдэд, Дүнсүрийн засал, Чойжилын дүгжү уншуул. Гуравдугаарт: Шишид буюу бага харш жилтнүүд. ТУУЛАЙ, ТАХИА жилтнүүд Жадамба, Ногоон дарь эх уншуулж, Амин золиг гаргуул. Дөрөвдүгээрт: 9, 18, 27, 36, 45, 54, 63, 72, 81, 90 настай хүмүүс мэнгэ голлох тул Жанаггагдог, Нанжид, Цагаан шүхэрт, Базарсад уншуулж дом хийнэ.Тавдугаарт: Үхэр, туулай, могой, хонь, тахиа, гахай жилтнүүд суудлын өнцгийн засал хийлгэвэл зохилтой. Харин 1988 оны ЛУУ жилтэн мөчлөг засах дом хийлгэ. Заслын найман ном, Догсүн уншуулбал зохилтой.

-Бурхны шашинд цагийн байдал гэж юуг хэлдэг юм бол. Энэ жилийн төгсгөлд дэлхий даяар коронавирус дэлгэрээд байна. Үүнийг хэрхэн тайлбарлах вэ?

-Монголчууд эрт үеэсээ амны билгээс ашдын билиг гэж ярьдаг шүү дээ. Өнөөдрийн монголчууд бид ямар цаг үед амьдарч байгаагаа эхлээд нэг харах нь зөв юм. Яалт ч үгүй бид таван цөвүүн цагийн нүүрийг үзэж, муу цаг дор амьдарч байгаагаа мэдрэх хэрэгтэй. Тийм учираас бид хамгийн сайн үгийг хэлэлцэж, цагаан энергийг хуримтлуулах нь зүйтэй. Муу үг модон улаатай гэж ярьдаг. Бие биенээ муулах гүтгэх доромжлох тухай хангалттай ярьж бичлээ. Одоо харин сайн үгийг харамгүй хэлж, болохгүй байсан ч болж бүтэх талаас нь илүү ярих л дутагдаад байна. Нийгэм гэдэг нэг хүнээс эхэлж нэжгээд хүмүүсийг хэлдэг байх. Нийгэм амгалан бол Монгол амар амгалан байх нь дамжиггүй. Өнөөдөр гэхэд өвчин тахлын тухай ямар их цуурч нийгэмд цаашилбал хүмүүний сэтгэл санаанд ямар их үймээн дэгдээж тогтворгүй байдал үүсгэнэ вэ. Анхааран авч сэргийлэн хамгаалах нь туйлын зөв боловч гал дээр тос нэмэх нь буруу. Үнэг яараагүй байхад хад яарав гэгчээр өвчин хижиг дэлгэрсэн Хятад гүрэн нийгмээ айлгаж цочоохгүй байх талаас нь илүү анхаарч шуурхай арга хэмжээг авч ажиллаж байна. Харин өвчин гараагүй манай Монгол ямар их дэвэргэж ард түмнээ талцуулж худал мэдээлэл цацаж цочирдуулна вэ. "Хүссэн юм хүзүү орооно” гэж үг байдаг. Хүсээд байхаар өвчин биш шүү. Гахайн мөр гадуур өнгөрөх болтугай гэж залбирч уул усандаа дээжээ өргөж, гал голомтоо ариулж байх л хэрэгтэй болоод байна. Монголчууд бид тэнгэр заяатай, буян ихтэй, амны хишигтэй ард түмэн учраас сүжиг орно гэхээс биш хижиг олно гэж байхгүй шүү. Тэгээд ч энэ муу өвчин чинь сарьсан багваахай идсэнээс халдаж тархсан халуун дулаан орны өвчин гэж мэдээлэгдэж байна. Манай орон шиг өндөрлөг хүйтэн, эрс тэрс уур амьсгалтай газар амьдарч чадахгүй өвчин гэдэгт итгэх хэрэгтэй. Богдын бошго гэрээслэлд энэ талаар зөндөө бичиж тэмдэглэж үлдээсэн байдаг. Төмөр гахай, төмөр хулгана жилд нэр нь үл мэдэгдэх өвчин тахал өмнө зүгт дэлгэрнэ тэр цагт амаа хичээж, буяныг дэлгэрүүлж " Э МА ХО УМА ПАНИ ПАНИ СУУХАА” тарнийг хүн бүхэн амны уншлага болго тэгвээс гэтлэх нь дамжиггүй гэсэн байдаг. Коронавирус гэдэг нь титэмлэг хэлбэрт нян байна гэсэн үг бололтой. Бодвол шинжлэх ухаанаар судалж гаргасан үг хэллэг байх. Монголчууд өвчин тахлыг нэрээр нь дуудахыг цээрлэдэг миний бодлоор учиргүй алдаршуулан дуудах нь тийм сайн биш байх. Арай өөр өнцгөөс нь нэрлэж болно. Хэцүү нэрт гэж хэлэх заншил байдаг. Мөн гэтэлгэгч эх ногоон дарь эхийн судар тарнийг машид олноор урин залж шүтвээс, уншваас сайн болно гэж Дээрхийн гэгээнтэн багш айлдсан. Ум дари дүдарий дүрий суухаа зүрхэн тарнийг машид шүтэж унших нь тус болох юм. Хүчирхэг Хятад улс орон мэдээж энэ өвчинтэй тууштай тэмцэж таараа. Тиймээс бид хөрш зэргэлдээ оронд хүнд аюултай өвчинд нэрвэгдэж байгааг хүний нинжин сайхан сэтгэлээр хандах хэрэгтэй. Тусалж чадахгүй юм аа гэхэд хурдан түргэн дарагдаасай гэж ерөөлтэй үг хэлэлцэж сэтгэлийн дэм нэмэрлэх нь чухал байна. Оюунлаг монголчууд бид ямар ч үед уужуу тайван сэтгэлээр хүлээцтэй хүндлэлтэй байж чадвал сайныг бүтээж чадна. Хүнсний хомсдолд орохгүй, өвчинд нэрвэгдэхгүй.

-Таныг мөргөлөөр эрүүлжих тухай ном бичсэн гэж дуулсан. Мөн мөргөлийн тоогоо бум хүргэсэн гэсэн. Мөргөлийн ач тусын талаар товч дурдвал?

-"Сэтгэл үүсгэ, бага сэтгэл чинь их сэтгэл болно. Их сэтгэл чинь илүү амжилт олгоно” гэж үг бий. Бурхны шашны нэг төрөл, зан үйл болох мөргөлийг амьдралд хэвшүүлж хэрэгжүүлж хүнд тустай болох талаас нь судалж, ном болгож түгээн дэлгэрүүлэх нь зүйтэй юм байна гэсэн санаагаар "Мөргөл” номыг бичсэн. Ингэхдээ юуны өмнө өөр дээрээ туршин хэрэгжүүлж сунах мөргөлийг буман тоонд хүргэх явцдаа номоо бүтээсэн. Бум гэдэг нь зуун мянган тоонд хүргэсэн гэсэн үг. Өдөр бүр 108 сунах мөргөлийг алдалгүй хийвээс буман тоонд хүргэхэд гурван жилийн хугацаа орно. Нэг дэх бэрхшээлийг давахгүй бол хоёр дахь саадыг яаж давах вэ. Мөргөл үйлдэхэд биеийн хүч их орохгүй сэтгэлийн хүч илүү шаарддаг.

Миний хувьд 108 мөргөлийг өдөрт 2-3 удаа хийдэг байсан. Жил зургаан сарын хугацаанд зуун мянган мөргөлийг туулж тоонд нь хүргэж чадсан. Сунах мөргөл нь эрүүлжих, саруулжих, залуужих гурван ухаанд суралцуулдаг. Судар номын аймагт мөргөлийн найман ач тусыг тодорхой заасан байдаг. Хүн өөртөө итгэлтэй, зорилготойгоор мөргөлийг эхлүүлж чадвал маш олон ач тусыг хүртэх юм. Мөргөл хийхэд насны хязгаар байхгүй. Хүний биед байгаа хурд, хүчийг идэвхжүүлж, авьяас билгийг хөгжүүлэх, ой санамжийг сайжруулах, биеийн дархлааг нэмэгдүүлэх, өөрийгөө эмчлэх, архаг хууч өвчнийг засах, муу зуршлыг арилгах, уургүй хүлээцтэй болгох зэрэг ач тусыг бий болгоно. Эхний үед гурван cap тасралтгүй мөргөхөд тухайн хүнд өөрчлөлт мэдэгдэж, цааш мөргөл хийх сонирхолтой болно. Үүнийг дагаад итгэл бишрэл нэмэгдэнэ. Нэг үгээр хэлбэл, хүний биед дасал, хэвшил болно гэсэн үг. Хамгийн багадаа гурван буман тоонд хүргэж байж сая төгс болохын эхний шатанд хүрэх болов уу. Нэг насаараа мөргөл хийж чадвал төгс гэгээрэхийн оргилд хүрнэ. Буян үйлдэхэд их бага хэмжээ тогтоогоогүй. Нэг нас дуусахад энэ хорвоогоос юу ч авч явж чадахгүй. Харин хийсэн, үйлдсэн буян таныг дагаж явна гэж ухаарах нь зөв юм. Сэтгэлээр баян байх нь тунгалаг болор лугаа үнэ цэнтэй.

-Мөргөл нь буян үйлдэх нэг хэлбэр гэж дуулсан?

-Хүний явдал мөр нь үйлийн үртэй байдаг. Юу тарьж ургуулна, түүнийгээ л хураана гэсэн зарчимтай. Үйлийн үр нь хүний бодлоос ирдэг. Сайн үйлийн үр, муу үйлийн үр гэж бас байна. Өдөр болгон цаг мөч бүрт хүн санаатай, санаандгүй нүгэл үйлдэж байдаг. Бие, хэл, сэтгэл гурваар нүгэл үйлддэг гэж бурхны номд үздэг. Харин түүнийгээ наминчлан гэмшиж, засч залруулж чадаж байна уу гэдэг эргэлзээтэй юм. Тэгвэл бие, хэл, сэтгэл гурваар буян хийж болдог. Энэ нь мөргөлд бүгд багтсан. Өдөр болгон сунах мөргөл хийж чадсанаар биеийн нүглээ арилгана.

Мөргөл хийх явцдаа ямар нэгэн сайн үрийг хүсч гуйж хэлэх, аль нэгэн тарнийг амны уншлага болгох зэрэг нь хэлний нүглийг арилгана. Мөргөл хийх явцад зөв сэтгэл үүсгэж бодож бясалгах нь сэтгэлийн нүглийг арилгаж, эргэж буцалтгүйгээр нэг сэтгэлээр шүтвэл аз жаргалд хүрэх юм. Бурхны шашинтай ард түмнүүд "Хэмжээтэй хүсээд, сэтгэл хангалуун явахыг аз жаргал гэнэ. Хэмжээнээсээ хэтэрвэл зовлон болно” гэж хэлэлцдэг. Тэгвэл мөргөл нь өөрт хэрэгтэй өрөөлд тустай буян болж чадна.

Эх сурвалж: Barimr.com

М.Анхтуяа: Төслийн хүрээнд бүлгүүдийг 54.0 сая төгрөгөөр дэмжсэн

Mart — Wed, 05 Feb 2020 17:13:00 +0800

Архангай аймгийн арван суманд "Гэгээн ирээдүй” төслийг ФЛОМ байгууллагаас хэрэгжүүлж байгаа. Төслийн үр дүн, үр ашиг хэнд, хэрхэн хүрч байгаа талаар ФЛОМ байгууллагын Архангай салбарын дарга М.Анхтуяатай ярилцлаа.

-Танай төслийн өмнөх жилүүдийн үйл явц, үр дүнг дүгнээд хэлбэл?

-Манай төслийн зорилго нь Архангай аймгийн өрх толгойлсон иргэд ялангуяа эмэгтэйчүүдийн нийгэм эдийн засгийн амьдралыг сайжруулах, нийгэмшүүлэхэд чиглэгдсэн байдаг.2017-2018 онд "Гэгээн ирээдүй” төслийн 1-р шатлал нь зорилтот 10 сум буюу Эрдэнэбулган, Цэцэрлэг, Жаргалант, Хайрхан, Чулуут, Тариат, Ихтамир, Хотонт, Цэнхэр, Хашаат сум руу төсөл хөтөлбөрөө хэрэгжүүлсэн. Энэ хугацаанд нийт 2687 иргэнд хүрч ажилласан. Үүнийг задалбал 1043 эмэгтэйчүүд, 1021 өсвөр үе, 89 залуу хосуудад хүрсэн байна.

2019-2020 онд төслийн 2-р шатлал явагдаж байгаа. Энэ хугацаанд 122 өрхийг онцлон сонгож ажиллана. 2019 онд өрхүүдээ сонгон, өрхийн хөгжлийн үнэлгээг хийсэн. 2019 онд мэргэжлийн сургалт болон бизнес сургалтад 66 хүнийг, ТББ-ын 50 хүн суралцсан. Сургалтын ажлыг орон нутгийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр давтамжтай түгээж ойролцоогоор 30000 орчим хүнд хүрч, төслийн ашиг шимийг хүртсэн байна.

-Зорилтот өрхүүд рүү чиглэсэн ямар ямар үйл ажиллагааг хийсэн бэ?

-Архангай аймгийн өрх толгойлсон иргэдийг төрийн үйлчилгээ болон бусад үйлчилгээ авахад дэмжихзорилтот 10 сумын 122 өрхөд өрхийн хөгжлийн үнэлгээг хийж,төлөвлөгөөгөөр дамжуулан өрх толгойлсон иргэдэд хүрэх төрийн үйлчилгээг сайжруулсан. Мэргэжлийн ур чадвар олгох, бизнес сургалтуудад суралцсан иргэдээс нийт 20 бүлэг үүсэн 70 гаруй иргэн гарааны дэмжлэг, 15 иргэнд өрхийн дэмжлэг өгч ажлын байр бий болгон ажиллаж байна. Цаашид өрх болон бүлгийн үйл ажиллагааг тухайн сумдын ТББ хариуцан ажиллаж байгаа.

-Харин сумдуудтайгаа хэрхэн яаж ажилласан бэ?

-Зорилтот 10 суманд 14 удаагийн уулзалт, хэлэлцүүлэг, өдөрлөгийг, 19 удаагийн чадавхжуулах сургалтыг тус тус зохион байгуулсан. Энд нийт 720 гаруй иргэн оролцсон. Мөн арван суманд арван ТББ-ыг үүсгэн, төсөлтэй хамтран гэрээлэн ажиллаж, үйл ажиллагааг нь тогтвортой явуулж байна.

-Орон нутгийн төрийн байгууллагуудтай хэрхэн хамтран ажилладаг вэ?

-2019 онд зорилтот сумдын ЗДТГ, ХХҮГ-тай санамж бичиг байгуулан ажилласан. Мөн аймгийн Эрүүл мэндийн газар, Цагдаагийн газар, Гэр бүл, хүүхэд, залуучуудын хөгжлийн газар, Насан туршийн боловсролын төв, ХХҮГ, Эрдэнэбулган смуын ЗДТГ байгууллагуудтай сургалт, хэлэлцүүлэг, нийтийг хамарсан өдөрлөг үйл ажиллагаануудад хамтран ажилласаар ирсэн. Хамтран ажиллана гэдэг бол биднийг дэмжиж байгаагийн нэг хэлбэр юм.

-Нийгэм сэтгэлзүйн чиглэлээр ямар ажлууд хийсэн бэ?

-2017-2019 онд төслийн хүрээнд зорилтот иргэдэд дараах үйл ажиллагаагаар дамжуулан нийгэм сэтгэл зүйн дэмжлэг үзүүлсэн. Тухайлбал, сэтгэлзүйн сургалтаар зорилтот иргэдийн сэтгэлзүйн мэдлэгийг дээшлүүлэх, асуудлыг эерэгээр даван туулахад туслах мэдлэгийг олгох, аливаа эрсдэлт зан үйлээс урьдчилан сэргийлэх зорилгоор зохион байгуулсан. Сэтгэлзүйн зөвлөгөөг өгсөн. Энэ нь хувь хүн өөрөө асуудлаа олоход нь туслах, зөв арга шийдлийг олоход нь дэмжих, өөрөө асуудлаа ухамсарлахад нь тусалдаг. Дэмжих бүлгийн үйл ажиллагааны хүрээнд ижил асуудалтай, ижил бэрхшээлтэй иргэд сайн дурын үндсэн дээр нэгдэж, өөрсдийн бололцоог илрүүлэн хөгжүүлэх, зөв дадал хэвшил зан үйл суралцахад нь туслах, туршлагыг ашиглах, дамжуулах аргыг хэлж өгдөг. Энэ үйл ажиллагаа бол 20 дэмжих бүлгийн 110 гишүүнд хүрсэн.

Нийгэм сэтгэл зүйн дэмжих үйл ажиллагааг ФЛОМ байгуулага, орон нутгийн ТББ-ууд, сумдын нийгмийн ажилтнууд болон Монгол-өрх сэтгэлзүйн хүрээлэнгээр чиглүүлэн сумдын ТББ-ын дэргэд явуулсан. Төсөл зорилтот газруудад нийгэм сэтгэлзүйн үйлчилгээг хүргэхэд сэтгэлзүйн үйлчилгээний чадамжийг олгож, сургагч багш нар бэлтгэсэн. Нийгэм сэтгэлзүйн дэмжлэг авснаар тухайн хүн хамт олон дунд нийгэмшиж, бусдаас суралцаж, төрийн үйлчилгээг авахад тусална.

-Танай төсөл хэрэгжих хугацаандаа хичнээн төгрөгийг үйл ажиллагаандаа зарцуулсан бэ?

-ФЛОМ байгууллага нь Архангай аймагт 2017-2019 онд Финланд улсын ГХЯ-ны санхүүжилтээр нийт 889,922,883 төгрөгийн хөгжлийн төслийг хэрэгжүүлсэн. Үүнээс онцгойлон дурдвал өрхүүдийн бүлгийн дэмжлэгт 54.0 сая, ТББ-уудтай гэрээлэн гүйцэтгэх ажилд 46.5 сая төгрөгийг зарцуулсан байна.

-Тодорхой мэдээлэл өгсөнд баярлалаа.

Д.Алтантуяа: Цэцэрлэгийн хүүхдийн хоолонд сүү, таргийг тасралтгүй нийлүүлэх шаардлага байна

Mart — Thu, 23 Jan 2020 12:22:45 +0800

Аймгийн Эрүүл мэндийн газрын Нийгмийн эрүүл мэндийн хэлтсийн дарга Д.Алтантуяатай уулзаж, цэцэрлэгийн хүүхдийн хоол тэжээлийн талаар дэлгэрэнгүй ярилцлаа.

-Цэцэрлэгийн хүүхдийн хоол тэжээлийн норм хэмжээг тогтоосон ямар нэг баримт бичиг байдаг уу?

-Байлгүй яахав. Эрүүл мэндийн сайдын 2014 оны "Монгол хүүхдийн хоол тэжээлийн бодисуудын зөвлөмж хэмжээг батлах тухай” 113 дугаар тушаал бий. Үүгээр цэцэрлэг, сургуулийн насны хүүхдийн хэрэгцээт илчлэг, хоногийн хоолны хэм хэмжээ, дэглэмийг баталсан байдаг. Хүүхдийн байгууллагад хүүхдийн хоолыг хүйсийн ялгавартайгаар бэлдэн үйлчлэх боломжгүйг харгалзан 1-3 настай хүүхдэд 1200 ккал, 4-6 настай хүүхдэд 1600 ккал илчлэгтэй хоол хүнс хоногт хэрэглэхээр тооцож, үүнээс тухайн насны бүлгийн хүүхдэд шаардлагатай хоногийн хэрэгцээт илчлэгээс 8 цагийн үйл ажиллагаатай цэцэрлэг 75-80 хувийг авахаар тооцон, хоолны цэсийг төлөвлөж, хүнсний бүтээгдэхүүнээр хангах ёстой.

-Тэгэхээр найман цагаар цэцэрлэгт явдаг хүүхдүүд энэ хугацаанд ямар хэмжээний илчлэгийг авах ёстой вэ?

-Хүүхдэд шаардлагатай хоногийн нийт илчлэгийг хуваарилан өгнө. Тухайлбал, өглөөний хоолноос 20 хувийг, бага үдийн цайнаас 10-15 хувийг, өдрийн хоолноос 30-35 хувь, их үдийн цайнаас 10 хувь, оройн хоолноос 20-25 хувийг авахаар хуваарилж өгөх ёстой.Найман цагийн үйл ажиллагаатай цэцэрлэгт явдаг хүүхэд хоногийн нийт илчлэгийн 70-75 хувиа цэцэрлэг дээрээ авч, 20-25 хувиа гэртээ оройн хоолоор авна гэж ойлгож болно.

Хоногийн хэрэгцээг хангах хүнсний бүтээгдэхүүний жишиг хэмжээ:

1-3 насанд:

№

Хүнсний бүтээгдэхүүний бүлэг

1 хоногийн хэрэгцээг хангах хүнсний бүтээгдэхүүний жишиг хэмжээ

1

Мах, махан бүтээгдэхүүн

110 гр

2

Сүү, сүүн бүтээгдэхүүн /сүү, тараг, аарц, ээдэм/

270 гр, мл

3

Үр тариан бүтээгдэхүүн /гурил, гурилан бүтээгдэхүүн, будаа, төмс/

225 гр

4

Хүнсний ногоо

110 гр

5

Жимс, жимсгэнэ

100 гр

6

Тос

15 гр

7

Чихэр, чихэрлэгийн зүйл

15 гр

8

Давс

2 гр

4-6 насанд:

№

Хүнсний бүтээгдэхүүний бүлэг

1 хоногийн хэрэгцээг хангах хүнсний бүтээгдэхүүний жишиг хэмжээ

1

Мах, махан бүтээгдэхүүн

145 гр

2

Сүү, сүүн бүтээгдэхүүн /сүү, тараг, аарц, ээдэм/

270 гр, мл

3

Үр тариан бүтээгдэхүүн /гурил, гурилан бүтээгдэхүүн, будаа, төмс/

370 гр

4

Хүнсний ногоо

145 гр

5

Жимс, жимсгэнэ

120 гр

6

Тос

15 гр

7

Чихэр, чихэрлэгийн зүйл

15 гр

8

Давс

2 гр

-Танай байгууллагаас цэцэрлэгийн хүүхдийн хоолонд зохих илчлэг, шим тэжээлийг агуулж байгаа эсэхэд хяналт, дүгнэлтхийж байсан уу?

-2018, 2019 онд Эрүүл мэндийн газраас цэцэрлэгийн хүүхдийн хоолонд үнэлгээ хийж, дүгнэлт, зөвлөмжийг цэцэрлэгийн удирдлагууд болон Боловсрол соёл урлагийн газрын даргад хүргүүлсэн. Энэ үнэлгээгээр ЭМС-ын 2014 оны 113 дугаар тушаалаар батлагдсан "Цэцэрлэг, сургуулийн насны хүүхдийн хэрэгцээт илчлэг, хоолны хэмжээ, дэглэмийн зөвлөмж хэмжээг батлах тухай” тушаалын хэрэгжилт "хангалтгүй” гэж гарсан. Үүнд, цэцэрлэгийн хүүхэд цэцэрлэгийн хоолоор авах ёстой илчлэгийг бүрэн авч чадахгүй буюу 75-85 хувийг авч байна. Зарим цэцэрлэгт 75-аас ч доош хувьтай байсан.

Цэцэрлэгийн хүүхдийн хоолонд хүүхдийн эрүүл мэндийг дэмжих, өдөр бүр хангалттай хэмжээгээр хэрэглэхийг зөвлөдөг сүү, цагаан идээ, хүнсний ногоо, жимс, жимсгэний хэрэглээ зөвлөмж хэмжээнээс хэт бага байгаа юм. Хүүхдийн өдөрт цэцэрлэгийн хоолоор авах ёстой сүү, цагаан идээний хэрэглээ дунджаар 20-50 хувь, хүнсний ногооны хэрэглээ 40-60 хувь, жимс, жимсгэний хэрэглээ 10-15 орчим хувьтай, хүнсний ногооны нэр төрөл цөөн, жимс, жимсгэнийг зонхилон маш бага орцтойгоор шүүс хэлбэртэйгээр өгч байна. Мөн үйлдвэрийн печень, гурилан боов зонхилон хэрэглэдэг. Печенийг сургуулийн үдийн цай, хоолонд зөвлөдөггүй. Яагаад гэхээр эдгээр хүнс нь чихрийн агууламж ихтэй, транс тос агуулсан байгаа нь хүүхдийн эрүүл мэндэд эрсдэлтэй гэж үздэг учраас.

-Цаашид цагаан идээний хэрэглээг хэрхэн өсгөх вэ?

-Хүүхдийн дундах шүд цоорох өвчний тархалт 95-аас дээш хувьтай байгаа. Цаашид шүд цоорох өвчлөлийг бууруулах, урьдчилан сэргийлэхэд сургуулийн үдийн цай, цэцэрлэгийн хүүхдийн хоолонд өдөр тутам хэрэглэх амны хөндийн эрүүл мэндийг дэмжсэн хүнсний бүтээгдэхүүн болох сүү, сүүн бүтээгдэхүүний хэрэглээг зөвлөмж хэмжээнд хүргэж нэмэгдүүлэх, чихрийн агууламжтай хүнсний бүтээгдэхүүний хэрэглээгэрс багасгах, мөн хүүхдийн өсөлт бойжилтын хэвийн үйл ажиллагааг хангаж, суурь өвчлөлөөс сэргийлэх, дархлааг дэмжихэд хүүхдийн хоолонд аминдэм, эрдэс бодисоор баялаг хүнсний бүтээгдэхүүнийг сонгох шаардлагатай байна.

Эрдэнэбулган сумын цэцэрлэгийн эрхлэгч нартай хийсэн уулзалтын үеэр тендерийн сонгон шалгаруулалтаар ханган нийлүүлж байгаа бэлэн гурилан бүтээгдэхүүн дэх чихрийн хэмжээ их байх, транс тос агуулсан байх зэрэг хүүхдийн эрүүл мэндийг дэмжихгүй гурилан бүтээгдэхүүнээр хангадаг талаар хэлж байсан. Мөн тендерийн сонгон шалгаруулалтаар үнээний цэвэр сүү, таргаар өдөр бүр бүрэн хангах боломж байхгүй байгаа талаар асуудал тавьж байсан.

Иймд цэцэрлэгийн хүүхдийн хоолонд орон нутгийн үйлдвэрийн нийлүүлж буй гурилан бүтээгдэхүүний агууламжид тавих хяналтыг сайжруулж, хүүхдийн эрүүл мэндийг дэмжсэн бүтээгдэхүүнээр хангах, мөн цэцэрлэгүүд өөрсдийн гал тогоонд эрүүл мэндийн шаардлага хангасан гурилан бүтээгдэхүүнээ үйлдвэрлэж, хүүхдийн хоолонд өгөх боломжийг нэмэгдүүлэх шаардлагатай байгаа юм.

Мөн 2020 оноос цэцэрлэгийн хүүхдийн хоолны төсөв өмнөх оноос 50 хувиар нэмэгдсэнтэй холбогдуулан цэцэрлэгийн хүүхдийн хоолонд маш хангалтгүй хэрэглэж байгаа цэвэр сүү, таргаар цэцэрлэгийг шаардлагатай хэмжээгээр, өдөр бүр, тасралтгүй хангах боломжийг орон нутагтаа бүрдүүлэх чиглэлээр аймгийн Хүнс хөдөө аж ахуйн газраас анхааран ажиллах хэрэгцээ, шаардлага байна.

-Энэ онд ЭМГ-аас хүүхдийн хоол тэжээлийг сайжруулах чиглэлээр ямар арга хэмжээ авч ажиллах вэ?

-2020 оноос цэцэрлэгийн хүүхдийн хоолыг зөвлөмж хэмжээнд нийцүүлж сайжруулах зорилгоор ЭМГ-аас тодорхой үйл ажиллагаануудыг хэрэгжүүлэхээр төлөвлөн ажиллаж байна. Тухайлбал,

1.Сумдын Засаг дарга нарын гэрээнд сургуулийн үдийн цай, цэцэрлэгийн хүүхдийн хоолонд шаардлагатай сүү, таргаар орон нутагтаа хангах нөхцөлийг бүрдүүлэх заалтыг оруулах саналыг ЭМГ-аас аймгийн ЗДТГ-т хүргүүлсэн.

2.Бүх сургуулийн захирал нарын аймгийн Засаг даргатай байгуулах гэрээнд үдийн цайнд 7 хоногийн 2-оос доошгүй өдөрт цэвэр сүү, тараг өгөх заалтыг, цэцэрлэгийн эрхлэгч нарын гэрээнд цэцэрлэгийн хүүхдийн хоолонд өдөр бүр зөвлөмж хэмжээгээр цэвэр сүү, тараг өгөх заалтыг тусгасан.

3.Аймгийн Засаг даргад сургуулийн үдийн цай, цэцэрлэгийн хүүхдийн хоолонд маш хангалтгүй хэрэглэж байгаа үнээний цэвэр сүү, таргаар сургууль, цэцэрлэгийг шаардлагатай хэмжээгээр, өдөр бүр, тасралтгүй хангах боломжийг орон нутагтаа бүрдүүлэх чиглэлээр санал хүргүүлсэн.

Мөн бүх цэцэрлэгийн хоолонд үнэлгээ хийж, зөвлөмж өгөх, тогооч, няравуудад сургалт хийх, "Хүүхдийн эрүүл мэндийг дэмжигч цэцэрлэг” болзолт уралдааныг нийт цэцэрлэгийн дунд зарлах гэсэн ажлуудыг хийхээр төлөвлөсөн байгаа.

Манай аймагт нэг төрийн бус байгууллага сургууль, цэцэрлэгийн хүүхдэд хийсэн шинжилгээгээр 40 орчим хувь нь ясны сийрэгжилттэй, 40 гаруй хувь нь ясны эд цөөрсөн гэсэн судалгааны дүн гарсан гэж байсан. Энэ нь нэг талаас хоол хүнсээр авч байгаа кальцийн хэмжээ бага байгааг илтгэх үзүүлэлт. Цэцэрлэгийн насны хүүхэд өдөрт 1 аяга /250 мл/ цэвэр сүү, тараг, эсвэл 30 гр аарц хэрэглэхэд хоногт шаардлагатай кальцийн хэмжээг нөхөх боломжтой гэж үздэг.

-Ярилцсанд баярлалаа.

Д.Алтантуяа: Цэцэрлэгийн хүүхдийн хоолонд сүү, таргийг тасралтгүй нийлүүлэх шаардлага байна

Mart — Wed, 22 Jan 2020 11:04:47 +0800

Аймгийн Эрүүл мэндийн газрын Нийгмийн эрүүл мэндийн хэлтсийн дарга Б.Алтантуяатай уулзаж, цэцэрлэгийн хүүхдийн хоол тэжээлийн талаар дэлгэрэнгүй ярилцлаа.

-Цэцэрлэгийн хүүхдийн хоол тэжээлийн норм хэмжээг тогтоосон ямар нэг баримт бичиг байдаг уу?

-Байлгүй яахав. Эрүүл мэндийн сайдын 2014 оны "Монгол хүүхдийн хоол тэжээлийн бодисуудын зөвлөмж хэмжээг батлах тухай” 113 дугаар тушаал бий. Үүгээр цэцэрлэг, сургуулийн насны хүүхдийн хэрэгцээт илчлэг, хоногийн хоолны хэм хэмжээ, дэглэмийг баталсан байдаг. Хүүхдийн байгууллагад хүүхдийн хоолыг хүйсийн ялгавартайгаар бэлдэн үйлчлэх боломжгүйг харгалзан 1-3 настай хүүхдэд 1200 ккал, 4-6 настай хүүхдэд 1600 ккал илчлэгтэй хоол хүнс хоногт хэрэглэхээр тооцож, үүнээс тухайн насны бүлгийн хүүхдэд шаардлагатай хоногийн хэрэгцээт илчлэгээс 8 цагийн үйл ажиллагаатай цэцэрлэг 75-80 хувийг авахаар тооцон, хоолны цэсийг төлөвлөж, хүнсний бүтээгдэхүүнээр хангах ёстой.

-Тэгэхээр найман цагаар цэцэрлэгт явдаг хүүхдүүд энэ хугацаанд ямар хэмжээний илчлэгийг авах ёстой вэ?

-Хүүхдэд шаардлагатай хоногийн нийт илчлэгийг хуваарилан өгнө. Тухайлбал, өглөөний хоолноос 20 хувийг, бага үдийн цайнаас 10-15 хувийг, өдрийн хоолноос 30-35 хувь, их үдийн цайнаас 10 хувь, оройн хоолноос 20-25 хувийг авахаар хуваарилж өгөх ёстой.Найман цагийн үйл ажиллагаатай цэцэрлэгт явдаг хүүхэд хоногийн нийт илчлэгийн 70-75 хувиа цэцэрлэг дээрээ авч, 20-25 хувиа гэртээ оройн хоолоор авна гэж ойлгож болно.

Хоногийн хэрэгцээг хангах хүнсний бүтээгдэхүүний жишиг хэмжээ:

1-3 насанд:

№

Хүнсний бүтээгдэхүүний бүлэг

1 хоногийн хэрэгцээг хангах хүнсний бүтээгдэхүүний жишиг хэмжээ

Цэцэрлэгийн хоолоор авах жишигхэмжээ /75-80%/

1

Мах, махан бүтээгдэхүүн

110 гр

85 г

2

Сүү, сүүн бүтээгдэхүүн /сүү, тараг, аарц, ээдэм/

270 гр, мл

208 гр, мл

3

Үр тариан бүтээгдэхүүн /гурил, гурилан бүтээгдэхүүн, будаа, төмс/

225 гр

174 гр

4

Хүнсний ногоо

110 гр

85 гр

5

Жимс, жимсгэнэ

100 гр

77 гр

6

Тос

15 гр

11 гр

7

Чихэр, чихэрлэгийн зүйл

15 гр

11 гр

8

Давс

2 гр

1,5 гр

4-6 насанд:

№

Хүнсний бүтээгдэхүүний бүлэг

1 хоногийн хэрэгцээг хангах хүнсний бүтээгдэхүүний жишиг хэмжээ

Цэцэрлэгийн хоолоор авах жишиг хэмжээ /75-80%/

1

Мах, махан бүтээгдэхүүн

145 гр

111 гр

2

Сүү, сүүн бүтээгдэхүүн /сүү, тараг, аарц, ээдэм/

270 гр, мл

208 гр, мл

3

Үр тариан бүтээгдэхүүн /гурил, гурилан бүтээгдэхүүн, будаа, төмс/

370 гр

285 гр

4

Хүнсний ногоо

145 гр

111 гр

5

Жимс, жимсгэнэ

120 гр

92 гр

6

Тос

15 гр

15 гр

7

Чихэр, чихэрлэгийн зүйл

15 гр

11 гр

8

Давс

2 гр

1,5 гр

-Танай байгууллагаас цэцэрлэгийн хүүхдийн хоолонд зохих илчлэг, шим тэжээлийг агуулж байгаа эсэхэд хяналт, дүгнэлтхийж байсан уу?

-2018, 2019 онд Эрүүл мэндийн газраас цэцэрлэгийн хүүхдийн хоолонд үнэлгээ хийж, дүгнэлт, зөвлөмжийг цэцэрлэгийн удирдлагууд болон Боловсрол соёл урлагийн газрын даргад хүргүүлсэн. Энэ үнэлгээгээр ЭМС-ын 2014 оны 113 дугаар тушаалаар батлагдсан "Цэцэрлэг, сургуулийн насны хүүхдийн хэрэгцээт илчлэг, хоолны хэмжээ, дэглэмийн зөвлөмж хэмжээг батлах тухай” тушаалын хэрэгжилт "хангалтгүй” гэж гарсан. Үүнд, цэцэрлэгийн хүүхэд цэцэрлэгийн хоолоор авах ёстой илчлэгийг бүрэн авч чадахгүй буюу 75-85 хувийг авч байна. Зарим цэцэрлэгт 75-аас ч доош хувьтай байсан.

Цэцэрлэгийн хүүхдийн хоолонд хүүхдийн эрүүл мэндийг дэмжих, өдөр бүр хангалттай хэмжээгээр хэрэглэхийг зөвлөдөг сүү, цагаан идээ, хүнсний ногоо, жимс, жимсгэний хэрэглээ зөвлөмж хэмжээнээс хэт бага байгаа юм. Хүүхдийн өдөрт цэцэрлэгийн хоолоор авах ёстой сүү, цагаан идээний хэрэглээ дунджаар 20-50 хувь, хүнсний ногооны хэрэглээ 40-60 хувь, жимс, жимсгэний хэрэглээ 10-15 орчим хувьтай, хүнсний ногооны нэр төрөл цөөн, жимс, жимсгэнийг зонхилон маш бага орцтойгоор шүүс хэлбэртэйгээр өгч байна. Мөн үйлдвэрийн печень, гурилан боов зонхилон хэрэглэдэг. Печенийг сургуулийн үдийн цай, хоолонд зөвлөдөггүй. Яагаад гэхээр эдгээр хүнс нь чихрийн агууламж ихтэй, транс тос агуулсан байгаа нь хүүхдийн эрүүл мэндэд эрсдэлтэй гэж үздэг учраас.

-Цаашид цагаан идээний хэрэглээг хэрхэн өсгөх вэ?

-Хүүхдийн дундах шүд цоорох өвчний тархалт 95-аас дээш хувьтай байгаа. Цаашид шүд цоорох өвчлөлийг бууруулах, урьдчилан сэргийлэхэд сургуулийн үдийн цай, цэцэрлэгийн хүүхдийн хоолонд өдөр тутам хэрэглэх амны хөндийн эрүүл мэндийг дэмжсэн хүнсний бүтээгдэхүүн болох сүү, сүүн бүтээгдэхүүний хэрэглээг зөвлөмж хэмжээнд хүргэж нэмэгдүүлэх, чихрийн агууламжтай хүнсний бүтээгдэхүүний хэрэглээгэрс багасгах, мөн хүүхдийн өсөлт бойжилтын хэвийн үйл ажиллагааг хангаж, суурь өвчлөлөөс сэргийлэх, дархлааг дэмжихэд хүүхдийн хоолонд аминдэм, эрдэс бодисоор баялаг хүнсний бүтээгдэхүүнийг сонгох шаардлагатай байна.

Эрдэнэбулган сумын цэцэрлэгийн эрхлэгч нартай хийсэн уулзалтын үеэр тендерийн сонгон шалгаруулалтаар ханган нийлүүлж байгаа бэлэн гурилан бүтээгдэхүүн дэх чихрийн хэмжээ их байх, транс тос агуулсан байх зэрэг хүүхдийн эрүүл мэндийг дэмжихгүй гурилан бүтээгдэхүүнээр хангадаг талаар хэлж байсан. Мөн тендерийн сонгон шалгаруулалтаар үнээний цэвэр сүү, таргаар өдөр бүр бүрэн хангах боломж байхгүй байгаа талаар асуудал тавьж байсан.

Иймд цэцэрлэгийн хүүхдийн хоолонд орон нутгийн үйлдвэрийн нийлүүлж буй гурилан бүтээгдэхүүний агууламжид тавих хяналтыг сайжруулж, хүүхдийн эрүүл мэндийг дэмжсэн бүтээгдэхүүнээр хангах, мөн цэцэрлэгүүд өөрсдийн гал тогоонд эрүүл мэндийн шаардлага хангасан гурилан бүтээгдэхүүнээ үйлдвэрлэж, хүүхдийн хоолонд өгөх боломжийг нэмэгдүүлэх шаардлагатай байгаа юм.

Мөн 2020 оноос цэцэрлэгийн хүүхдийн хоолны төсөв өмнөх оноос 50 хувиар нэмэгдсэнтэй холбогдуулан цэцэрлэгийн хүүхдийн хоолонд маш хангалтгүй хэрэглэж байгаа цэвэр сүү, таргаар цэцэрлэгийг шаардлагатай хэмжээгээр, өдөр бүр, тасралтгүй хангах боломжийг орон нутагтаа бүрдүүлэх чиглэлээр аймгийн Хүнс хөдөө аж ахуйн газраас анхааран ажиллах хэрэгцээ, шаардлага байна.

-Энэ онд ЭМГ-аас хүүхдийн хоол тэжээлийг сайжруулах чиглэлээр ямар арга хэмжээ авч ажиллах вэ?

-2020 оноос цэцэрлэгийн хүүхдийн хоолыг зөвлөмж хэмжээнд нийцүүлж сайжруулах зорилгоор ЭМГ-аас тодорхой үйл ажиллагаануудыг хэрэгжүүлэхээр төлөвлөн ажиллаж байна. Тухайлбал,

1.Сумдын Засаг дарга нарын гэрээнд сургуулийн үдийн цай, цэцэрлэгийн хүүхдийн хоолонд шаардлагатай сүү, таргаар орон нутагтаа хангах нөхцөлийг бүрдүүлэх заалтыг оруулах саналыг ЭМГ-аас аймгийн ЗДТГ-т хүргүүлсэн.

2.Бүх сургуулийн захирал нарын аймгийн Засаг даргатай байгуулах гэрээнд үдийн цайнд 7 хоногийн 2-оос доошгүй өдөрт цэвэр сүү, тараг өгөх заалтыг, цэцэрлэгийн эрхлэгч нарын гэрээнд цэцэрлэгийн хүүхдийн хоолонд өдөр бүр зөвлөмж хэмжээгээр цэвэр сүү, тараг өгөх заалтыг тусгасан.

3.Аймгийн Засаг даргад сургуулийн үдийн цай, цэцэрлэгийн хүүхдийн хоолонд маш хангалтгүй хэрэглэж байгаа үнээний цэвэр сүү, таргаар сургууль, цэцэрлэгийг шаардлагатай хэмжээгээр, өдөр бүр, тасралтгүй хангах боломжийг орон нутагтаа бүрдүүлэх чиглэлээр санал хүргүүлсэн.

Мөн бүх цэцэрлэгийн хоолонд үнэлгээ хийж, зөвлөмж өгөх, тогооч, няравуудад сургалт хийх, "Хүүхдийн эрүүл мэндийг дэмжигч цэцэрлэг” болзолт уралдааныг нийт цэцэрлэгийн дунд зарлах гэсэн ажлуудыг хийхээр төлөвлөсөн байгаа.

Манай аймагт нэг төрийн бус байгууллага сургууль, цэцэрлэгийн хүүхдэд хийсэн шинжилгээгээр 40 орчим хувь нь ясны сийрэгжилттэй, 40 гаруй хувь нь ясны эд цөөрсөн гэсэн судалгааны дүн гарсан гэж байсан. Энэ нь нэг талаас хоол хүнсээр авч байгаа кальцийн хэмжээ бага байгааг илтгэх үзүүлэлт. Цэцэрлэгийн насны хүүхэд өдөрт 1 аяга /250 мл/ цэвэр сүү, тараг, эсвэл 30 гр аарц хэрэглэхэд хоногт шаардлагатай кальцийн хэмжээг нөхөх боломжтой гэж үздэг.

-Ярилцсанд баярлалаа.

Ц.Батзориг: Надад 500 гаруй халбага бий

Mart — Sat, 18 Jan 2020 13:29:31 +0800

Эрдэнэбулган сумын иргэн Ц.Батзоригтой түүний сонирхолтой цуглуулгынх нь талаар ярилцлаа.

-Сайн байна уу? Энэ өдрийн мэндийг хүргэе.

-Сайн байна уу? Та бүхэнд ч бас энэ өдрийн мэндийг хүргэе.

-Ямар олон халбага цуглуулаа вэ? Хэдэн жилийн хугацаанд цуглуулчихав аа?

-Анх 2011 онд анхныхаа халбагыг Швед улсаас худалдан авч байсан, түүнээс хойш гэж үзвэл 9 жил цуглуулсан байна.

-Хэдэн ширхэг халбага байгаа вэ?

-Надад нийт 500 гаруй халбага байгаа.

-Очсон орон болгоноос...бас хот болгоноос авсан уу?

-Ер нь ажил, хувийн зорилгоор аль нэг улсыг зорихдоо өөртөө дурсгал болгон авдаг зүйлүүдийн маань нэг бол халбага. Мөн эртний эдлэлийн дэлгүүрт орохоороо заавал хайдаг.

-Монголоосоо худалдаж авсан халбага байдаг уу? Хаанаас ч байж болно.

-Монголоос худалдан авсан халбага одоогоор байхгүй. Гэхдээ сонин содон юм уу, эртний халбага олдвол авна гэж боддог шүү.

-Ямарваа нэг зүйлийн цуглуулгыг эхлүүлнэ гэдэг сонин байх. Яагаад халбага гэж...?

-Бага байхад ээж маань дээшээ харсан сав айлд амны хишиг дагуулдаг гэж их хэлдэг байсан. Энд тэндхийн улсаас сав суулга чирээд байх боломжгүй учраас хамгийн жижиг дээшээ харсан амсартай зүйл юм уу гэж бодоод цуглуулж эхэлсэн дээ. Анхныхаа халбагыг халбага цуглуулдаг хүнд бэлэглэх гэж байгаад, нөгөө хүнтэйгээ уулзаж чадахгүй, өгч чадахгүй 2, 3 жил болоод өөрөө цуглуулж эхэлсэн.

-Танд өөр ямар нэг зүйлийн цуглуулга бий юу?

-Би ер нь новш цуглуулах дуртай хүн л дээ. Надад 1963 оны радио, анхны өнгөт телевизор мөн архи болон вискиний цуглуулга байдаг.

-Цуглуулгыг харахад дандаа жижиг халбага. Том халбага огт харагдахгүй байна.

-Ер нь бол ихэвчлэн жижиг цайны халбага цуглуулдаг. Хамгийн жижиг халбага нь 2 см жижиг хэмжээтэй байгаа.

-Халбага бүр л түүх агуулсан байж таарна. Хамгийн сонирхолтой, хөгжилтэй түүхтэй халбаганы тухай яриач?

-Хамгийн сонирхолтой нь Австрали улсын Сидней хотод амьдарч байхдаа, зарын дагуу нэг хөгшин хүнтэй холбогдоод, цөөн тооны халбага худалдан авахаар тохиролцлоо. 200-гаад км яваад очтол тэр хөгшин их гайхсан. "Чи тийм холоос, ийм орой энэ хэдэн халбагыг худалдан авах гэж ирлээ гэж үү? гэхээр нь би Тийм ээ. Би халбага цуглуулдаг. Танаас авсан халбагануудаа эх орон руугаа аваад явна даа” гэж хэлтэл, хөгшин эрийн сэтгэл нь хөдлөөд, гэртээ буцаж ороод өөрийн цуглуулж байсан 60 гаран эртний халбагыг бэлэг болгон дурсгасан.

-Хамгийн үнэтэй нь аль вэ? Сэтгэлийн болон мөнгөний тухайд...

-1950 оны үед хийсэн Английн жимс болон бялуунд хэрэглэх зориулалттай сет байгаа. Зах зээлийн үнэлгээг нь мэдэхгүй ч миний хувьд хамгийн үнэтэй нь.

-Найз нөхдийн бэлэг бий юу?

-Харамсалтай нь байхгүй ээ.

-Таны хоббиг мэддэг хүмүүс бол халбага л бэлэглэхэд болох нь ээ?

-Хүнээс ер нь бэлэг их ховор авч байсан юм байна шүү. Халбага бэлэглэвэл таатай л байна байх даа.

-Хийц, материалын хувьд бүгд ижил бололтой шүү? Загвар нь өөр...

-Сүүлийн үеийн халбаганууд маань хийцийн хувьд ер нь адилхан шүү. Төмрөөр хийгээд, улс, хотын нэрийг стикер хэвлэлээр хэвлэн наасан байдаг. 15-аас дээш жилийн настай халбага бол сийлсэн, цутгасан мөн мөнгөөр бүрсэн гээд олон янз байдаг.

-Энэ цуглуулгаа цаашид үргэлжлүүлэх үү?

-Мэдээж үргэлжлүүлэн цуглуулж, үр хүүхдэдээ үлдээнэ гэж бодож байгаа.

-Яаж хадгалах гэж байна?

-Яг одоогоор хадгалах арга аа олоогүй л байна. Гэртээ гэхээсээ илүү нийтийн үйлчилгээний төвд байршуулах бодолтой байгаа.

-Ярилцсанд баярлалаа.

С.Эрдэнэ: Ерөнхийлөгч АН-аас өгсөн үүрэг даалгаврыг хэрэгжүүлэх гэж байх шиг байна

saikhnaa — Thu, 02 Jan 2020 13:52:17 +0800

Тэтгэврийн зээлийг нэг удаа тэглэх асуудлаар Ерөнхийлөгчийн мэдэгдэлтэй холбоотойгоор АН-ын дарга С.Эрдэнэ хэвлэлд байр сууриа илэрхийлжээ.

-Ахмадуудын тэтгэврийн зээлийг тэглэх асуудалд та ямар байр суурьтай байна вэ?

-Ямар тооцоо судалгаан дээр суурилж тэтгэврийн зээлийг тэглэнэ гэж ярьсан бэ. 2020 оны улсын төсвийг батлахад тэтгэврийн зээлийг тэглэнэ гэж яригдаагүй. Ерөнхийлөгчийн тухайд АН-аас өгсөн үүрэг даалгаврыг хэрэгжүүлэх гэж байх шиг харагдаж байна. ҮАБЗ зөвхөн Ерөнхийлөгч биш. 700 гаруй тэрбум төгрөг арилжааны банкуудад байгаа. Арилжааны банкуудад баахан мөнгө өгөх нь. Эх үүсвэр яаж тооцсон нь тодорхойгүй. Гэхдээ тэтгэвэр авагчдын хувьд сайхан мэдээ. Хамгийн гол нь баахан шалтаг хэлж худлаа болгочих вий дээ.

-Салхитын мөнгөний ордын олборлолтын талаар судалгаа бий юу?

-Салхитын мөнгөний хөрөнгө оруулагч гадаадынх. Энэ ордын олборлолт, борлуулалт ямар байх вэ? Нарийн тооцоо судалгаа мэдэхгүй байна. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч маань УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайдтай ярилцсан байх. Гэтэл ямар ч тооцоо судалгаагүй зөвшөөрсөн. Дөрвөн жилийн улсын батлагдсан төсвийн нийт алдагдал 9 их наяд болсон байгаа. Ерөнхийлөгч төсөв дээр оролцох эрх байхгүй. Энэ ажлыг цэвэр хийх хүн Ерөнхий сайд. Ерөнхий сайд нь өөрөө Ерөнхийлөгчид ямар мэдээлэл өгснийг мэдэхгүй байна.

-АН энэ асуудалд сөрөг байр суурьтай байна уу?

-Бодит зүйлийг ярих хэрэгтэй. Ард түмэнд таалагдах гэж худлаа шоудаж болохгүй. УИХ-ын гишүүд ард түмний төлөөлөл байдаг. 76 гишүүн бүгдээрээ улс эх орны эрх ашгийн төлөө явах ёстой. Түүнээс бус хүнд таалагдахын тулд худлаа ярьж болохгүй. Ерөнхий сайд ямар тооцоо хийснийг мэдэхгүй. Ерөнхийлөгчид яаж ойлгуулсан юм. Ерөнхийлөгч бол УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайд хоёрт итгэнэ. ҮАБЗ-ийн энэ гурван хүн дотор эдийн засгийн бодлогыг голлон барих хүн нь Ерөнхий сайд.

-Өмнө нь тэтгэврийн зээлийг тэглэх асуудлаар ярилцаж байсан уу?

-Тэтгэврийн зээлийг тэглэх асуудал өмнө нь хэзээ ч яригдаж байгаа. Харин тэтгэврийн зээлийн хүүг бууруулах асуудал яригдана. Нэг удаадаа тэтгэврийн зээл тэглэх юм уу, тэтгэврийн зээл авалгүй амьдралаа болгоод байсан хүмүүс хохирох уу. Ирээдүйд тэтгэвэрт гарах хүмүүсийн тэтгэврийн даатгалын жил 25 жил хоосон байгаа. Нэрийн дансны бичилтээр л явж байна. Улс төрд зориулсан шийдвэр гаргаж байхын оронд ирээдүйд чиглэсэн ажлаа хийх хэрэгтэй. Тэтгэврийн даатгалын санд төр 14 их наяд төгрөгийн өртэй. Ерөнхийлөгч мэдэгдэл хийсэн боловч хариуцлагыг нь хүлээх хүмүүс УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайд хоёр.

Толгой баячуудын толгой ажиллахгүй байна

saikhnaa — Fri, 20 Dec 2019 13:11:18 +0800

Уут уут мөнгөөр улсаа худалдсан сайдууд дахиад л сонгуульд сойгоод эхэлчихл1990 оны эхээр АНУ-аас манайд сууж байсан Элчин сайд Жон Дингер гэгч хуучны нандин хийц бүхий 200-гаад мөнгөн аягыг дипломат шуудангаар харьд гаргасан гэдэг. Монгол уран дархны, нутаг нутгийн, өнөө л дарьганга, ноён, сэврэй ур хийц шингэсэн аяганууд алдагдсан байж таараа

Ингэж нэгдмэл бодлогод хандуулахгүй бол, Шүгдэн гэх мэт, угтаа бол монголчууд бидэнд харь хамаагүй бугийн үлгэрээр хагалаад, шашны Ландрамыг өөрсдөө бид төрүүлээд байх шиг санагдана

-Соёл, өвчин хоёр холбоотой гэж үү. Сонин сонсдож байна?

-Гоё асуулт байна. Шууд холбоотой . Наад зах нь, монголчууд бид идээ ундаагаа зөв тохируулдаг соёл уламжлалтай байсан нь устжээ. Бүтэн жил мах идэхийн зэрэгцээ, харь улсын сүлжээний бизнесийн золиос болж, генийн өөрчлөлттэй тахиа, гахайнд хүүхдүүдээ оруулчихлаа. Гэдсээ цайлгадаг сүү, цагаан идээгээ хийх нүүдэлчин соёл устсаар байна. Урд газрын хөх саванд худгийн мотор шиг юм дүрчихээд айраг исгэж мөнгө олдог малчин айлыг энэ намар Булганы Сайхан суманд очоод үзлээ. Хавтгайгаараа ийм байдлаа яах вэ? Монгол хүнсний технологи алдагдсан. Ааруул ээзгийгүй өссөн хүүхэд яаж бөх, сайхан шүдтэй болох юм. Хот, хөдөөгүй ийм байна. Шагай нь гарсан оймс худалдаанд их дэлгэрсэн. Спорт оймс гэнэ.

Манай эх орон бол мөнх цэвдгийн хөрс зонхилсон, газрын чийг хүйтэн дороос байнга босож байдаг бүсэд оршдог. Бидний ижий аав, биднийг багад дороосоо зузаан хувцас өмс гэж үглэдэг байсан нь зөв байж. Нарийхан шуумагтай өмдтэй хөвгүүд залуус, татайсан цээж цамцтай охид бүсгүйчүүдийг хараад, монгол хүний үржиж өсөх, удам ургаа цагаан сүүгээрээ хөхүүлж өсгөх соёл алгуурхан устаж буйг харж болно. Үндэсний аж үйлдвэрлэл байхгүй болох цаанаа ийм уршигтай байна шүү дээ. Халуун цуст монголчууд бид Солонгост очоод халуун ногоонд орж, элэг дотроо муутгаад ирдэг нь хоёр халуун харшиж хямарснаас элгээ хатууруулаад ирдгийг ч, идээ ундны соёлгүйтэй нь холбож ойлгоё. Улс үндэстэн бүхэн өөрийн соёлдоо яагаад хайртай байна вэ гэвэл, соёл нь эрүүл оршин тогтнох амин хэрэгцээ нь болохоор тэр шүү дээ. McDonald's-ыг Орос улс өөрийнхөө түүхий эдээр хийх бодлого барьсан.

Блинчик буюу орос шарвинг дэлгэрүүлэх аян өрнүүлж байгаа. Теремок, Избушка, Шоколадница гээд хоолны сүлжээгээ дэмждэг. Борщ ба хүрэн манжинтай шөлийг Оросын үндэстн ий хоол хүнсний бэлгэ тэмдэг болгож байгаагаа Гадаад хэргийн яам нь зарлалаа. Украинчуудтай булаалдаж байгаагаас харахад энэ муу жоохон шөл хүртэл үндэстний асуудал байх нь! Иргэдийнхээ эрүүл мэндийг хамгаалахдаа улс гүрнүүд хэрэглээнийх нь соёлоор бодлогоо барьдаг гээд яривал даанч их юм байна. Сая Ерөнхийлөгчийн зүгээс санаачлан Монголын уламжлалт анагаах ухааны 108 ботийг АШҮИС-ийн эрдэмтэн багш нар, уламжлалт эмнэлгийн салбарынхны олон жилийн нөр их хөдөлмөрөөс бүтсэн зохиол бүтээлийг ард олондоо хүргэхээр болсон. Уншиж мэдээд ирвэл, ямар агуу ухаанаа бид гээсэн байв аа гэдгийг дээр доргүй ойлгох биз.

-Сайхан мэдээ байна.108 боть хэзээ хэвлэгдэж, худалдаанд гарах бол?

-Эхний ботиуд энэ онд гараад эхэлчихнэ. Үлдсэн нь төсвийн хөрөнгө, бас дараачийн эрх баригчдаас хамаарах асуудал. Үнэхээр онцгой ач холбогдол бүхий ботиуд шүү. Монголын маань өнөө цагийн хамгийн мэдлэг туршлагатай багш, эрдэмтэн судлаачид энэ төсөлд 100 хувь хамрагдаж байгаа. Хоёр жилийн маань ажлын нэг үр дүн гарч байна. Монгол анагаах ухааны эрт цагийн мэргэдийн намтар, бүтээлээс эхлээд шинжлэх ухаан хөгжсөн орчин цагийн тайлбартайгаа нийлээд хосгүй энэ бүтээлийг гардан хийж байгаа Шинжлэх ухааны доктор, академич Ш.Болд болон Ардын багш Чоймаа, зурхайч Тэрбиш, Д.Нацагдорж маарамба, уламжлалтын доктор М.Ам бага, Д.Цэрэндагва, З.Мэнд-сайхан, Б.Болдсайхан, Ч.Чимэдрагчаа гээд нэгэн үйлсэд хамтарч чадаж байгаа эрхмүүдэд үнэхээр баярлаж байна.

-Та Галерей, МУЭ-ийн фондын уран зургууд, Монгол банк-ны эрдэнэсийн санд хадгалагдаж байсан үнэт эд зүйлсийн талаар хатуухан дуу гарсан. Энэ ажил ямар үр дүнтэй байна?

- Үндэсний соёлын өв голчлон нэг нийгмээс нөгөөд шилжих үед эзэнгүйдэж, алдагддаг нь хүн төрөлхтний туулсан гашуун түүх. Зарим дайсагнагч улс зориудаар нөгөө улсынхаа түүх соёлыг устгаж, шатааж үгүй хийдэг. Троягийн номын сан, Луврын музей, Инкүүдийн дурсгал, Хятадын соёлын хувьсгалаар эртний хөгжмийн зэмсгүүд ,1937 онд Мэгжид Жанрайсиг тэргүүтэй олон мянган бурхан гээд... бүгд дайн, хувьсгалын халдлагад өртсөн жишээ бий. Монгол Улс 1990 оноос өнөөг хүртэл ямар зүйлсээ алдав гээд банжихаар ч нэлээд юм гарна. Энд ирээд гутарсаан.

Бид чинь соёлын дархлаагаа найгүй алдсаар байна. 1990 оны эхээр АНУ-аас манайд сууж байсан Элчин сайд Жон Дингер гэгч хуучны нандин хийц бүхий 200-гаад мөнгөн аягыг дипломат шуудангаар харьд гаргасан гэдэг. Монгол уран дархны, нутаг нутгийн, өнөө л дарьганга, ноён, сэврэй ур хийц шингэсэн аяганууд гараад явчихсан байж таараа. Эрдэнэсийн санд байсан үнэт зүйлс, тэр дотор Жавзандамба хутагтын эд юмс, Гандан хийдээс тэнд хадгалж байсан найман авдар зүйл хаа байгааг мэдэхтэйгээ боллоо.

Сүм хийдүүд, улсын музейнууд дахь Өндөр гэгээн Занабазарын мутрын бурхад хаа хаана байгааг таамаглах болсон. Эцсийн дүн гараагүй байна, нэлээд ажиллагаатай, ярвигтай нь мэдээж. Алдсан хүн арван тамтай гэгчээр, сайд дарга нарыг хардахаас яах вэ. Санкт-Петербургийн Эрмитажид л гэхэд, ихэвчлэн аль гучаад онд бүртгэгдсэн картотек бүхий монгол, төвөд бурхад байдаг байсан бол одоо 2008, 2015 онд гэх мэт сүүлд очсон бүртгэлтэй үзмэрүүд байх болсон нь, хил гаалиар өнөө ч гэсэн соёлын үнэт өв гараад байгаа л гэсэн үг биз дээ.

-Музейн байгаа хосгүй үнэт өв соёл маань хуурамч болж солигдсон гэх хүн олон байдаг. Бид үр хүүхдээ дагуулж очоод хуурамч юм үзүүлээд байдаг юм биш биз дээ?

-Иргэд маань төрөөс хавьгүй ухаалаг сэхээлэг, миний энэ ажилд урам дэм өгдөг тулдаа л энэ ажлыг хийж байна. Тэдний нэг нь зөвлөж зуучилсан юм. Наяад оны дунд үеэр Монголд ирж, бараг л бүх соёлын өвийн фото зургийг өндөр нарийвчлалтай дурангаар авсан, Япон улсын иргэн Сугияма гуайд хүсэлт тавиад удаж байна. Эдгээр гэрэл зургийн слайдуудаа манайд өгөөч гэсэн юм. Харьцуулж харах, тодруулах эх үндэс ямар ч байсан, бий болсон. Музейд байгаа нь ориг уу, үгүй юу гэж эх зурагтай нь харьцуулах юм, эхний ээлжиндээ.

Занабазарын маань бүтээлүүд дэлхийд гайхагдаж, олон сая еврогоор дуудлага худалдаанаас алга болж байна. Монголд ба гадаадад байгаа Занабазарын бурхдын альбомыг хийх далимд, бүртгэе гэдэг дээр Сугияма гуайтай тохиролцсон, хүлээж байна. Ерөнхийлөгч мөн Архивын Ерөнхий газрынханд найман зүйл үүрэг өгсний нэг нь гадаадад буй соёлын өвийг бүртгэх ажил юм. Европт буйг нь Боннын Их сургуулийн монголч эрдэмтэн арваад жил судлаад гаргачихсан, бэлэн байгаа. Хүний өөрийнгүй санаа тавих ажил.

Англи дахь Төвөдийн фондоос ерэн оноос хөрөнгө тусгайлан гаргаж, монголчууд та нар буддын уламжлалт өв соёлоо баримтжуул гэсэн ч, БСШУСЯ -наас хэд гурван альбом цөөн тоогоор хэвлэгдээд байхгүй болсон юм билээ. Тэндээс л гэхэд нийт 650 гаруй мянган фунт-стерлингийн үлэмж хувийг үүнд зарцуул гэж яам руу өгч, үлдсэнийг Гандан, бусад ТББ-уудад өгсөн байна. Харин тайлан нь байдаггүй юм.

-Музейн барилгуудыг нураагаад эхэллээ. Соёлын өвөө хамгаалахад иргэн хүн яг яаж оролцох ёстой юм бэ?

-Ерөнхийлөгчийн зүгээс санаачлан УИХ-аар батлуулахыг хүсдэг нэг хууль бол Меценатын тухай хууль юм. Соёл, урлагийн ивээн тэтгэлгийн хууль буюу Меценатын хуулийг пост социалист орноос гэхэд ОХУ, Беларусь ,Казахстан зэрэг улс мөрдөөд эхэлсэн. Монголын баячууд жишээ нь, уран зураг худалдаж авах, музей, сүм хийд засварлах, соёлын үнэт өвийг төрийн өмнөөс даатгал хийж, гадаадын үзэсгэлэнд толилуулах зэрэг олон эрх үүргийг эдэлнэ. Тэрхүү соёл урлагт зориулсан үйл ажиллагааны зардлыг үндсэн үйл ажиллагааных нь улсын татвараас чөлөөлдөг болох, ийм хялбар ч гэмээр арга замаар соёл урлагийн төрөөс хараат байдлыг салгах юм. Ингэснээр соёлын өвийн хулгай ч байхгүй болно.

Марк Зукерберг, Билл Гейтс, Азим Премжи, Гордон Мур гээд энэ цаг үеийн, дэлхийн алдарт меценатуудыг төрүүлсэн улс оронд иргэдийнх нь үндэсний соёлын ухамсар өндөр байдаг. Элит гэж ийм л давхаргыг хэлдэг юм. Тархи, зүрх нь зэрэг ажилладаг баячуудыг хэлдэг юм. Манайд бол эсрэгээрээ жишээ цөөнгүй шүү. Богд хааны 150 жилийн ойгоор ордон музейн хашаанд нь төрөөс тохижилт хийх гэхэд "Вантрэйд” компани цагийн ороо бусгаад хууль зөрчиж, хуйвалдаж авсан хэсэг талбайд эзэн сууж газрыг нь чөлөөлөхгүй шүүхдэлцсээр байгаа.

Түүх соёлыг мөнгөнөөс дор үздэг хомхой сэтгэлгээ арилаагүй цагт музейн барилгуудын А бүсэд шунасан үйлдэл л яваад байна гэж харж байна. Улс төрийн хэлмэгдэгсдийн музей гэж модон жоохон байшинг нураахад миний дотор муухай оргисон. НҮБ-ын Соёлын түүх дурсгалт өвийг хадгалж хамгаалах, унаган төрхийг нь алдуулахгүй, сэвтээхгүй байх заалт ч бий. Хуучны хэв маягтай байшин барилгаа нүүрэн хэсгийг ба фасадыг нь хэвээр үлдээж, ар талд нь шинээр барьдаг ёс журам бусад улс оронд хэрэгжсээр байгаа шүү дээ.

-Монгол Улс дахь шашны талаар яриад өндөрлөх үү. Саяхан Бурхан багшийн Дүйчин өдрийг бүх нийтийн амралт болгох санал УИХ-д ороход ширүүн маргаан нийгэмд дэгдлээ?

-Төвөдүүд 1959 онд улсаа алдаад, шашнаа авч үлдсэн. Монголчууд бид 1920 оноос шашнаа хэсэгчлэн алдсаар, устгасаар ирсэн. Гэхдээ төвөдүүдээс ялгаатай нь төр, улстайгаа хоцорчээ. Төр улсаа авч үлдсэн байхад шашнаа сэргээх боломжтой. Гагцхүү сэргээх гэж юуг хэлнэ вэ. Цөөхөн ч гэсэн, сүм хийдээ сэргээн босголоо. Нутаг нутгийн хутагт, хувилгаадыг тодрууллаа. Үр дүн нь юу байна. Өнгөцхөн өөрчлөлтдөө ханачихаад байгаа юм болов уу. Төр шашны хос ёсны сургааль буюу нэг нь нөгөөгөө нөхцөлдүүлэн, иргэн хүнээ гаднаас нь чанд хуулиар, дотор талаас нь шашны өндөр ёс суртахуунаар хүмүүжүүлэх үүргээ мартчихсан юм биш үү. Төр ч сул дорой, шашин ч нэр төдий, хоосон орон зай үүсчихлээ.

Энэ зай, завсраар шашны нэр барьсан харийн улстөрчид, хутган үймүүлэгчид, ашиг хонжоо хайгч нар дураараа сүм хийдээ босгоод байгаа юм биш биз. Ядуу биднийг дарлаад, тархийг нь угааж шашин сурталдаа элсүүлээд байгаа юм биш биз. Шашны хуулийн өөрчлөлт хийх төдийгүй, уламжлалт шашныхаа шинэтгэлийг нийгмийн хамгийн шилдэг оюунтнууд, түүхчид, эрдэмтэд, эх орончид маань санаачлах цаг болжээ гэж бодогддог. Хууль зүйн яамны 2018 оны мэдээ баримтад христийн сүм цуглааны газар 164 байхад буддын сүм хийд 104 байгаа юм. Шашны асуудал аль хэдийн улс орны маань дотоод асуудал биш болжээ. Энэ асуудал аль хэдийн гадаадын хараа хяналт, шахаа тулгалт дор өрнөсөөр ирсэн хуучин, шинэ баримтууд Ерөнхийлөгчийн ширээн дээр очдог. Ерөнхийлөгч өргөн энгээр нь харж байгаа гэж найддаг.

Үндэсний Аюулгүйн Зөвлөлийн хэмжээнд хэлэлцэгдэх зүйлсийг ч олны санаа сэтгэл, эв нэгдлийг бодолцон өөртөө хорыг нь шингээж үлддэг Төрийн тэргүүний ухаан ч байгаа. Хэзээ ч хуулиа зөрчиж, шашны дотоод асуудалд ордоггүй шүү. Төр, сүм хийдийн харилцааны тухай хуульд "Төрөөс Монголын ард түм- ний эв нэгдэл соёл иргэншлийн түүхэн уламжлалаа эрхэмлэхийн үүднээс Монгол Улс дахь Буддын шашны зонхилох байр суурийг хүндэтгэн үзнэ” гэж заасан. Энэ заалтыг харин хэрэгжүүлэхгүй байх нь их усны дэргэд цангаж үхэхийн үлгэр болох бус уу. Хэлмэгдүүлж хядсан өвөг дээдэс, элэг нэгтнүүдээ бодсон ч, Монголын төр засаг буддизмд өртэй. Бурхан багшийн Дүйцэнг бүх нийтийн амралтын өдөр болгох хуулийн төслийг ард иргэд маань олонх нь дэмжсээр байгаа, хүлээж ч байгаа. Харин өөрөөр үзэл бодолтой байгаа улс цөөн. Цахим хилийг зөрчиж, ард иргэдийг дотроос нь хагалан бутаргадаг хүчин зүйлсэд итгэх хэрэггүй.

-Эв нэгдлийн бэлгэдэл болох учиртай Ерөнхийлөгчийн Зөвлөх нэг шашныг онцлон дэмжлээ гэж шүүмжлүүлэхээс айхгүй байна уу?

-Айхгүй байна. Зар им зүйлд шударга, хатуу байж сурцгаая. Буддын шашин бол хүн амын ихэнхийн шүтдэг, хуулиар дээдлэгдсэн уламжлалт шашин. Төрийн тэргүүн нь буддистүүдээ дэмжих хамгаалах үүргээс татгалзах ёсгүй. Хүний эрхийн чиглэлээр ч олон улсын өмнө Монгол Улс үүрэг хүлээсэн, энэ үүргээ л Ерөнхийлөгч хэрэгжүүлж байна. Цаг нь болохоор ил гаргаж тавих их юм бий гэж товчхон хэлье. Эдийн засгийн зээл тусламжуудын цаад барьцаанд соёл, түүх шашин, иргэний нийгмийн бүтцийн ойлголтууд явсаар ирсэн юм байна. Шинэ баримтууд ч олж авч байна. Байдал хэцүүдвэл миний бие ард иргэдээсээ зөвлөгөө, тусыг хүсэх болно. Яагаад гэвэл, би улстөрчдөд итгэхээ больсон хүн шиг байна.

-Шашны шинэтгэл гэж түрүүхэн дуугарлаа. Юуг нь шинэчлэх ёстой юм бол?

-Шашны сонгодог ухагдахууныг гээж орхилгүй өнөө цагт шинжлэх ухаанч байр сууринаас тайлбарлаж, номлож, эх хэлээрээ ч мөн айлдаж чаддаг, төрийн болоод нийгмийн харилцаанд аваад явчих шинэ үе, сэтгэлгээний шинэ гарааг гэж хэлж болох юм. Бүдүүн тоймоор шүү. Энэ шинэтгэлийг ард иргэд захиалж санаачилж, төрөөс дэмжиж, монгол лам нар маань гардан бүтээж чадаж гэмээнэ, жинхэнэ үндэсний шашны хөгжлийг бий болгоно. Шашнаар сэжимдэн монголчуудыг бутаргаж, өөрсдийгөө товойлгосон хүний өөрийн баахан ренбүчи, хутагт хувилгаан болгонд хэдий болтол гэр дэхээ, гар дээрхээ өргөж гүйгээд байх вэ. Монголын буяныг Монголд нь тогтооё. Монгол лам нартаа илүү боломж олгоё. Хийморийн сан тавиулаад өргөдөг хэдэн төгрөгөө харамлаад, лам нар баяжлаа, таргал лаа гэхээсээ илүү, яаж хамтарч нийтийн буяныг бүтээхээ боддог больё.

Гэгээчүүлээр тодорсон хутагт хувилгаад маань хэлд, хөлд хурд ан ороосой. Юун түрүүнд тэд нийгэмдээ гэрэл гэгээ цацраах оюуны манлайлал гэдгээ огоорч болохгүй. Тэдний өмнөх дүрүүд ямар мундаг эрдэм чадал төгс эх орончид байлаа даа. Өөрсдийгөө эд нар маань харьц уулах цаг болсон шүү. Хүчирхэг бүү хэл, ядмаг улсын ч гар хөл болохоос ард иргэд маань сэрэмж илж, бидний цөөн монголыг хооронд нь хагалах муудалцуулах аливаа зүйлээс сэрэмжлэх ухаан суумаар байна даа. Гандантэгчинлэн хийд ч гэсэн эв эеийн үлгэр болж, Бурхан багшийн тогтсон тааллын дөрвөн урсгал салааг ялгаваргүй тэгш барих ухаанаа гээгээгүй гэж санадаг шүү. Ингэж нэгдмэл бодлогод хандуулахгүй бол, Шүгдэн гэх мэт, угтаа бол монголчууд бидэнд харь хамаагүй бугийн үлгэрээр хагалаад, шашны Ландрамыг өөрсдөө бид төрүүлээд байх шиг санагдана.

Түүх соёлыг мөнгөнөөс дор үздэг хомхой сэтгэлгээ арилаагүй цагт музейн барилгуудын А бүсэд шунасан үйлдэл яваад байна гэж харж байна. Улс төрийн хэлмэгдэгсдийн музей гэж модон жоохон байшныг нураахад миний дотор муухай оргисон. НҮБ-ын соёлын түүх дурсгалт өвийг хадгалж хамгаалах, унаган төрхийг нь алдагдуулахгүй сэвтээхгүй байх заалт ч бий. Хуучны хэв маягтай байшин барилгаа нүүрэн хэсгийг ба фасадыг нь хэвээр үлдээж, ар талд нь шинээр барьдаг ёс журам бусад улс оронд хэрэгжсээр байгаа шүү дээ Занабазарын маань бүтээлүүд дэлхийд гайхагдаж, олон сая еврогоор дуудлага худалдаанаас алга болж байна. Монголд ба гадаадад байгаа Занабазарын бурхдын альбомыг хийх далимд, бүртгэе гэдэг дээр Сугияма гуайтай тохиролцсон, хүлээж байна. Ерөнхийлөгч мөн архивын ерөнхий газрынханд найман зүйл үүрэг өгсний нэг нь гадаадад буй соёлын өвийг бүртгэх ажил юм.

Нийтлэгч: Ш.Даваадорж

ЭХ СУРВАЛЖ: ЗАСГИЙН ГАЗРЫН МЭДЭЭ СОНИН

П.Гомбодорж: Малын үүлдэр угсаа, чанар, ашиг шимийг сайжруулах тал дээр бодлого барьж ажиллаж байна

Mart — Tue, 17 Dec 2019 09:54:34 +0800

Архангай аймгийн ХХААГ-ын дарга П.Гомбодоржтой аймгийн мал аж ахуйн салбарын хөгжил, дэвшил, аймаг орон нутгийн бодлого, авч хэрэгжүүлж буй ажил, арга хэмжээний талаар дэлгэрэнгүй ярилцлаа.

-Архангай аймгийн мал аж ахуйн салбарын хөгжлийг сүүлийн арван жилээр харвал... Энэ асуултаар ярилцлагаа эхэлье?

-Архангай аймаг бол Монгол орныхоо төв хэсэгт оршдог. Байгалийн өвөрмөц тогтоцтой, үзэсгэлэнт сайхан газруудтай. Түүх соёлын арвин баялаг, нөөцтөй аймаг юм. Манай аймгийн тухайд томоохон уул уурхайн ордны илэрц байхгүй. Зөвхөн хөдөө аж ахуйг түшиглэсэн аймаг. Эдийн засгийн хөгжил, дотоодын нийт бүтээгдэхүүндээ хөдөө аж ахуйн салбар нь голлодог. Аливаа хөгжлийг дунд хугацаанд буюу арван жилээр авч үзэж байгаа. 2009 онд манай аймаг гурван сая толгой малтай байсан. Арван жилийн дараа буюу өнөөдөр малын тоо толгой тэр үеийнхээс даруй арав дахин өссөн байна. Аливаа аймгийн хөгжлийн гол тулгуур нь юу вэ гэдгийг тухайн аймгийн эдийн засагт аль салбар нь гол байр суурийг эзэлж байна, аль салбараас олсон үйлдвэрлэлээрээ эдийн засгийн өсөлтөө нэмэгдүүлэх боломж байна гэдгээр нь тодорхойлдог.

Ер нь байгалийн уур амьсгалын өөрчлөлт их явагдаж байна. Тэгэхээр бид хөдөө аж ахуйн салбарыг уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицуулан тогтвортой хөгжүүлэх зайлшгүй шаардлага бий болж байгаа юм. 2016 онд аймаг хөгжлийнхөө бодлогыг тодорхойлох шаардлагатай гэж үзсэн. Энэ хүрээнд Архангай аймагт тухайн үед шинээрбайгуулагдсан ИТХ, Засаг даргын зүгээс иргэд болоод бусад холбогдох мэргэжлийн байгууллагуудтай хамтран 2017-2026 он хүртэлх хөгжлийн гол бодлогыг тодорхойлсон. Энд олон хүчин зүйл нөлөөлнө. Уур амьсгал, бэлчээр, байгаль цаг уурын онцлог, хүн амын тоо, нягтрал суурьшил, эдийн засагт эзэлж буй байр суурь зэргийг харгалзан үзээд Архангай аймаг бол хөдөө аж ахуйн салбар, байгаль орчин аялал жуулчлалыг түшиглэн хөгжвөл илүү үр дүнд хүрнэ гэж тодорхойлж, тогтвортой хөгжлийн бодлогын хамгийн тэргүүлэх чиглэлээр хөдөө аж ахуйн салбар, аялал жуулчлалын салбар гэж тодорхойлсон.

Тэгэхээр хөдөө аж ахуйн салбар айлаар бол гэрийн нэг багана болж байгаа юм. Энэ хүрээнд хөдөө аж аухйн салбарыг уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицуулан хөгжүүлэх зорилтуудаа дэвшүүлсэн. Нэгдүгээрт, мал аж ахуйн үйлдвэрлэлээ чанаржуулах шаардлагатай. Хоёрдугаарт, нэг малаас гарч байгаа ашиг шимийг нэмэгдүүлэх замаар малчдын орлогыг нэмэгдүүлэх, гуравдугаарт, малын эрүүл мэндийг хамгаалах, малын гаралтай түүхий эдийн үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, малчдын хандлагыг өөрчлөх, шинэ мэдлэг мэдээллээр хангах нь мал аж ахуйн салбарын үндсэн зорилго.

Нөгөө талаар бэлчээрийн мал аж ахуйг эрчимжсэн мал аж ахуйтай хослуулан хөгжүүлэх, өндөр ашиг шимтэй хээлтүүлэгчийг үржилд ашиглаж, малын чанарыг сайжруулах, мэргэжлийн байгууллагатай хамтран малын үржил селекцийн ажил, малын чанарыг сайжруулахыг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй зохион байгуулах нь мал аж ахуйн үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх үндсэн суурь болж байгаа юм. Үүний дараа хөтөлбөрт тусгагдсан зорилтуудыг хэрэгжүүлэхийн тулд Засгийн газраас хэрэгжүүлж буй үндэсний хөтөлбөр, салбарын яамнаас хэрэгжүүлж байгаа хөтөлбөрүүд, улсын төсөв, олон улсын байгууллагуудын төсөл хөтөлбөр, мэргэжлийн байгууллагууд, малчид иргэдтэй хамтран ажлуудыг үе шаттайгаар явуулж байна.

Мал аж ахуйн салбарын үндэс нь бэлчээр. Аймгийн малыг 5.6 сая гэвэл хонин толгойд шилжүүлэхэд 12 сая орчим болж байгаа. Манай аймаг 5.5 сая га бэлчээртэй. Үүний 70 гаруй хувь буюу 3.7 сая нь хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газар буюу бэлчээр юм. Тэгэхээр энэ3.7 сая га бэлчээр дээр ойролцоогоор хонин толгойд шилжүүлснээр 6-8 сая мал бэлчих боломжтой. Харин өнөөдөр хэтрээд 12-13 сая мал бэлчиж байна. Үүнийг бэлчээрийн даац хэтэрсэн байна гэж болно. Бид яах аргагүй малын тоо толгойг бэлчээрийн даацтайгаа уялдуулах нь зүй ёсны шаардлага. Малын тоо өсөхийн хэрээр өвс талхлагддаг. Мал ч хангалттай тарга тэвээрэг авч чадахгүй. Ингэхээр нэг малаас гарах ашиг шим буурна. Малчдын орлого ч буурна гэсэн үг. Үүнийг малчид маань ч ойлгож байгаа. Нөгөө талаас бэлчээрийг талхлахаас сэргийлэхээс гадна бэлчээрийг хамгаалах, тухайлбал, хортон мэрэгчдээс хамгаалах, хуваарьтай ашиглах, усан хангамжийг нэмэгдүүлэх, отрын нөөц бэлтгэх чиглэлээр бэлчээрийн менежментийг хамгийн түрүүнд авч хэрэгжүүлэх зүй ёсны асуудал. Энэ үйл ажиллагааг Ногоон алт, Малын эрүүл мэнд төсөлтэй хамтран сүүлийн жилүүдэд бэлчээр ашиглагчдын хэсгүүдийг байгуулах замаар бэлчээрийн менежментийг хэрэгжүүлж байна.

Ер нь 2012 оноос хойш бэлчээрт бэлчээрийн усан хангамжийг нэмэгдүүлэх чиглэлээр бодитой томоохон ажлууд хангалттай хийгээгүй. Жилд 4-5, зарим жилд 5-6 гүн өрмийн худаг гаргаж байсан. Сая бид нар зах зээл ба бэлчээрийн удирдлага төсөлтэй хамтраад 2020 онд аймгийн хэмжээнд гүн өрмийн 46 худгийг гаргах гэж байна. Үүний 70 хувийг төслөөс, 30 хувийг орон нутгаас гаргана. Мөн энэ жил бэлчээрийг оготно мэрэгчдээс хамгаалах чиглэлээр найман суманд 80000 га талбайд үлийн цагаан оготнотой тэмцэх ажлыг зохион байгуулсан. Ирэх 2020 онд 80-100 орчим мянган га талбайд үлийн цагаан оготнотой тэмцэх ажлыг зохион байгуулна.Мөн салбар яам, аймаг орон нутаг, төсөл хөтөлбөрийн шугамаар нийтдээ 50 гаруй инженерийн хийцтэй гүн өрмийн худгийг гаргана. Аймгийнхаа үлдсэн бүх багт мал угаалгын банныг барина. Мөн зарим бүс нутагт малын тэжээлийн үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлж, мал бордох аж ахуйг байгуулахаар ажиллаж байна.

-Бэлчээрийн даац, малын тоо хоёрыг хооронд нь уялдуулахын тулд малчдыг өөрсдийг нь оролцуулсан ажлыг төрөөс хэр хийж байна вэ?

-Мал бол Монгол Улсын Үндсэн хуулинд зааснаар төрийн хамгаалалтад байдаг. Нөгөө талдаа хувийн өмч шүү дээ. Бид бэлчээрийн даац, малын тоо хоёрыг хооронд нь уялдуулахын тулд малчидтайгаа зайлшгүй хамтарч ажиллах ёстой. Өнөөдөр арван малаас авч байгаа ашиг шимийг 2-3 малаас авах зарчимд шилжих ёстой юм. Үүний тулд, малын чанар, үүлдэр угсааг сайжруулах ёстой. Сүүлийн 20 гаруй жилийн хугацаанд энэ ажлыг малчдын дурын түвшинд орхисон. Ямар нэг хууль, эрхзүйн зохицуулалт байхгүй. Мөн мал эмнэлгийн нэгжийн хавсарга маягаар явж ирлээ. Хэн дуртай малчин ямар ашиг шимтэй нь мэдэгдэхгүй хээлтүүлэгчийг ашигладаг болсон. Үүнээс болж сөрөг үр дагавар гарсан. Ийм учраас 2017, 2018 онд малчдад энэ талын мэдлэг олгох, мэдээлэл өгөх зорилготой аймгийн томоохон малчдын зөвлөгөөнийг бүсчилж зохион байгуулсан. Мөн энэ чиглэлээр аймагт цөм сүргийн үржлийн төв болон үржлийн нэгжүүдийг байгуулж, түүгээрээ дамжуулан малын үүлдэр, чанарыг сайжруулах ажлыг малчидтайгаа хамтран зохион байгуулж байна.

-Малчид, тариаланчид бэлчээрийн даац эсвэл бэлчээрийн хязгаарлагдмал байдлаас тэр үү. хоорондоо их таарамж муутай байдаг талтай. Өнгөрсөн жил манай аймаг тариалангийн бүс нутгаа тогтоогоод авсан. Тэгэхээр одоо малчин, тариаланч хоёрын маргаан ямар хэмжээнд байгаа бол. Ойлголцолд хүрсэн болов уу?

-2000-аад оны үед бэлчээрийн даацын тухай ярьж байгаагүй. Малаа л өсгөдөг байсан. Малаа өсгөсөн малчныг шагнаж урамшуулдаг байлаа. Энэ нь ч малын тоо өсөх нэг хөшүүрэг нь болсон. Ингээд малын тоо өсөөд ирэхээр бэлчээрт бэлчих мал олширно. Айл саахалт битгий хэл ах дүү нар хоорондоо бэлчээрээс болж маргадаг болсон. Дээр нь 1990 оноос өмнө 50 гаруй мянган га талбайд газар тариалангийн үйлдвэрлэл эрхэлдэг байсан. 1990 оноос хойш нэгдэл сангийн аж ахуйнууд хувьчлагдаж, газар тариалангийн сангийн аж ахуй нэгдлүүд татан буугдсанаас шалтгаалж, уналтад орсон. Энэ үед газар тариалангийн зарим хэсгүүд албан бусаар бэлчээр рүү шилжсэн байдаг. Гэтэл энэ хөдөө аж ахуйн салбарын нэг тулгуур нь газар тариалан шүү дээ. 2008 онд атрын 3-р аяны хүчинд газар тариалангийн салбар сэргэсэн байдаг. 2009 онд манай аймаг 2000 га талбай эргэлддэг байсан бол өнөөдөр 16000 га талбай эргэлдэж байна. Газар тариалангийн бүс тогтоогоод ирэхээр тариаланч, малчдын хоорондын зөрчил маргаан үүссэн. Үүнийг зохицуулахаар 2015 онд УИХ-аас Тариалангийн тухай хууль баталсан. Манай аймагт газар тариалангийн бүс бүхий найман сум бий. Бүс бүхий сумдад газар тариалан эрхэлж буй иргэн, аж ахуй нэгжүүд малчидтайгаа уялдаж, хамтран ажиллах нөхцөлийг бүрдүүлсэн. Яг өнөөдрийн байдлаар газар тариалан эрхэлж байгаа бүсүүдэд малчид, тариаланчдын хоорондын маргаан харьцангуй бага байна. Бид тариаланчдад газар тариалангийнхаа талбайг хашиж, малаас хамгаалах, хаврын тариалалтаас ургац хураах хугацаанд газар тариалангийн бүс нутгаас малчдыг бэлчээрээ сэлгэж буух гэдэг зөвшилцлийг хийж чадсан. Нөгөө талдаа газар тариалангаас гарч байгаа будаа, сүрэл, ногоон тэжээлийг орон нутгийнхаа малчдад боломжийн үнээр хүргэж байгаа нь энэ хоёрын маань хамтын ажиллагааны үр дүн.

-Эргээд мал аж ахуйн салбар руугаа оръё. Манай аймагт мал аж ахуйн салбарыг хөгжүүлэх дунд хугацааны бодлого гэж байдаг болов уу?

-Байна аа. Ер нь аливаа ажлыг хийхэд тухайн аймаг орон нутгийг удирдаж байгаа хүмүүсийн сэтгэл, бодол их нөлөөлдөг. Аймгийн удирдлагууд хөдөө аж ахуйн салбарын хүмүүс. Энэ ч үүднээс хөдөө аж ахуйн салбарын бодлого арай илүү байна уу даа гэж боддог. Манай аймаг нь малын тоо гэхээс илүү мэргэжлийн байгууллагуудтай хамтран тэдний зөвлөмж, хяналт дор малын үүлдэр угсаа, чанар, ашиг шимийг сайжруулах л бодлоготой. Энэ хүрээнд бид мэргэжлийн байгууллагуудын оролцоотойгоор үржлийн цөм сүргийг бий болгосон. Архангай аймгаас барьж буй мал аж ахуйн салбарын дунд хугацааны бодлого бол мал аж ахуйн салбарын бүтээгдэхүүний үнэлэмжийг нэмэгдүүлж, нэг малаас гарч байгаа ашиг шимийг нэмэгдүүлэхийн тулд малын чанар, үржлийг сайжруулах ажлыг мэргэжлийн байгууллагуудтайгаа хамтран зохион байгуулах юм.

-Аймгийн Засаг даргын үйл ажиллагааны хөтөлбөрт тусгагдсаны дагуу "Өрх бүр үйлдвэрлэгч” аймгийн дэд хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж байгаа. Энэ хөтөлбөр дотор мал аж ахуйг хөгжүүлэх, мал аж ахуйн үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх чиглэлээр хийх ажлууд байгаа юу?

-Аймгийн Засаг даргын үйл ажиллагааны хөтөлбөрт туссан нэг томоохон ажил бол Архангай аймаг "Хэрэглэгчээс үйлдвэрлэгч аймаг” болно гэсэн зорилт дэвшүүлсэн байгаа. Үүний утга нь өөрт байгаа түүхий эдийн нөөц боломжийг ашиглаж, өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх юм. Манай аймаг жилдээ 5.6 сая малын 20 орчим хувийн эдийн засгийн зах бий. Эдийн засгийн эргэлтэд оруулна гэж үзвэл жилдээ 25-30 мянган тн махыг зах зээлд борлуулах, 100 орчим сая литр сүү, 1.2 саяаас 1.4 сая ширхэг арьс шир зэрэг нь малчдын гар дээрээс бэлтгэгдэж байна. Энийг л бид өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүн болгож үйлдвэрлэх нь гол зорилго юм.

Мал аж ахуйн салбарт Засгийн газраас хэрэгжүүлж буй мах, сүүний анхдугаар аяны хүрээнд зарим суманд сүүний жижиг цехүүд байгуулсан. Мөн малчдын гар дээр гарч байгаа нэхий арьсыг боловсруулаад, бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх чиглэлээр сум бүрт арьс, нэхий элдэх цехийг байгуулсан. Мэдээж хэрэг зарим суманд арьс нэхийгээ элдээд эхэлчихсэн, сур суран эдлэл, хурган дээл, үстэй дээлийг үйлдвэрлэж байна. Энэ бол эхлэл. Энэ мэтээр мал аж ахуйн түүхий эдийн үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлнэ. Нөгөө талдаа сүү, цагаан идээний үйлдвэрлэлээр Архангай аймаг Монгол Улсад алдартай. Энэ үйлдвэрлэлд шинэ технологийг нэвтрүүлж, сав баглаа боодолтой болгох, хадгалах, тээвэрлэх асуудал л хамгийн чухал байна. Энэ үүднээс Сум хөгжүүлэх сан, Жижиг дунд үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх сангийн зээлээр сумдад мах, сүү цагаан идээ хадгалах зоорийн төсөл бичсэн иргэдийг их дэмжлээ.

Тухайлбал, 2019 онд хүнсний ногоо, сүү, цагаан идээ хадгалах зоорийн төсөл бичсэн 3-4 аж ахуй нэгжийг дэмжсэн. Ингээд ирэхээр нэг суманд жилдээ 70-80 тн сүү цагаан идээ бэлтгэгдэж зах зээлд нийлүүлдэг байсан бол зоорьтой болчихвол нэг иргэн л 50-70 тн цагаан идээ бэлтгэж хадгалаад зах зээлд нийлүүлэх боломжтой болно. Нөгөө талаар сав баглаа боодол. Зах зээлд бэлэн болсон бүтээгдэхүүн борлууллаа гэхэд хэнийх, хэзээ хийсэн, ямар амт чанартай нь үл мэдэгдэх бүтээгдэхүүнийг хэрэглэгчид таашаахгүй байна. Сав баглаа боодолтой болсноор эрэлт хэрэгцээ, борлуулалт нэмэгдэнэ. Энэ чиглэлээр бас дэмжиж байна. Нөгөөтэйгүүр тээвэрлэлт. Харьцангуй дэд бүтэц сайн. Гэхдээ зориулалтын тээврээр тээвэрлэх асуудал дээр нь малчид, үйлдвэрлэгчид хамтран ажиллаж байгаа. Энэ мэтчилэн мал аж ахуйн гаралтай сүү, мах, арьс, ширдээ анхан шатны тордолт хийгээд өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүн болгож үйлдвэрлээд зах зээлд нийлүүлэх нөхцөл боломжийг бүрдүүлэн ажиллаж байна.

-Махны үйлдвэрийн талаар?

-Манай аймагт улирлын чанартай ажилладаг махны нэг үйлдвэр байна. Энэ бол хангалттай биш. 2019 онд хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалтаар хоёр жижиг махны үйлдвэр байгуулсан. Бид аль болох шат дамжлагыг багасгах тусам малчид болон хэрэглэгчдийн хооронд үнийн өсөлтийн хэлбэлзэл бага байх юм. Харамсалтай нь зарим нэг бэрхшээлүүдтэй тулгарч байна. Гол нь байгаль орчинд халгүй үйлдвэрийн аргаар мал махыг төхөөрөх нь арьс шир түүхийн чанарт нөлөөлнө шүү дээ.

-Малын эрүүл мэндийн асуудал маш чухал шүү дээ?

УИХ-аас 2018 онд мал амьтны эрүүл мэндийн тухай хууль, малын генетик нөөцийн тухай хууль гээд хоёр шинэ хууль баталж, тогтолцоонд өөрчлөлт оруулсан. Гэхдээ тогтолцоо өөрчлөгдсөн ч бас хандлагын хувьд өөрчлөлт оруулах зайлшгүй шаарддлагатай байгаа юм. Бидний гол зорилго бол махаа хээрийн бойгоор биш үйлдвэрийн аргаар төхөөрөөд гарал үүслийг нь тодорхой болгочивол манай малын мах экспортод гарах үнэлэмж нь нэмэгдэх бүрэн боломжтой. Үүнийг бид 2018 онд Ногоон алт, Малын эрүүл мэндийн төсөлтэй хамтран туршиж үзсэн. Малын эрүүл мэндийн мөшгих тогтолцоо гэж. Малын халдварт өвчин бол урьдчилан сэргийлэх ажлыг сайн зохион байгуулж чадсан бол халдварт өвчин гарахгүй байх нөхцөл бүрдэнэ. Празит өвчин бол яг малаа маллаж байгаа малчнаас бүрэн шалтгаална. Шимэгч буюу празит өвчин нэмэгдсэнээр мал сульдах, ядрах, бэлчээрээс шим тэжээлээ авч чадахгүй, ашиг шим буурдаг. Мөн арьс шир нь гэмтдэг. Тэгэхээр энэ малыг эрүүлжүүлэх ажил бол зөвхөн мал эмнэлгийн байгууллагынх биш. Малчдын оролцоо ч чухал юм.

-Малын эрүүл мэндийн мөшгих тогтолцооны талаар тодорхой ойлголт өгөөч?

-Малын эрүүл мэндийн мөшгих тогтолцоо гэдэг бол малын гаралтай түүхий эдийг л баталгаажуулж байгаа юм. Хаана, хэний малаас бэлтгэгдсэн гэдэг нь тодорхой байх юм.

-Бар код шиг зүйл байх юм уу?

-Жишээ нь Гомбодорж гэдэг хүн оны эхэнд 500толгой мал тоолууллаа гэж бодъё. Би энэ жил 100 хонь, 20 үхрийг зах зээлд борлуулна гээд сумынхаа хөдөө аж ахуйн мэргэжилтэнд бүртгүүлээд ээмэгжүүлчихнэ. Бид бүх малыг ээмэгжүүлэх шаардлагагүй. Ээмэгтэй малыг нөгөө мэргэжилтэн маань програмдаа шивээд бүртгэчихнэ. Малын эмч нь товлолт вакцин, угаалга туулгандаа оруулчихна. Энэ бүх мэдээлэл нь ороод л байна. Ингээд мах бэлтгэх үйлдвэрүүд цахим руу орж, захиалга өгнө. Очиж авахдаа бар код уншигчтай. Уншуулангуут бүх мэдээлэл гарч ирнэ гэсэн үг. Эцсийн хэрэглэгчдэд очиход утасны апплейкшнаар ороод бас л бүх мэдээллийг хараад худалдаж авах юм. Ийм л тогтолцоо юм. Цаашид экспортод гарах бүрэн боломжтой.

-Энэ тогтолцоог орон нутагтаа яаж тогтвортой авч үлдэх вэ?

-2018 онд гурван суманд туршиж үзсэн. Мөн хөрш зэргэлдээ аймгуудаас туршиж үзлээ. 2020 оны төсөвт аймгийн Засаг дарга энэ тогтолцоог хэрэгжүүлэхэд орон нутгийн төсвөөс дал орчим сая төгрөгийг тусгаж өгч байгаа. Манай аймгаас сонгогдсон УИХ-ын гишүүн Г.Тэмүүлэн өөрийн тойргийн найман суманд энэ чиглэлээр малыг бүртгэлжүүлэх чиглэлээр бас хөрөнгө тавьж байна. Ихтамир, Өндөр-Улаан, Цахир суманд мал эмнэлгийн явуулын лабораториудыг байгуулж байна. Тэгээд маш богино хугацаанд шинжилгээнд оруулах бүрэн боломж бүрдэнэ. Дээрээс нь малын эрүүл мэндийн мөшгих тогтолцоогоо хэрэгжүүлээд явбал мал аж ахуйн гаралтай түүхий эдийн гарал үүсэл баталгаажна гэсэн үг.

-2017 онд цөм сүргийн үржлийн төвийг байгуулсан. Одоогийн ажил нь ямар явцтай байна?Малын тоо биш чанарт анхаарсан ажуудын нэг хэсэг гэж ойлгож байгаа.

-2009 онд анх цөм сүргийн үржлийн төвийг байгуулсан. Үйл ажиллагаа нь овоо жигдрээд явж байсан. Төрийн залгамж гэдэг юм алдагдсаны үр ашгаар 2013 онд энэ төвийг татан буулгасан. Дараа нь бид 2017 онд цөм сүргийн үржлийн төвийг Хүнс, хөдөө аж ахуйн газрын мал үржлийн албаны нэр дээр байсан малын суурин дээр байгуулсан. Аймгийн Засаг даргын зүгээс 2017 онд 30 орчим сая төгрөгийн дэмжлэг үзүүлж, Тамир үүлдрийн хэсгийн хонин сүргээс шилж сонгон 1000 орчим толгой малыг бий болгосон. Дээр нь цөм сүргийн үржлийн төвийн нутгийн Тамир үүлдрийн хэсгийн хонийг хэд хэдэн чиглэлээр сайжруулах арга хэмжээг авч хэрэгжүүлж байгаа.

Нэгдүгээрт, ХААИС-ийн эрдэмтэн багш нар, нутгийн ахмад малзүйч нартай хамтран малзүйчдын томоохон зөвлөгөөнийг зохион байгуулаад мал үржлийн бодлогыг 2017 онд баталсан. 2018 онд 4-5 үржлийн аж ахуйн нэгжийг байгуулаад цөм сүргийн үржлийн төвтэй хамтраад Ихтамир суманд өсвөрийн хээлтүүлэгчийг бэлтгэж байна. Эрдэнэбулган зэрэг суманд махны чиглэлийн суффолк үүлдрийн хониор хээлтүүлэгч бэлтгэх, зарим суманд хэрэгцээний эрлийзжүүлэлтийн ажлыг зохион байгуулсан. Ингэж зохион байгуулахдаа мэргэжлийн байгууллагуудтай хамтран гардан болон зохиомол хээлтүүлгийн ажлыг хийсэн. Нийт дүнгээр бол 2000 толгой эм хонинд сайн чанарын өндөр ашиг шимтэй хээлтүүлэгчийн үрээр хээлтүүлсэн байна. Энэ үйл ажиллагаагаа өргөжүүлээд 2019 онд аймаг орон нутгийн төсвийн 100 орчим сая төгрөгөөр үржлийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг найман аж ахуй нэгжид өсвөрийн хээлтүүлэгч бэлтгэх чиглэлээр санхүүгийн дэмжлэг үзүүлсэн.

Энэ хүрээнд Ихтамир, Өндөр-Улаан, Цөм сүргийн үржлийн төв, Тариат зэрэг суманд өсвөрийн хээлтүүлэгч бэлтгэх чиглэлээр бусад аймгаас өндөр ашиг шимтэй нь тогтоогдсон хээлтүүлэгчдийг авч ирж зарим суманд зохиомол болон гардан хээлтүүлгийн ажлыг энэ намар суурилж зохион байгууллаа. Хэрэгцээний эрлийзжүүлгийг мэргэжлийн байгууллагын хяналт дор тодорхой малуудыг суурилж бүртгэлжүүлж зохион байгуулах юм. Тэр хэрэгцээний эрлийзжүүлэлтээс гарсан төлийг ялгаж аваад бордож тэжээгээд зах зээлд борлуулах зорилготой юм. Мөн уламжлалт ажил болох малын төлөв байдлын үнэлгээ, малын үзлэг ангилалтыг мэргэжлийн аж ахуй нэгжтэй хамтраад зохион байгуулж байна. Үүний үр дүн зарим газарт гарч байна. Ихтамир, Өндөр-Улаан суманд хийсэн хээлтүүлгийн ажлын дүнд гарсан төлийн амьдын жин нэмэгдэж бусад дур зоргын хээлтүүлгээс гаргаж авсан төлөөс 6-8 кг-аар нэмэгдсэн байгаа юм. Энэ нь малын ашиг шим, гарц, чанар сайжирч байгаа нэг хэлбэр юм. Үүнийг цаашид үргэлжлүүлнэ. Мөн цөм сүргийн үржлийн төвийн үйл ажиллагааг бэхжүүлэх өсвөрийн хээлтүүлэгч, сайн чанарын хээлтүүлэгч бэлтгэх ажилд 120 сая төгрөгийг төлөвлөсөн байгаа.

-Малчдын залгамж халаа ямар байдаг вэ? Үүнд малчид өөрсдөө ямар бодолтой байдаг бол. Бас хөдөө аж ахуйн салбар яам, тамгын газраас ямар бодлоготой ажиллаж байгаа вэ?

-Мал аж ахуйн салбарын үндсэн гурван зүйл байдаг. Бэлчээр, мал, малчин гурав. Энэ салбарыг авч явж байгаа хүмүүс бол малчид шүү дээ. Өнөөдрийн байдлаар манай аймгийн 17000 орчим малчин өрхөд 34.5 мянга орчим малчин байна. Үүний 60-аас дээш хувь нь 45-аас дээш настай байна. Энийг юу гэж ойлгох вэ гэхээр нийт малчдын маань ихэнх нь насжиж байна гэж ойлгож болно. Малчдын залуу халааг бэлтгэх зайлшгүй шаардлагатай. Яахав, малчид маань бусдын л адил үр хүүхдээ сургууль, соёл сургуульд мэргэжилтэй болгоё гэж бодож сургаж байна. Гэтэл сураад төгсөөд ирж байгаа хүүхдүүдийн хэд нь өнөөдөр ажилтай байна вэ. Яг мэргэжлээр нь ажлын байр олдож байна уу үгүй юу. Нэг оюутан аав ээжээсээ 4-5 жил сурахад 20-30 орчим сая төгрөгийн зардал гаргаж байгаа шүү дээ. Мал аж ахуйн салбарт сэтгэл гаргаж ажиллаж байгаа залуу малчдыг дэмжих шаардлагатай юм гээд ХХААХҮЯ, ХНХЯ хамтран малчдын хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих хөтөлбөр гаргалаа. Энэ нь залуу малчин гэр бүлүүдэд тодорхой хугацааны хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр мал авч өгөх, залуу малчдын сургалт зөвлөгөөнийг сумдад бүсчлэн зохион байгуулж байна. Мөн туршлага судлуулах, сүүлийн үеийн шинэ дэвшилтэт технологийг таниулах арга хэмжээг зохион байгуулж байна. Төр бол ийм л үүргийг гүйцэтгэнэ. Хамгийн гол нь мал аж ахуйн салбарт ажиллаж байгаа залуу малчдыг бодлогоор дэмжих хөшүүрэг байх шаардлагатай гэж үзэж байгаа.

-Малчдын нийгмийн асуудал хэр баталгаатай байдаг вэ?

-Малчид өдөр, шөнө, цаг, нарыг ялгалгүй л ажилладаг. Малчид маань үйлдвэрлэгч юм. Нэг айлд нь яваад ороход өрөм хайлаад хайлмаг болгож байна. Энэ бол үйлдвэрлэл. Өвс, ус, хужирыг өөх тос мах болгож байгаа шүү дээ. Бас л үйлдвэрлэл. Өдөртөө нэг ажлыг дахин давтан хийгээд байгаа юм шиг харагдах хэрнээ борив бохисхийлгүй ажиллаж байгаа малчдынхаа нийгмийн асуудлыг төр анхаарч үзэх нь зүйтэй. Харин сүүлийн жилүүдэд малчдын тэтгэвэрт гарах насыг таван жилээр наашлууллаа. Энэ нь 80 орчим хувьтай явж байна гэсэн дүн мэдээ бий. Одоо харин 1995 оноос хойш НДШ төлж чадаагүй малчдын нийгмийн даатгалыг нэг удаа төлүүлнэ гэж байна. Энэ хууль хэрэгжээд эхэлбэл малчдын маань нийгмийн асуудал тодорхой хэмжээгээр шийдэгдэх байх аа.Мөн манай аймгаас сонгогдсон УИХ-ын гишүүд элэгний эмгэггүй Архангай төслийг хэрэгжүүлсэн. Энэ төсөлд аймгийн 44 мянган хүн хамрагдсан байдаг. Үүнээс 4-5 орчим мянга нь эмчилгээнд хамрагдаж бүрэн эдгэрсэн гэсэн дүн бий. Энэ дотор харин малчид маань багагүй хэмжээгээр хамрагдсан байх.

-Танаас цаг үеийн мэдээлэл аваад ярилцлагаа өндөрлөе. Манай аймгийн хувьд өвөлжилтийн нөхцөл байдал ямар байна вэ? Өвс тэжээлээ тогтоосон тоонд нь бэлдсэн үү. Отон нүүдэр хэр хийж байгаа вэ?

-Өвөлжилтийн бэлтгэл ажлыг уламжлалт ажлын дагуу хийсэн байгаа. Шинэ ажил биш. Энэ жилийн тухайд манай аймагт зуншлага гайгүй байсан. Харин 8-р сарын 12-ноос хойш ялангуяа төв, зүүн сумдаар хур бороо ороогүй. Ерөнхийдөө гандсан. Энэ нь бэлчээрийн ургацад нөлөөлсөн. Бэлчээрийн ургацыг га-д 4-6 цн байхад хэвийн гэж үздэг л дээ. Есдүгээр сард хийсэн бэлчээрийн төлөв байдлын судалгааг харахад зүүн талын сумдад энэ тоо бага гарсан. Баруун талын буюу уулархаг нутагтай сумдад харьцангуй бороо орж байсан учраас гайгүй байлаа. Аймгийн малчид өвс тэжээлээ хангалттай сайн бэлтгэж авсан. Отор нүүдлийн тухайд хил залгаа аймгуудын хил залгаа оршдог сумдын малчид наана цаана буух юм байна. Энэ жилийн тухайд манай аймгийн 40 гаруй малчин өрх гадны аймгуудад отроор өвөлжиж байна. Аймаг, сумын нөөцөд тодорхой эх үүсвэрээр нөөц бэлтгэдэг. Бэлтгэсэн өвс, тэжээл өвөл, хаврын туршид хүрэлцэхгүй. Аль болох малчид өөрсдийнхөө түвшинд өвс, хадлан, эрдэс тэжээлээ хангалттай сайн бэлтгэх нь зүйтэй гэдэг зөвлөмж өгч байгаа. Одоогийн байдлаар цас орж хүндэрсэн зүйл алга байна.

Саяхан бид зүүн талын сумдаар тойроод ирлээ. Өвөлжилт хүндрэх төлөвтэй байна. Цас их орсноор хүндрэхгүй шүү дээ. Цаг агаар жаахан хүйтрээд бэлчээрт байгаа өвс аргагүй багадаад ирэхээр мал бэлчээрээс хангалттай хэмжээний шим тэжээлээ авч чадахгүй. Энэ утгаар өвөлжилт хүндрэх төлөв байдал ажиглагдсан. Өвлийн эхэн сар гараад удаагүй байна. Малчиддаа юу гэж хэлэх вэ гэхээр малынхаа өвөлжөө, хаваржааг сайн дулаалах, өвс тэжээлийнхээ нөөцийг нэмэгдүүлэх хэрэгтэй. Манай аймгийн өвөлжилтийн бэлтгэл ажил 80-85 хувьтай хангагдсан. Энэ жилийн тухайд манай аймаг мал угаалгын ажлыг сайн зохион байгуулсан. УИХ-ын гишүүн Г.Тэмүүлэн өөрийн тойргийн найман сумын 44 багт суурин мал угаалгын банныг шинээр барьсан. Өмнө бид нийт малынхаа 30-40 хувийг л угаалгад хамруулдаг байлаа. Энэ жил нийт бог малынхаа 80 хувийг угаалгад хамруулж чадсан сайн үзүүлэлттэй байна. Аймгаас сонгогдсон УИХ-ын гишүүдээр дамжуулан улсын төсөв, аймаг орон нутгийн төсөв, олон улсын төсөл хөтөлбөрийн шугамаар малын эрүүл мэндийг хамгаалах, малын үүлдэр, чанарыг сайжруулах ажил шинэ шатанд, зохистой түвшинд ахиж байгаа. Ажлын үр дүн гарна аа.

Өвөрхангай аймагт өвөлжилт хүндэрсэн учраас манай Өгийнуур сум руу малчид отроор орж ирсэн. Улсын онцгой комисс манай аймагт ажилласан. Энэ үеэрээ нэгэнт отроор орж ирсэн малчдыг хөөж туухгүй байх, тэдэнд сум орон нутгаас эрүүл мэндийн болон төрийн бусад үйлчилгээг үзүүлэхээр харилцан ярилцаж зөвшилцсөн. Өвлийн цаана хавар байна. Манай зүүн талын сумд өвс ургамлын гарц тааруухан байгаа.

-Малчиддаа хандаж юу хэлэх вэ?

-Буянт мал сүргээ өсгөн үржүүлэхийн зэрэгцээ аймаг орон нутгийнхаа мал аж ахуйн салбарынхаа хөгжилд өөрсдийн хувь нэмрээ оруулж, ажлын ихийг хийж, ачааны хүндийг үүрэлцэж яваа нийт малчиддаа өвлийг өнөтэй давж, урин хавартай золгохын өлзийтэй сайхан ерөөлийг өргөн дэвшүүлье.

-Ярилцсанд баярлалаа. Ажлын амжилт хүсье.

https://montsame.mn/mn/read/209782

С.Доржсүрэн: Газар тариалан хүний үйл ажиллагаанаас гадна байгаль, цаг уурын нөлөөллөөс маш их шалтгаална

Mart — Mon, 09 Dec 2019 10:24:06 +0800

МонголУлсад атар газар эзэмшиж, арын хангай нутгийнхаа газар тариалангийн үйлдвэрлэлд цэл залуу нас, эрч хүч, оюун санаагаа дайчлан ажиллаж,атрын анхны шанг татсан ахмадууд, тэдний залгамж халаа дунд болон залуу үеийн тариаланчид, мэргэжилтнүүд механикжуулагчидолон бий. Ахмад тариаланчдын төлөөлөл болсон ахмад механикч С.Доржсүрэнтэй ярилцсанаа сийрүүлье.

-Юуны түрүүнд Та өөрийгөө танилцуулна уу?

-Намайг С.Доржсүрэн гэдэг. Одоо Цэцэрлэг суманд амьдарч байна аа.

-Та газар тариалангийн салбар руу хэдэн онд орж байв. Хэн таныг хөтөлж оруулсан бэ?

-Би төмөр замын сургууль төгсөөд л Зүүнхараад очсон. Тэндээс гачигдал гарч нутагтаа ирээд газар тариалангийн салбарт орж, техникч, хөдөө аж ахуйн механикийн ажил хийж байгаад 1978 онд Жаргалант суманд ерөнхий механикаар томилогдож очсон. Жаргалант сумаасаа их сургуульд орж, 1987 онд их сургуулийн харьяа байсан Политехникийн сургуульд сурч жинхэнэ инженер болсон доо. Тэгээд Өгийнуур суманд ирж байлаа.

-Та тэр үед хэдэн настай байсан бэ?

-Энэ салбарт ороход 25 настай л орж байсан байна.

-Таны энэ хугацаанд гаргаж байсан ажлын амжилтууд, гавьяа шагнал юу байна вэ?

-Зөндөө. Өгийннуурт ажиллаж байхдаа газар тариалангаараа улсад тэргүүлж, Хөдөө аж ахуйн яамны баярын бичиг авч байлаа. Дараа нь яамны жуух бичиг, хөдөө аж ахуйн тэргүүний ажилтан, хөдөө аж ахуйн тав, найман жилийн гавшгайч гээд хөдөө аж ахуйн бүх л шагналыг авлаа даа. Сүүлд нь Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, Алтан гадас одон гээд төрийн хайр хишгийг хүртчихсэн сууж байна аа.

-Таны ажиллаж байсан нэгдэл ямар нэртэй байсан бэ?

-Би их олон нэгдэлд ажилласан. Манай Цэцэрлэг сумынх бол "Чөлөөт амьдрал” нэгдэл, Жаргалант сумынх "Жаргалант амьдрал”, Хайрхан сумын "Хамтын зориг” нэгдэл, Өгийнуур сумын "Туяа” гэсэн нэгдлүүдэд ажиллаж байлаа.

-Нэгдлүүдэд газар тариалан харьяалагддаг байсан юм уу?

-Байлгүй яахав. Манай аймаг газар тариалангийн үйлдвэрлэлтэй зургаан сумтай. Хайрхан, Өгийнуур, Төвшрүүлэх, Хотонт, Өлзийт, Хашаат гэж. 4000-5000 га эргэлтийн талбайтай сумууд. Манай Цэцэрлэг сум бол малын тэжээл тариална. Надтай хамт манай агрономич Лхагжав эгч ажиллаж байсан.

-Архангай аймагт Атрын 60 жилийн ойг саяхан тэмдэглэн өнгөрүүллээ. Та сэтгэгдлээсээ хуваалцаач?

-Сэтгэгдэл их өндөр байна. Манай газар тариалангийн өгөөж их шүү дээ. Баярын хурал дээр надтай хамт ажиллаж байсан хүмүүс байсан. Тэдэнтэйгээ уулзахад их сайхан байлаа. Энэ газар тариалангийн ажлыг хоолыг нь идэж байсан хүнийхээ хувьд их хүндэтгэдэг.

-Та одоо хэр нь төмс ногоо тариад газар тариалангийн салбараасаа салаагүй л байгаа гэж байсан...?

-Тиймээ. Хашаандаа төмс, хүнсний ногоогоо тарьчихдаг юм. Газрын шим сайхан шүү.

-Цэцэрлэг суманд газар тариалангийн хөгжил ямар байна. Таны нүдээр...?

-Төмс, хүнсний ногоо тариалж газар тариалангийн үйлдвэрлэл эрхэлж байгаа хүмүүс олон байна. Хүнсний ногоо болон ногоон тэжээлээ тариалах тал дээр төр засгаас дэмжиж байгаа шүү.

-Энэ салбарт залуучууд хүч түрж орж ирж байна уу? Ялангуяа мэргэжлийн боловсон хүчний тухайд?

-Манай суманд нарийн мэргэжилтэй хүмүүс байна. Ер нь залуус энэ салбарт ажиллаж эхэлж байна. Энэ нь сайн хэрэг юм. Ардчилсан хувьсгал эхэлснээс хойш манай хөдөө аж ахуйн мэргэжилтнүүд нэг хэсэг хаягдсан л даа. Багш, эмнэлгийн ажилтнууд ахмадуудаа хүлээгээд л авчихаж байгаа юм. Гэтэл нэгдэлд харьяалагдаж байсан мэргэжилтнүүд агрономич, инженер механикч, зоо техникч гэсэн хүмүүс хаягдангуй л байдаг.

-Та яриа эхлэхийн өмнө олон ажил хийж байсан тухай ярьж байсан?

-Тийм ээ. Би их олон ажил хийж байсан. Сумын хурлын төлөөлөгчөөр гурван удаа сонгогдож байлаа. Бас ном бичнэ ээ. Одоогийн байдлаар долоон ном бичсэн байна. Төмөр замын сургуулиа төгсөж ирээд эвлэлийн үрийн даргын ажил хийж байлаа. Өөр бусад сонгуульт ажлууд ихээ их. Харин сүүлд лам болсон доо.

-Ярилцлага маань өндөрлөж байна. Та залуу тариаланчиддаа, дунд үеийнхэндээ, хамт ажиллаж байсан ахмад тариаланчиддаа баярын үг хэлээрэй.

-Бид Атрын 3 аяныг өнгөрөөж байна. Нэгдүгээр аянд оролцож байсан Батцэнгэл сумын Л.Лхасүрэн ах байна. Бараг хамгийн настай тариаланч нь болсон байна. Тэр 1957 оноос хойш Төвшрүүлэхийн сангийн аж ахуйд атар газар эзэмшиж явсан хүн. Гавьяат Төмөрчөдөр гуай, Цагаанбанди гуай гээд олон сайхан хүмүүс байна. Би ажиллаж байхдаа ч тэр одоо ч тэр, нэрийг нь л сонсож байснаа огт уулзаж байгаагүй. Олон жилийн дараа ийм баярын хурлын үеэр уулзаж, ярилцах хувь зохиол тохиосонд баяртай байгаа. Ер нь газар тариалан гэдэг сайхан л даа. 10 гаруй шалтгаанаас газар тариалан хамааралтай. Энэ нь юу гэсэн үг вэ гэхээр хүний үйл ажиллагаанаас гадна байгаль, цаг уурын нөлөөллөөс маш их шалтгаална шүү дээ. Одоо лам болсон учраас газар тариалангийн бүс нутагт очиж газар шороо, уул овоог тахьдаг. За ингээд залуу тариаланчиддаа хэлэхэд бууршгүй буянтай, сааршгүй сантай, санасан хэлсэн нь сангийн далай мэт бялхаж явах болтугай гэж ерөөе.

-Ярилцсанд баярлалаа Танд.

Ү.Очирдулам: Шинэ технологи, инновацид суурилсан усны менежментийн талаар судалсан

Mart — Mon, 09 Dec 2019 10:22:47 +0800

Архангай аймгийн Орхон-Чулуут голын сав газрын захиргааны мэргэжилтэн Ү.Очирдулам ӨМӨЗО-ы Хөх хотод нэг сарын хугацаанд сургалтад суугаад ирсэн. Түүнтэй сургалтынх нь талаар ярилцлаа.

-ӨМӨЗО-ы Хөх хотод нэг сарын хугацаанд сургалтад хамрагдаад ирлээ. Сургалтын тухай мэдээллийг дэлгэрэнгүй өгөх үү? Ямар чиглэлээр сургалтад суув?

-БОАЖЯ-ны хүсэлтийн дагуу БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ы Хөх хотноо 10 дугаар сарын 17-ноос 11 дүгээр сарын 15-ны өдөр БНХАУ-ын Худалдааны яамны Өвөр Монголын хөдөө аж ахуйн их сургуулиас зохион байгуулсан "Хот суурин газарт усан сан байгуулах, газрын гадаргын усыг хуримтлуулах” сэдэвт сургалтад нэг сарын турш хамрагдаад ирлээ.

-Ямар ажил мэргэжилтэй, хэдэн хүн хамрагдсан бэ?

-БОАЖЯ-ныСав газрын удирдлагын хэлтсийн мэргэжилтэн Д.Чулуунхүүгээр ахлуулсан сав газрын захиргаадын 21 мэргэжилтэн, 5 аймгийн БОАЖГ-ын усны мэргэжилтэн, ШУТИС-ийн нэг багштай нийт 30 хүний бүрэлдэхүүнтэй нэг анги болж суралцсан.

-Энэ сургалтад суусны давуу талууд?

-БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ы Хөх хотын Хөдөө аж ахуйн их сургуульд зохион байгуулсан сургалтад усны нөөц, чанарын үнэлгээ, хөрс, усны ерөнхий болон нарийвчилсан шинжилгээ хийх, мөн хот суурин, хөдөө аж ахуйн газар тариалангийн хэрэгцээнд усыг хурааж хуримтлуулах технологиийг хэрхэн ашигладаг, ундны цэвэр усны нөөцтэй болох мөн усны барилга байгууламж, усан цахилгаан станц, унд, ахуйн үйлдвэрлэлийн усан хангамж, ариутгах татуургын талаар тухайн газар нутагт зохицсон шинэ технологи инновацид суурилсан усны менежментийг хэрэгжүүлэх талаар онол практик хосолсон сургалт байлаа. Жишээлбэл, БНХАУ-ын дэлхийд тавд ордог Чинхуа групп нь Хөх хотын хүн амын унд ахуй, үйлдвэрүүдийг усаар хангадаг найман гүний худгаас 10 км урт шугам хоолойгоор татаж, 6000 м3эзэлхүүнтэй гурван усан санд хүргэдэг юм байна. Усыг хэрэглээнд түгээхээс өмнө 160 үзүүлэлтээр шинжилгээ хийж, усны чанарын 27 стандартад нийцүүлэн хэрэглэгчдэд түгээдэг зэрэг нь шинэлэг байсан. Бас их сонирхолтой.

-Сургалттай холбоотойгоор олон газар үзэв үү?

-Тийм ээ. Бид тэнхимийн сургалтаас гадна онол практик хосолсон байсан болохоор олон үйлдвэр, усан станц, усны тохируулах барилга, цэвэршүүлэх үйлдвэрээс гадна Өвөр Монголын Хөдөө, аж ахуйн их сургуулийн төв лаборатори, ӨМӨЗО-ы нийслэл Хөх хот Хатан гол буюу Шар мөрний эргийн ус авах байгууламж,Бугат хотынЧинхуаусны үйлдвэр, Баяннуур хот Хатан голын ус ашиглалтын соёлын музей, Сашингүнусан боомт, Үхай хотын Хай Бо Ван усан боомт

/цахилгаан станц/ гээд усны инновацид суурилсан усны менежментийг хэрэгжүүлж байгаа газруудаар явж туршлага судалсан. Мөн Шанхай хотын Нан ши усны үйлдвэр гээд маш олон газрыг үзэж харлаа. Мөн БНХАУ-ын усны тухай хуулийн хэрэгжилт, техник технологийн гайхамшгийг мэдрүүлсэн үзүүштэй үр дүнтэй сургалт болсон.

-Энэ сургалтаас аймагтаа ирээд хөрсөн дээрээ буулгачихмаар шинэ санал санаачилгууд юу байв?

-БНХАУ бол хойд хэсгээрээ уулархаг сэрүүн, урд хэсгээрээ нам дор газар учир газар тариалангийн бүс нутаг дийлэнх нутаг дэвсгэрийг эзэлдэг юм билээ.Өндөр уулын бүсэд бэлчээрийн даацыг нэмэгдүүлэх, газар тариалангийн төлөвлөгөөт ургацыг сайжруулах зорилгоор цас, борооны усыг шаталсан /лиман/ аргаар боловсруулан усыг хуримтлуулж, гадаргын усыг ашиглах тенхологийг хэрэгжүүлдэг юм байна. Тухайлбал, хот суурин газарт зам талбайн борооны усыг хуримтлуулах шинэ технологийг хэрэгжүүлж, ногоон байгууламж болон ахуйн усны хэрэгцээнд ашиглана. Бас газрын доорх усыг нөхөн сэргээх, цэвэршүүлэх, усыг хуримтлуулах шинэ технологийг хэрэгжүүлж байна билээ. Бүр зарим газар нь өрхийн хэмжээнд борооны усыг нөөцлөх усан зоорь байгуулж, газар тариалан, ногоон байгууламж, ахуйн зориулалтад ашигладаг юм байна.

Манай орны ус ашиглалтын ихэнх хувийг эзэлж байгаа мал аж ахуйн салбарт энэ арга технологийг нэвтрүүлж, газрын доорх усны ашиглалтаас татгалзах бодлого хэрэгжүүлбэл их аятайхан санагдсан. Үүнийг өөрийн орон нутгийн онцлогт тохируулна шүү дээ. Ер нь усыг инновацид тулгуурлан хэрхэн ашиглаж болдгийг харлаа. Бас өрхийн хэмжээнд борооны

/дээврийн/ усыг хуримтлуулаад тодорхой багтаамжтай саванд хадгалж, түүнийгээ жижиг цэвэрлэх төхөөрөмжөөр цэвэрлээд өрхийн бүх төрлийн усны хэрэгцээгээ хангаж байгаа нь их таалагдсан. Гэхдээ энэ нь тодорхой нэг усны хомсдолтой бүс нутагтаа хэрэгжүүлдэг юм байна лээ.

-Бээжин хотын аялал жуулчлалын бүс хэсгээр очсон уу. Хамгийн сонирхолтой зүйлээс нь дурдвал?

-Мянга сонсохоор нэг үз гэж. Дэлхийн долоон гайхамшгийн нэг, алдарт Цагаан хэрмийг үзлээ. Би цагаан хэрэм дээр гарсан хойноо Их Эзэн Чингис хааны байлдан дагууллын агуу үеийн тухай бодол өөрийн эрхгүй төрсөн. Үнэхээр сайхан. Мөн Хориотой хот, Шанхай хотын аялал жуулчлалын бүсүүдээр усан онгоцоор аялж, хамгийн өндөр барилга дээрээс шөнийн Шанхайн өнгө үзэмжийг үзлээ. Ингэж зогсохдоо Монгол орныхоо ирээдүйг Шанхай хотоор төсөөлж манай орон удахгүй ийм болох байх гэсэн бяцхан мөрөөдөл тээсэн шүү. Хөгжилтэй орны аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх бодлогын нэгээхэн хэсгүүдийг нүдээр үзээд, чихээр сонсох сайхан байсан.

-Бид Бээжин хотын юунаас суралцмаар санагдав. Залуу хүний нүдээр харахад?

-Бээжин хот бол БНХАУ-ын нийслэл гэдэг утгаараа хүмүүсийнх нь хувьд аливаа юмыг зохион байгуулах, хүнийг хүндэтгэх, хариуцлагатай байх, хүмүүсийн хандлага, ажилдаа эзэн байх, тэр ур чадварыг төгс эзэмшсэн байдал харагдаж байсан. Ер нь бол аливаа улсын хөгжил цэцэглэлт иргэн хүний хөгжил, ухамсраас шалтгаалах зүйл гэдгийг харж явлаа.

-Ярилцсанд баярлалаа.

Ц.Мөнхнасан: Шинэ үеийнхний, шинэ хороолол бий болгоё гэсэн зорилго тавьж байна

Mart — Mon, 04 Nov 2019 11:37:38 +0800

Аймгийн Засаг дарга Ц.Мөнхнасан сэтгүүлчидтэй уулзаж, тэдний асуултад дэлгэрэнгүй хариулт өглөө.

-Ярилцлагаа цаг үеийн асуудлаар эхэлье. Өвөлжилтийн бэлтгэл ажил ямар түвшинд явж байна вэ?

-Энэ жил манай аймагт зуншлага, намаржилт сайхан боллоо. Энэ хэрээр малчид маань хадлан тэжээлээ сайтар базааж авлаа. Саяхан бид суурин газрын болон мал аж ахуйн өвөлжилтийн бэлтгэл ажлын явцтай танилцахаар гурван групп болж, 19 сумандаа ажиллаад ирсэн. Анхаарал татаж байгаа ганц нэг асуудал байна. Хангай сумын Эрүүл мэндийн төвийн шалны халаалтаас ус алдаад байгаа юм байна. Бид холбогдох яам агентлагт нь хүсэлт тавьсан. Удахгүй шийдэгдэх байх.

-Аймгийн хоёр дарга маань хөдөө аж ахуйн салбарын хүмүүс аймгийг удирдах боллоо гээд ярианы сэдэв эхэлсэн дээ. Мэдээж энэ салбарт бодлого үр дүнгийн хүлээлт яг энэ эрчмээрээ үүссэн. Та өнөөдөр энэ салбарт юуг онцлох вэ?

-2016-2020 оны Засаг даргын үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн гол зорилт бол "Хэрэглэгчээс үйлдвэрлэгч аймаг болох” буюу бид өөрт байгаа зүйлээ цааш нь өртөг шингээж үйлдвэрлэх гол зорилго тавьсан. Энэ зорилгын маань гол салбар нь хөдөө аж ахуй, мал аж ахуй, газар тариалан. Архангай аймаг өнөөдөр малаараа улсдаа тэргүүлж байгаа аймгуудын нэг. Тодорхой хэмжээний газар тариалангийн үйлдвэрлэл эрхэлдэг аймаг. Өнөөдөр газар тариалангийн үйлдвэрлэлийн хэмжээнд гэхэд бас тодорхой ахицууд гарч байна. Засгийн газраас ч гэсэн Атрын 3-р аяныг үргэлжлүүлж байна. Энэ хэмжээгээр тариалан эрхлэгчиддээ техникийг, бензин түлшийг, үрийг, бордоог нь тодорхой хэмжээнд зээлээр олгодог ажил эрчимтэй явж байгаа. Орон нутгаас ч гэсэн газар тариалан эрхлэх сонирхолтой иргэд аж ахуйн нэгжүүдийг дэмжиж байна. Энэ хүрээнд бид өнөөдрийн байдлаар 9800 га-с ургацаа авч байна. Ирэх жил бууруулахгүйгээр амжилтаа ахиулах боломж бололцоотой. Энэ хэмжээгээрээ үр тариагаа бууруулахгүй байх, дээр нь нарийн ногоо, төмс хүнсний ногооны тариалалт нэмэгдэж байгаа. 1000-1500 тоннын зоорийг шийдүүлэх асуудлыг Засгийн газарт тавьсан. ХХААХҮЯ энэ асуудлыг дэмжинэ гэсэн.

"Өрх бүр үйлдвэрлэгч” хөтөлбөрийн хүрээнд нарийн ногооны аж ахуйг Архангай аймагт түлхүү хөгжүүлье, цаашдаа нарийн ногоогоо өөрсдөө хангадаг байя гэсэн зорилго тавьсан. Одоогийн байдлаар зуны зургаан хүлэмжинд 20 хүнийг ажлын байраар хангаад байна. Эд нар маань боломжийн ургац авч байна. Авсан ургацаа буцаагаад нөөшилж даршилдаг тоног төхөөрөмжийг нь шийдэж өгсөн. Дээрээс нь 40х10 хэмжээтэй өвлийн хүлэмжийг шийдэж болох юм гээд тендер нь зарлагдчихсан ойрын хугацаанд гэрээ хийх байх. Ингээд энэ намар шинэ хүлэмж ашиглалтад оруулна. Энэ нь 12 сар бүтэн ашиглах боломжтой хүлэмж. Мал аж ахуй үйлдвэрлэлийн хувьд малын тоо толгой жил болгон өсөж байгаа. Энэ бол малчдын маань уйгагүй хөдөлмөрийн үр дүн.

Бид мал аж ахуй үйлдвэрлэлээ тооноос илүү чанарт шилжүүлье гэсэн зорилго тавьж байгаа. Мал эмнэлгийн болоод малын үржил генетикийн гэсэн 2 хууль шинээр батлагдсан. Энэ хүрээнд бид нэлээд ажлыг хийж байна. 100 сая төгрөгийг малын үржлийн нэгжүүдийг дэмжиж олголоо. Өнгөрсөн жил 50 сая төгрөг олгосон. Малын үржлийн үйлчилгээ үзүүлдэг 10-аад нэгжтэй болчихсон байна. Хөдөө аж ахуйн их сургуультай хамтран нэлээд жишиг болох нэгжийг Ногоон алт хөтөлбөртэй хамтраад явуулж байгаа. Мөн Тамир, Хотонт хонинд үржил селекцийг сайжруулах, цаашид энэ хониныхоо чанарыг сайжруулах зорилготой ажиллаж байгаа. Тэрхийн бор сарлагийн үржлийн фермийг энэ жил байгуулахаар зорилго тавьсан. Үүнийг байгуулъя гэсэн аж ахуйн нэгж, иргэд, эрдэмтэн докторууд байна. Тэд нарыгаа дэмжээд 30 сая төгрөгийн дэмжлэг үзүүлж байгаа. Цаашдаа алдарт Тэрхийн бор сарлаг маань буцаад бий болох, сарлагийн үржлийн цөм сүрэг бий болох боломжийг энэ жилээс нээж өгч байна.

Малын эрүүл мэндийн чиглэлээр Шинэ хууль бий болсноор урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээг хэрэгжүүлэхээр болсон. Өмнө нь бид "Өнгөрсөн борооны хойноос цув нөмөрнө” гэгчээр юм болдог байсан даа. Ялангуяа малаа урьдчилан сэргийлэх үзлэгт хамруулдаг, угаалга тарилга туулгалтад хамруулдаг. Хуучны намрын 8, зуны 6, хаврын 13 гээд ажлуудыг хийж эхлүүлсэн. Энэ жилээс үр дүнгээ өгч байна. УИХ-ын гишүүд маань энэ асуудлыг сайн дэмжиж байгаа. Ялангуяа Г.Тэмүүлэн гишүүн тойргийнхоо найман сумын 42 багт суурин банн барих ажлыг эхлүүлсэн. Нэгдүгээрт угаалга туулгалтдаа малаа бүрэн хамруулчихдаг, дээрээс нь үзлэг ангилалтаа хийчихдэг, хашааг нь давхар шийдэж өгч байгаа. Угаалга туулгалт хийгээд ирэхээр малын тарга тэвээрэг, ашиг шимийн үзүүлэлт сайжирна. Эрүүл мэндийн чиглэлээр урьдчилан сэргийлэх үзлэгт хамруулаад байвал тодорхой хэмжээнд өвчин эмгэг, янз бүрийн гоц халдварт өвчнөөс сэргийлээд байх бололцоо нэгдүгээрт бүрдэж байна. Хоёрдугаарт Архангай аймгаас гарч байгаа мах эрүүл байх стандарт руу ойртож, борлуулалт сайжрах боломж бүрдэх юм. Энэ хэмжээгээрээ мал аж ахуйн гаралтай бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл нэмэгдэх, чанартай болох юм.

-Энэ өвөл нөөцийн мах бэлтгэх үү?

-Монгол Улсын Засгийн газар 2016 онд нэг шийдвэр гаргасан. Мал аж ахуйн бүтээгдэхүүний үнийг нэмэгдүүлэх, өртгийг сайжруулах, гадаадын зах зээлд экспортлох гээд. Тэр хүрээнд гадагшаа гарч байгаа экспортын маханд квот тогтоодог байсан. Тэрийг нэгдүгээрт больсон. Хоёрдугаарт БНХАУ-тай хамтарч ажиллах чиглэлээр тэдний Мэргэжлийн хяналтын байгууллагуудыг авчирч өөрийнхөө махны үйлдвэрүүд дээр эксперт хийлгэж, хоёр жил ажилласны үр дүнд 2018 оноос махны үнэ нэлээн нэмэгдсэн. Дэлхийн зах зээлд махны үнэ өндөр байгаа. Статистик тоо харж байхад 2018 онд 70 мянган тонн махыг гадагш нь экспортолсон байна. 3 доллараар бодоод үзэхэд л 210 сая доллар манай Монголд орсон байх жишээтэй. Энэ нэг сайн талтай ч, нөгөө талдаа суурин газар байгаа хүмүүст очиж байгаа махны үнэ өндөр байгаа. Энэ дээр Засгийн газраас аймгуудад тодорхой чиглэлүүд өгсөн.

Аймгууд мах бэлтгэж байгаа үйлдвэрүүдтэйгээ хамтарч нийгмийн хариуцлагын хүрээнд нөөцийн махыг бэлтгэх чиглэл өгсөн. Засгийн газрын түвшинд тодорхой хэмжээний хөрөнгө гаргаж нөөцийн махыг бэлтгэх байх. Аймгийн хэмжээнд 2018 оны эцэст энэ оныхоо мөнгийг баталчихсан учраас одоогоор хөрөнгө гаргах боломжгүй байна. Гэхдээ бид энэ нийгмийн хариуцлагын хүрээнд, мөн Засгийн газраас ч гэсэн аймгууд руу тодорхой чиглэл өгөх байх, хөрөнгө санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэх байх гэж бодож байгаа. 11-р сарын 1-нд ХХААХҮЯ-наас махны чиглэлээр бүтээгдэхүүний томоохон үзэсгэлэн гаргана. Тэнд сум бүрээс 1000-аас доошгүй тонн махыг оруулах, борлуулалт хийх, махны экспорт хийж байгаа аж ахуйн нэгжүүдийг хамруулах, махны нөөцөө бэлтгэх зорилго тавьсан.

-Манай аймагт өмнө нь махны үйлдвэр байсан. Энэ жил бас махны шинэ үйлдвэр барьсан байгаа. Энэ нь зах зээлийн өрсөлдөөн бий болж байна гэж харж байна л даа. Энэ махны үйлдвэр ямар харилцаа холбоогоор, хэрхэн байгуулаад байгаа вэ. Иргэдийн дунд ойлгомжгүй асуудлууд нэлээн байна. Энийг нэгтгэж өгөхгүй юу?

-Архангай аймагт Хангайн хүнсний махны үйлдвэр байсан. Өнгөрсөн жилээс хоёр ч махны үйлдвэр бий боллоо. Тэр асуудалд ороод яригдаад байгаа нь бол Хөдөө аж ахуйн маркетинг төслөөр анх бий болсон үйлдвэр. Тодорхой иргэн аж ахуйн нэгж эзэмшиж байсан. Энэ жил тодорхой өргөтгөл хийсэн юм билээ. Тэгээд энэ жилээс мах авч байгаад цэвэрлэх байгууламжийн асуудал яригдсан. Тиймээс ирэх жилээс стандартын түвшинд болгож байж махаа авъя гээд ерөнхийдөө үйлдвэрлэлээ зогсоосон байгаа. Тэр үйлдвэр Хятадын хөрөнгө оруулалттай болсон юм байна гэж би ойлгож байгаа. Тэр бизнес явуулж байгаа хүн нь хятадуудтай хамтарч байгаа гэсэн ойлголт надад байгаа. Хятадын махны үйлдвэр бий боллоо гэсэн мэдээллүүд яваад байгаа. Энэ чиглэлээр би Хөдөө аж ахуйн газрын дарга, мэргэжлийн улсуудыг очиж анхаарал тавьж, үзэж хар гэсэн. Тэгээд "Хамтарсан хөрөнгө оруулалттай юм шиг байна. Хятадын зах зээл дээр махаа борлуулах зорилготой ийм үйлдвэр байна” гэсэн. Бас одоо шинээр бий болж байгаа хорооллын, хуучин онгоцны буудлын цаад руу нэг үйлдвэр барьсан. Тэр үйлдвэр одоогоор үйл ажиллагаа явуулаагүй байна. Миний ойлгож байгаагаар бас нөгөө цэвэрлэх байгууламжаа шийдэх шаардлагатай байгаа болов уу.

Манайд цэвэрлэх байгууламж бий болсноор махны үйлдвэрлэл, арьс ширний үйлдвэрлэл бий болно гэж иргэд маань ойлгоод байх шиг байна л даа. Өнөөдрийн бидний хийж байгаа цэвэрлэх байгууламж бол тодорхой хэмжээнд ахуйн цэвэрлэх байгууламж. Махны, ноосны үйлдвэр шинээр баригдаж байгаа. Эд бол өөрийн гэсэн цэвэрлэх байгууламжтай байх стандарттай. Тэрүүгээрээ цэвэрлээд саарал усаа гаргаж, үүнийгээ цэвэр болгосон үедээ буцаагаад манай цэвэрлэх байгууламж руу нийлүүлэх юм. Бид нар анхнаасаа стандартаа зөв тавих юм бол дараа дараагийн ажил маань тэр хэмжээгээр доголдолгүйгээр явах боломжтой.

-Аймагт сүүлийн үед төвлөрөл нэмэгдэж байна. Орон сууц барилга байгууламжууд ашиглалтад орж байна. Үүнтэй уялдаад ундны усны асуудал хөндөгдөж байна. Аймаг усны нэг эх үүсвэртэй. Гэтэл хоёр, гурав дахь усны эх үүсвэрээ хэрхэн тооцоолж байгаа вэ? Аймгийн ард иргэдийн усаар тасрах аюулаас урьдчилан сэргийлж ямар ажлууд хийж байна вэ?

-Хүн ам өсч байна. Тэр хэмжээгээр суурьшлын бүс Эрдэнэбулган сум хүрээгээ тэлж байгаа. Хоёр дахь эх үүсвэрийн хувьд судалгаа хийсэн. Хоёр дахь эх үүсвэрээ Наран хороололтой холбож, тэнд бий болгохоор техник эдийн засгийн үндэслэлээ бүрэн боловсруулчихсан. Тэгээд урд Тамирын голоосоо хойш нь хоёр дахь эх үүсвэрийн усыг авах, тэгээд Наран хороолол руу нийлүүлээд нааш нь аймаг руу давхар нийлүүлэх ийм хоёр дахь эх үүсвэрийг шийдэж байгаа. Наран хорооллын дэд бүтцийн шугам холболтын ажлыг 2020 оноос эхлээд улсын төсөв дээр тавьж эхлүүлье гэсэн зорилго тавьсан. Үүнд усны хоёр дахь эх үүсвэр маань ороод явж байгаа.

-Сумдад ногоон тэжээл тарьж, сумынхаа нөөцөд бэлтгэх ажлыг та эхлүүлсэн. Зарим суманд 60-70 га-д ногоон тэжээл тарьж байна. Энэ ажил сумдад жигд байж чадаж байна уу?

Мөн 2017 оноос Цөм сүргийг бий болгох ажлыг нэлээд хийсэн. Малчид үр шимийг нь яаж хүртэж байгаа вэ?

-Бид 2016 онд иргэдийн хурлаар сум болгонд 10 га газрыг сумынх нь мэдэлд, цаашдаа өвс тэжээлийнхээ фондыг нэмэгдүүлэх, төмс хүнсний ногоо тариалах, ингэснээр өөрсдийнхөө хэрэгцээг тодорхой түвшинд хангаад явдаг байхаар шийдэж өгсөн. Өнгөрсөн жил 10 га-д ногоон тэжээл тарих үрийг нь авч өгсөн. Энэ жилийн хувьд сумд энэ газраа өөрсдөө ашиглаж байгаа. Цаашид өвсний нөөцийг нэмэгдүүлэх, тэжээл, үр тариалалт, төмс хүнсний ногоо тариалалтыг нэмэгдүүлэх бодлого барьж байгаа. Сум орон нутаг хуучин атар газраар ашиглаж байсан газраа сэргээн, тариалалт нэмэгдүүлэх саналыг дэмжиж ажиллана. Ихтамир суманд Тамир хонины чанарыг сайжруулах чиглэлээр дархад хониноос 200 хурган хуц авах ажлыг Хөвсгөл аймагтай яриад шийдсэн. Газар дээр нь үзэж хараад өнгөрсөн жил бэлдсэн. Энэ жил төлгөн хуц болж байгаа. 30 сая төгрөгийг шийдэж өгсөн. Дээрээс нь манай Цөм сүргийн үржлийн төвөөс тодорхой тооны хуц, ухна, бухыг жилд бэлдэж гаргаж байгаа. Тоог нь нэмэгдүүлэх, цаашдаа илүү нуруу, нугаламтай хониор малынхаа чанарыг сайжруулах чиглэлээр бусад аймагтай холбогдож байна.

Өнгөрсөн жилээс нэмэгдүүлсэн нэг технологийн шинэчлэл бол зохиомол хээлтүүлгийн буюу биотехнологийн ажил. Гоц халдварт өвчний жишээнээс харахад малаас малд халдах өвчнийг авчрах эрсдэл үүсээд байгаа юм л даа. Тийм учраас тэндээс нь үрийг нь аваад эндээ малаа хээлтүүлэх боломжийг өнгөрсөн жилээс эхлүүлсэн. Өнгөрсөн жил 1000 гаруй хонинд зохиомол хээлтүүлэг хийсэн. Энэ жил бас энэ хэмжээгээр хийнэ. Зөвхөн хонинд гэлтгүй сүүний чиглэлийн үхэрт Цөм сүргийн үржлийн төвөөрөө дамжуулаад удмын сантай хамтарч ажиллаж байгаа. Өнгөрсөн жил супполкоор иргэд хонио сайжруулах чиглэлээр хэрэгцээний эрлийзжүүлэг хийж махныхаа үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх чиглэлээр санаачилгатай ажилласан.

-Иргэдийн хүсэн хүлээж буй асуудлын нэг нь дулааны станц. Энэ станцын ажил ямар түвшинд явж байна вэ?

-2021 оны 12-р сард эцсийн байдлаар хүлээлгэн өгөхөөр төлөвлөөд явж байна. Техник эдийн засгийн үндэслэлээ Солонгосчууд өөрсдөө гаргаж байгаа. 9-р сард бид гүйцэтгэгчээ шалгаруулсан байх ёстой. Он гарахаас өмнө энэ асуудал цэгцэрчих байх. Дулааны станц ашиглалтад орсноор олон давуу талтай. Байнгын, найдвартай дулааны эх үүсвэртэй болох, үүнийг дагаад байнгын халуун устай болно.

-Манай аймаг бол дулааны шугамыг буюу стратегийн энэ обьектоо хувьчилсан хоёрхон аймгийн нэг. Монопол нэг компанийн мэдэлд байгаа халаалт нь нэг хүний дур зоргоор шийдэгддэг. Таны ярианд ч гарлаа шүү дээ. Барилгын компаниудаас 70-80 сая төгрөг нэхдэг ч гээд. Үнэхээр яг тэр өргөтгөл нь шаардлагатай юмуу, энэ хувьчилчихсан шугамыг яах ёстой юм бэ гэхчлэн олон асуудал байгаа. Дулааны станцтай болсон ч гэсэн хувийн мэдэлд байгаа шугамыг ашиглаж таараа. Энэ дээр аймаг ямар бодлоготой байгаа вэ. Тэр хувь хүнтэй ямар хэлцэл тохироонд хүрсэн бэ?

-Дулааныхаа шугамыг хувьчилчихсан аймаг нь Говь-Алтай манай хоёр л доо. Эндээс гол нь хүндрэл үүсч байгаа нь үнэн л дээ. Үйл ажиллагаа явуулж байгаа нэг компани уурын зуухандаа шинэчлэл хийхгүй, технологийн шинэчлэлт хийхгүй байна. Аливаа юм цаг хугацаандаа хурдацтай хөгжиж байна шүү дээ. Түрүүний хэлсэн орон сууцжуулах хөтөлбөр маань энэ дээр гацчихаад байгаа.

Бид 250 сая төгрөгөөр зураг хийлгэж байгаа, нийт цар хүрээ маань 14,7 км орчимд, энэ бол салбар шугам, төв шугам биш. Төв шугам бол Солонгосын хөрөнгө оруулалтаар хийгдэнэ. /9 км/ Энэ дээр 14 өргөх станц байгаа. Хар ухаанаар ойлгох юм бол уурын зуух юм. Цаанаас ирж байгаа дулаанаа аваад буцаагаад хөргөөд түрүүний бидний хийлгэж байгаа салбар шугам руу тараагаад иргэд аж ахуйн нэгж рүү хүргэдэг 14 өргөх станц байгаа. Энэ дээр бид хуучин байгаа уурын зуухнууд дээрээ өргөх станцыг байрлуулбал яадаг юм гээд анх төслийнхөн ирэхэд санал ярьсан. Төслийнхөн 2-3 удаа ирж ажиллаж үзсэн. Хийхгүй бол танай дулааны станц зогсчих магадлалтай юм гэсэн. Бид тусад нь 14 байршил бий болгоод өргөх станцуудыг бий болгож байгаа. Түүн дээр бүрэн тоноглолыг нь хийж өгье гэж байгаа.

"Эх голомтын илч" компанитай би нэг зүйлийг ярьж байгаа. Энэ компани өмнө нь дулааны станцыг барина гээд 2013 онд гэрээ байгуулсан. Тэрнийхээ хүрээнд би станцаа барина. 16 тэрбум төгрөгөөр барина гээд ийм зүйл яриад байгаа юм. Тэгээд 16 тэрбумаар барих юмыг та нар 40 тэрбумаар барилаа гээд яриад байсан. Үнийн өөрчлөлтөөр яалт ч үгүй тийм болж байгаа юм байна лээ л дээ. Монгол, Солонгос улсын Засгийн газар хоорондын түвшинд хийж байгаа энэ ажлыг бид хоёр яриад өөрчилчихдөг ч зүйл биш. Энэ хөрөнгө оруулалтыг Монгол Улсын Засгийн газар хийнэ. Харин компанитай бол "Танай шугамыг өргөтгөөд явна, танайх гурван шугам байна, бид энийг тав болгоод явах шаардлагатай байна, танайх зөвшилцлөө гарга, дулаанаа түгээх асуудал дээл танайхыг боль гэдэг зүйл бид яриагүй, хамтраад түгээх асуудлыг танайх байгаа шугам дээрээ аваад явахыг үгүй гэхгүй, энэ бол боломжтой ажил, бид танайхтай хамтарч ажиллахад бэлэн” гэж саналаа хэлсэн. Илчийн шугам бол дөрвөн км гаруй. Бидний тавьж байгаа шугам 15 км байгаа. Тэгээд энэ тал дээр албан ёсны хариу өгөхгүй байгаа юм. Надад тодорхой хэмжээний хөрөнгөө үнэлээд хувь тогтвол яадаг юм гэсэн санал тавьсан. Тэгэхээр нь би "та үнэхээр хөрөнгө хүчээ үнэлээд үйл ажиллагаагаа эдийн засгийн тооцоогоо хийж ирээд би мэргэжлийн хүмүүстэй нь уулзъя. ИТХ-тайгаа ярилцъя, надад татгалзах зүйлгүй байна гэж хэлсэн. Тэгээд албан ёсны саналаа ирүүл гэдгийг би бас удаа дараа хэлж байгаа. Асуудал шийдэх түвшинд бол би нээлттэй саналтай байгаа. Бас тэр хүний хөрөнгө хүч байгаа байх. Тэнд ажиллаж байгаа хүмүүсийн хөлс хүч ч байгаа. Тэр хэмжээнд бол бид хүндэтгэж үзэлгүй яахав.

Цэнхэр сумын Орхон багт ажиллаж байсан компаниудын лицензийг цуцаллаа. Тэрний ард бас асуудлууд үүсээд байгаа. Тухайлбал Монгол газар компани 410 га газрыг эвдрэлд оруулчихаад одоогийн байдлаар ямар нэгэн нөхөн сэргээлт хийгээгүй байна. ЗДТГ-ын даргаас мэдээлэл авахад Монгол газрынхныг хайж байгаа гэсэн хариу өгсөн. Энэ асуудал яг ямар шатандаа явж байна вэ. Монгол газар компанид ямар нэгэн хариуцлага тооцох арга хэмжээ авч эхэлсэн үү?

-Орхон багт явуулж байгаа алтны олборлолтын асуудал олон жил яригдсан, 1997 оноос эхлэлтэй юм байна лээ. Сүүлийн үед 2015 оноос эхлээд нөгөө урт нэртэй хуулийн үйлчлэлийн хүрээг багасгасан асуудалтай холбоотойгоор алтны уурхайн лицензүүд сэргэсэн. Нийтдээ 10 аж ахуйн нэгжийн 13 лицензийг сая Засгийн газраас хүчингүй болголоо. Энэ хэмжээнд буцаад тавигдаж байгаа шаардлага бол эдгээр компаниуд энэ газраа биологийн болон техникийн нөхөн сэргээлтийг бүрэн хийж өгөх үүрэг оногдож байгаа. Засгийн газрын ажлын хэсэг хоёр удаа ирж ажиллалаа. Дээр нь орон нутгаас болоод Цагдаагийн ерөнхий газраас тодорхой бие бүрэлдэхүүн ажиллаж байгаа, 8-р сарын 23-наас өнөөдрийг хүртэл. Тэнд үйл ажиллагаа явуулж байгаа Алтай гоулд, Улз, БМНС, бас сүүлд лицензтэй болсон хоёр компани байна, Тэдгээр компаниуд нөхөн сэргээлтээ тодорхой хэмжээнд хийсэн байна лээ. Нийтдээ 90 га газарт техникийн нөхөн сэргээлт, 25 га газар биологийн нөхөн сэргээлт хийсэн байна. Бид 10-р сарын 01 гэхэд дуусгах хугацаа өгсөн, тэгэхээр хэмжээ нэмэгдэнэ гэж үзэж байна. Хамгийн анхаарал татаж байгаа газар нь Монгол газар, Сэншивеи Монгол гэдэг хоёр компани ирэхгүй байна. Сэншивеи Монгол ХХК нь хаяг дээрээ ч байхгүй компани байна гэсэн. БОАЖЯ Монгол газар, Сэншивеи монгол гэдэг хоёр компанийг Цагдаагийн газарт шилжүүлэх, дуудаж ирүүлэх, хүчээр авчрах, нөхөн сэргээлтийг нь эхлүүлэх шийдвэр гарсан. Тэр компаниудыг ямар ч байсан олж, нөхөн сэргээлтээ хийлгэнэ гэж ажлын хэсэг шийдвэрлэсэн. Энэ асуудлыг БОАЖЯ, Цагдаагийн ерөнхий газарт санал хүргүүлж, албадан ирүүлж асуудлыг шийднэ гэж ойлгож байна. Нөхөн сэргээлтийн ажлыг өнөөдөр хийгээд дуусчих ажил биш юм байна лээ л дээ. Техникийнхийг хийх, ирэх жил биологийнхийг эхлүүлэх гээд л гурван жилээс доошгүй хугацаа яригдана. Энэ дээр аймаг нэлээн шаардлага тавьж, шахаж ажиллана.

-Дахин төлөвлөлтүүдийг яаж хийж байгаа вэ?

-Дахин төлөвлөлтийн асуудлууд яригдаж байгаа. Цэцэрлэг хотын хөгжлийн ерөнхий төлөвлөгөөг хийж байгаа. Энэ оны эцсээр дуусаад бидэнд хүлээлгэж өгнө. Тэндээс дахин төлөвлөлтүүдээ хэрхэн хийх вэ гээд техник эдийн засгийн үндэслэл, зураг, бүх зүйл нь хийгдэнэ. Тэгэхээр ирэх жилийн дахин төлөвлөлт тодорхой хэмжээнд үндэс суурьтай зурагтай болоод явна. Зураг, төсөөлөл хийхгүй учраас мөнгө тавиад тэрний үр дүн бага гараад байна.

ТОСК–д "Манайд 240 айлын орон сууц баригдах ёстой тэрнээс 120 нь баригдсан. Иймээс 120 айлын орон сууцаа нэмж барих асуудлыг танайх шийдэж чадахгүй бол бидэнд газрыг нь өг” гэсэн саналыг тавьсан. Удирдлагууд нь "Танайд газрыг нь шилжүүлж өгье. Та нар тэндээ орон сууцжуулах асуудлаа хийж болно” гэсэн. Цахимаар тендерийг нь зарлачихсан байж байгаа. Энэ 120 айлын орон сууцыг ирэх онд ашиглалтад оруулах зорилго тавьсан. Манайд нэг зовлон үүсээд байгаа. Одоогийн байдлаар 5-6 иргэн аж ахуйн нэгж орон сууц барих гээд дулааны нөхцөлөө авч чадахгүй байдал үүсээд байна. Энэ чиглэлээр дулааны үйл ажиллагаа явуулж байгаа компанид ч асуудал ярьсан. Олон жил болчихсон дулааны уурын зуух өргөтгөл хийхгүй бол хүчрэхгүй байна гэсэн. Нөгөө компаниудад 60-80 сая төгрөгийн өргөтгөлийг уурын зуухандаа хийх юм бол дулаанаар хангана гэдэг асуудал үүсчихээд байгаа. Дулааны станц барья гээд байгаа гол зорилго маань ч энэ. Бид нар дулаан хангамжаа энэ системээр явуулж хүчрэхгүй болчихоод байна. ТОСК-ийн 120 айлын орон сууцны зуух нь 240 айл хангахаар баригдчихсан. Тэрнээс цаана хувийн орон сууц буюу хаус байна шүү дээ. 88 айлын газар байгаа. Наана нь 44 айлын газар дээр гэрээ хийгээд компани оруулсан юм байна лээ. Тэр нь одоо үйл ажиллагаа нь бүрэн дүүрэн явахгүй нэлээд олон жил түгжээтэй байгаа. Би өнгөрсөн хавар энэ компанийн удирдлагуудтай уулзаж, ажлаа яаралтай явуул гэдэг шаардлага тавьсан. Тэр 8 хувийн зээлийн талаар банкуудтай ярьсан. Банк 8 хувийн зээлийн багц нэмэгдчихсэн, дэмжээд өгөх боломж байна гэж байгаа. Тэгээд энэ түвшинд ажлаа явуул гэж нэлээн шахсан боловч ахиц гарсангүй. Тэр үлдэж байгаа газар дээр ч гэсэн бид дахин төлөвлөлтийг хийж, хувийн орон сууц барих, хаус барих бололцоог иргэддээ бий болгож өгнө гэсэн зорилго тавьж байгаа. Тэгээд цаана байгаа 88 айлын газар дээр 44, 44-өөрөө хотхон барих юм. Үүнийг сонирхсон аж ахуйн нэгж компани байвал гээд урилга давхар тавьсан байгаа. Энэ дээр нэг дутагдалтай зүйл нь дулааных нь асуудлыг шийдээгүй юм байна лээ. Дулааныг нь цахилгаанаар шийднэ гээд цэвэр бохирын шугам оруулчихсан, дулаан нь ороогүй байгаа.

Манай дээр дулааны станц барихтай холбоотойгоор салбар шугам хийх ажлыг бид 250 сая төгрөгийн зургийн тендер зарлаад компани шалгарчихсан хийж байгаа. Тэгээд тэр компанидаа энэ хэсгийн энэ төлөвлөлтийн дулааныг оруулах зургийг хийгээд өгөөч гээд санал тавьсан. Энэ жил хийгээд өгнө гэсэн. Тэгэхээр ирэх жил бол тэнд дулааных нь асуудлыг шийдчих учраас дулаан оруулах хөрөнгийг орон нутгийн хөгжлийн сангаас бүрдүүлнэ. Ингээд ирэхээр орон сууц гэхгүйгээр тэнд хувийн байшингаа бариад тав тухтай амьдрах бололцоо 88 иргэнд бий болно. Бид Залуучуудын хөгжлийг дэмжихэд анхаарч байна. Энэ 88 айлын сууцны асуудал дээр ч залуучуудаа хамруулъя гэсэн бодлого барьж байна. Бизнес, төрийн салбарт ажиллаж байгаа залуучуудаа хамруулъя, шинэ үеийн шинэ хороолол бий болгоё гэсэн зорилго тавьж байна.

-Хөрөнгө оруулалтын ажлууд ямархуу явцтай явж байгаа вэ? Гэрээний хугацаа дууссан ч цаашаа үргэлжлэх боломж байгаа барилгууд байгаа. Энэ тал дээр та ямар шаардлага тавьж байгаа вэ?

-2019 онд Монгол Улсын хэмжээнд ч, Архангай аймгийн хэмжээнд ч гэсэн нэлээн хөрөнгө оруулалт бий болсон он байлаа. Нийтдээ 100 гаруй тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт энэ жил орж байгаа. Тэрний 40 гаруй тэрбум нь энэ жил бүрэн хөрөнгө оруулалтаараа санхүүжихээр хийгдсэн. Улсын төсвийн болоод орон нутгийн хөрөнгө оруулалт нийлээд нийтдээ 30 гаруй төсөл арга хэмжээ байна. Тэгээд энэ дээр бид сая ажлын хэсэг гаргаж нэлээн ажилласан. Энэ зун ч гэсэн барилга захиалагчийн алба болоод чиглэлийн байгууллагууд нэлээд хариуцлагатай ажиллаж байгаа. Тендерийн хуультай холбоотой хугацаа алдах, дундаас нь бие биедээ гомдол гаргах гээд цаг хугацаа алддаг зүйл байна. Ерөнхий тендерийн ажлууд бүгд зарлагдаад дууссан. Ганцхан ажил дээр гэрээ байгуулаагүй байгаа. Сая бас ажлын хэсэг ажилласнаар 2-3 ажил дээр эргэж ярихаар болсон. Ялангуяа орон нутгийн хөгжлийн сантай холбоотой. Энэ жил Хуримын ордон барина гэсэн, зургийн ажил нь одоо болтол эцэслэгдээгүй, 2-3 компани дамжчихаад байна. Худалдааны гудамжны дээврийг УИХ-ын гишүүнтэй санал солилцсон. Ё.Баатарбилэг сайд маань энэ дээр нэлээн санаа өгсөн. Шилэн фасадтай болгоод сүүлийн үеийн аятайхан худалдааны төв болгоод хөрөнгө оруулалтын ажлыг цааш нь үргэлжлүүлэх, энд байгаа хүмүүсийн павилонуудыг эргэлтэд оруулах, тодорхой хэмжээний худалдааны төвлөрлийг бий болгох зорилго тавьсан. Энэ түвшинд 100 сая төгрөг тавьсан. 100 сая төгрөг маань хаанаа ч хүрдэггүй. Ийм хоёр ажил байгаа. Бусад ажлууд гэрээ хийгдчихсэн явж байгаа.

Бүтээн байгуулалт гэхээр хүмүүс шинэ барилга байгууламж яриад байдаг. Гэвч өмнө нь хийгдчихсэн бүтээн байгуулалтуудыг тордохгүй байна. Ялангуяа Архангай аймгийн нүүр царай болсон Цэцэрлэг хотын бүтээн байгуулалтууд, энэ хэдэн цогцолбор, саадууд, нөгөө усан оргилуур гээд эдгээрийн арчилгаа тордолгоо, өнгө үзэмжийг сайжруулах тал дээр нэлээд учир дутагдалтай байдал байна. Тэрчлэн хотын доторх замууд байна. Бас тэр цогцолбор саадууд дээр Засаг солигдох болгонд тендер ордог, засвар ордог бүр буулгаж хаяад дахиад барьдаг. Ер нь энэ бүтээн байгуулалтуудыг эрэмбэлэх тал дээр, шинэ гэхээсээ илүү хуучнаа засах асуудлыг яах вэ?

-Аливаа зүйл өчигдөр, өнөөдөр, маргааштай явдаг. Усан оргилуурын хувьд мэргэжлийн хяналтын акт тавигдсан. Тэр нь усан дотор нь цахилгааны зүйлүүд байршуулсантай холбоотой. Манайхтай адилхан усан оргилууртай нэг аймагт хүүхэд тогонд цохиулсан асуудал гарсан гэсэн. Тиймээс аюулгүй байдлыг хангаж ажил гэсэн шаардлага тавьсан. Бид ирэх оны төсөв дээр мөнгө тавьж аюулгүй байдлыг хангаж ажиллая гэж төлөвлөж байна. Замын хувьд нөхөөсний асуудлыг хавар эрт эхлүүлэх гээд нэлээн шахсан. Энэ жил замын асуудал гэхэд Архангай аймагт нэлээн олон тэрбумын, олон км-ийн асуудал орж ирсэн. Тэгэхээр нөгөө компаниуд маань тэр рүү орцгоогоод, аймгийн төвийн замын нөхөөс, эвдрэлийг засах нь оройтчихсон. Энэ тендерийг гурван удаа зарласан. Тендерийн шинэ хуулиар харьцуулалтын тендерийг шууд гэрээ хийхээ больчихоод байгаа. Гурван удаа зарлагдаж байж нэг компани шалгаруулж орууллаа. Дулаан улиралд ямар ч байсан хот доторх зам засварыг дуусгана. Дээрээс нь бас гэр хорооллууд руу явсан замуудыг засах ажлууд байна. Ялангуяа Арслан цохионы замын зургийг нь хийлгэсэн. Жил болгон засвар хийх шаардлага гардаг. Тэгэхээр энэ дээр инженерийн хэмжээний шийдэл гаргах шаардлагатай. Энэ ажил бас ондоо багтаад дуусна.

Бид энэ Бөхбилэгтийнхээ саадыг хүүхэд залуучуудын томоохон цэцэрлэгт хүрээлэн болгох зорилготой байгаа. Өнгөрсөн жил энэ талаар Иргэдийн хурал дээрээ ч ярьсан. Гол нь гүйцэтгэгч компанийн шүүхийн асуудал одоо л дуусч байх шиг байна. Бид нар иргэдээ ая тухтай байлгах чиглэлд хөрөнгө оруулалтуудыг хийж байгаа. Өнгөрсөн жил 36 айлын орон сууцнуудын урд талын зогсоолыг янзалсан. Энэ жил 2-р 48 айлын орон сууцны урд талын зогсоолыг янзалж байна. 1-р 48-ын зогсоол дээр тохижилтын ажлыг хийнэ. Бид шат дараатайгаар цааш цааш нь үргэлжлүүлнэ. Гэрэлтүүлгийн хувьд гэрэл 100 хувь асахгүй байгаа гэсэн гомдлууд байгаа. Хот тохижилт маань хэсэгчилсэн засваруудыг нэлээн хийж байгаа. 11-р сарын 1 гэхэд ерөнхийдөө 90 хувийн асалттай болгоно.

-Сая Иргэдийн хурлын тэргүүлэгчдийн хуралдаан дээр бүтээн байгуулалтууд хугацаандаа ашиглалтад орохгүй байгаа юм биш үү гэсэн асуудлыг зарим тэргүүлэгч хөндсөн байсан. Үүний цаана тендер авсан компаниудын хариуцлага, чадвар чадамжтой холбоотой асуудлууд ч яригдаад байна шүү дээ. Бид нарт бас гашуун түүхүүд бий. 100 хувь мөнгөө авчихсан мөртлөө нойл гүйцэтгэлтэй, дутуу хаяад явсан, царцсан барилгуудын асуудлууд байж байдаг. Сая усан оргилуурын асуудлыг дурдлаа шүү дээ. Өнгөрсөн хойно тэр цахилгааныг тийм хариуцлагагүй байрлуулсан асуудлыг мэдсэн байх жишээтэй. Үүний цаана бас аймаг хүлээж авч байгаа асуудал байна. Ажлын хэсэг гэж байгаа, мэргэжлийн баг байгаа. Тэдний хариуцлага дээр яаж анхаарах юм вэ?

-Усан оргилуурын хувьд баригдаад 10 гаруй жил болж байгаа шүү дээ. 10 жилийн өмнө л ийм шийдэлтэй баригдсан байгаа юм. Тэгээд хүүхэд тогонд цохиулсанаас үүдээд аюулгүй байдлыг хангаж ажил гэсэн чиглэл өгсөн. Төвд зарлагдаж байгаа тендер, төрийн өмчийн хороонд зарлагдсан тендерүүд дээр өнгөрсөн жил ийм асуудлууд гарсан. Манай Хангай сумын цэцэрлэгийн асуудал байж байна. Нэг компани шалгарсан нөгөө компани санхүүжилтээ аваад алга болчихсон, одоо болтол байхгүй. Тэгээд бид Боловсролын яаманд нь саналуудыг тавьж байгаа. Яам бас гэрээ цуцлах арга хэмжээ авна гэсэн. Өмнөх ажил хоцорч байгаа, хоёр гурван ажил авчихаад тэрийгээ гүйцэд хийж чадахгүй зүйлүүд гарсан. Энэ дээр нь бид тодорхой шаардлагыг хүргүүлээд, гэрээ цуцлах анхаарал сануулга өгснөөр ажлууд нэлээн сайжирч байна.

2019 онд ихэнх хөрөнгө оруулалтын тендерүүдийг орон нутагт шилжүүлсэн. Төрийн өмчийн бодлого зохицуулалтын газар дээр үлдсэн хоёр гурван тендер сураггүй болсон асуудал байгаа. Өгийнуурын дотуур байрны асуудал байна, одоо болтол шийд нь гарч хүн нь тодроогүй байна. Эрдэнэмандал, Хайрханы эмнэлгийн асуудал байна. Энэ асуудлууд нэлээд хоцорч байгаа. Бид эндээ тендер зарлаж байгаа учраас компаниудынхаа чадавхийг үзэж буцаж тэрэндээ шаардлага шахалт тавих, араас нь хөөцөлдөх ажлууд дээрээ өнгөрсөн жилүүдээ бодоход хяналт тавьж, шахаж ажиллаж байна. Захиалагчийн албаараа дамжуулаад нэлээд шахаж байна. Ирэх жилээс орон нутгийнхаа захиалагчийн албыг бэхжүүлэх, унаа машин тоног төхөөрөмжөөр хангах сайжруулах шаардлагууд зүй ёсоор харагдаж байна. Цаашдаа бид нар Хурлын тэргүүлэгчдээр ч ярьсан, Засаг даргын зөвлөлийн хурал дээр ч ярьсан, компанийн чадавх чадамжийн асуудлууд, ер нь орон нутгийн компанийг тендерт оруулж дэмжих гарцыг нээх ёстой гэж төлөвлөж байна даа.

-Хариуцлагын тогтолцоо гэснээс сар бүрийн 25-ны өдөр байгууллагын дарга нарыг хамруулсан шуурхайг зохион байгуулж байгаа. Үүний үр дүн нь хэр байна вэ?

-Бид сарын бүрийн 25-нд байгууллагын удирдлагуудын хэмжээнд шуурхай зөвлөгөөн зохион байгуулж байгаа, энэ ажлын үр дүн эхнээсээ харагдаж эхэлж байна. Сард хэд хэдэн байгууллагын илтгэлийг сонсоод, байгууллагуудад цаг үеийн чанартай үүрэг даалгавар өгдөг. Үүнийгээ эргээд хэрхэн шийдвэрлэсэн талаар тайлан авдаг. Ингэхээр хариуцлагын тогтолцоо сайжирч, аль аль талдаа ажилдаа хариуцлагатай хандах эхлэл тавигдаж байна гэж үзэж байна.

-Засаг дарга бүр бүрэн эрхийн хугацаандаа өөр өөр хөтөлбөрүүдийг боловсролын салбарт хэрэгжүүлдэг. Таны хувьд Ирээдүй 1+1, Багшийн хөгжил гээд хоёр дэд хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж байна. Энэ хөтөлбөрийг харахад нэг талаараа зөвхөн спорт, урлагаар хэмжигдээд байгаа юм шиг харагдаж байна л даа. Яг эцсийн дүндээ боловсролын чанарт ямар үр дүн авчрах вэ?

-2016-2020 оны Засаг даргын үйл ажиллагааны хөтөлбөрт боловсролын чиглэлээр хоёр томоохон хөтөлбөр байгаа. Хөтөлбөрийнхөө хүрээнд 680 гаруй сая төгрөгийн хөрөнгө оруулалтыг орон нутгийн зүгээс зарцуулчихаад байна. Гол нь багшийнхаа чадавх чадамжийг дээшлүүлэх, багшийг хөгжүүлэх, энэ хэмжээгээр сайн багшаас сайн шавь төрөх зорилготой. Дээрээс нь урлаг спортоор болоод бусад зүйлээр хичээллэж хүүхдүүд авьяас чадвараа илрүүлэх боломж бололцоог нь дэмжиж өгье гэсэн зорилгоор энэ хоёр хөтөлбөрийг бий болгосон. Энд нэлээд шинэчлэлүүд хийж байна. Ирэх жилийн Багшийн хөгжил хөтөлбөрийн цар хүрээг багш нар руу хандуулж, боловсрол, мэдлэгээ сайжруулах чиглэлд нь анхаарна. Багш нараа гадаадад туршлага солилцуулах чиглэлээр Тайвань руу магистрт суралцуулах гээд нэлээд зүйлүүдийг хийж байна.

Урлаг спортоор хүүхдүүдийн маань үзүүлж байгаа амжилт жилээс жилд үнэмлэхүй өсч байгаа. Гэхдээ бид урлаг спорт гэхээсээ илүүтэйгээр хүүхдийнхээ сурч боловсрох орчин нөхцөлийг сайжруулахад анхаарч байгаа. Өнөөдөр сурлагын түвшингийн асуудал нэлээн яригдаж байна. Ялангуяа ЭЕШ–ын чиглэлээр нэлээн шүүмжлэл дагууллаа. Энэ жил 20 дугаар байрт орсон. Сургалтын ерөнхий түвшин 2-3 жилд нэг унаад л буцаж өгсөөд л байна. 2012 оноос буюу 12 жилд шилжсэнээс хойших графикийг харахад тийм зүйл харагдаж байна. Манайх 2017 онд 16-р байр руу , 2018 онд 13-р байр руу орсон. ЭЕШ-аар хүүхдүүдийн маань авч байгаа оноо нэлээн нэмэгдсэн. Энэ жил хүүхдүүдийн тоо цөөрсөн, зургаан хүүхэд авч байсан бол 3 хүүхэд 800 оноо авсан байна. Ингээд шалгалтын ерөнхий дундаж үнэлгээгээр 20-р байрт орсон. Энэ чиглэлээр боловсролынхоо салбарын мэргэжилтнүүд удирдлагуудтай уулзаж ярилцахад олон шалтгаан байгааг ярьж байна л даа. Хүүхдүүдийн тоо цөөрсөн, мөн нэг хичээлээр өндөр оноо аваад сургуулиа сонгочихдог байсан бол 2019 оноос эхлээд 2 хичээлээр өндөр оноо авч байж мэргэжил сонголт руугаа ордог ийм шалгуур бий болсон байна.

Гол нь шалтгаандаа бус сургалтын чанарыг сайжруулах, үр дүнтэй байлгах чиглэлээр ажиллах нь чухал байна. Ирэх жил бид засаж залруулах хэрэгтэй. Энэ чиглэлээр төлөвлөгөө гаргуулаад ажиллаж байна. Ирэх жил мянга гаруй хүүхэд төгсөхөөр байна. Шалгалтанд нь сайн бэлдэх, багш нарын мэдлэг чадварыг нь сайжруулж, чадавхжуулна. Бид нар сар сараар, улирал улирлаар төлөвлөгөө гаргасан. Багш нар маань бүгд л хичээж ажиллаж байна. Ганцхан Засаг дарга сайхан болгоё гээд болчихдог зүйл биш юм л даа. Боломж бололцоог нь бий болгох чиглэлээр миний зүгээс ч бас ажиллаж байна. Ялангуяа амжилт гаргасан хүүхдүүдээ, багш нараа урамшуулах арга хэмжээг авч байна. 5 ухагдахуунаар жил болгон тодорхой уралдаан явуулдаг. Эхний байрт орсон багш нарыг Солонгос явууллаа, тусгай байр эзэлсэн багш нараа Улаан-Үд рүү амраалаа. Дээрээс нь шагналт 2-3-р байрт орсон багш нартаа хэрэглэгдэхүүнээр урамшууллаа. Сургууль, багш нарынхаа орчныг сайжруулахад компьютер, тоног төхөөрөмж шахдаг биш, өөрсдөө хэлэлцээд шийдчихсэн зүйлд тодорхой санхүүгийн дэмжлэг үзүүлж байя гэсэн зорилго тавьсан.

-Эрүүл мэндийн салбарт шинэ технологийг хэр нэвтрүүлж байна. Түүн дээр ажиллах боловсон хүчнээ хэр бэлтгэж байна. Албаны хүнээс сонссон, манай аймаг бол сититомографикийн аппаратгүй цөөн аймгуудын нэг гэж байна. Асуудал эрхэлсэн газар нь саналаа оруулж ирэхгүй байна уу, хэрэгцээ шаардлага нь их л байдаг юм шиг байна лээ. Та энэ дээр хариулт өгөхгүй юу?

-Эрүүл мэндийн салбар бол амин чухал салбаруудын маань нэг. Дөрвөн жилд нэлээдгүй ажил хийлээ гэж бодож байгаа. Гурван гишүүндээ бас баярлаж байгаа. Элэгний эмгэггүй Архангай гэдэг хөтөлбөрийг хэрэгжүүлснээр элэгний хорт хавдар гэх айхтар өвчнөөс олон хүнийг эрүүлжүүлж урьдчилан сэргийлж чадлаа. Бид 2400 хүнийг элэгний С вирусээс бүрэн эмчиллээ. 90 гаруй хувь нь эмчлэгдэж байна. Дээрээс нь урьдчилан сэргийлэх оношилгоо шинжилгээ хийснээр хавдартай болоод цаашаа явах боломжтой, тэрийгээ мэдээгүй байсан 39 хүн шинжилгээнд ороод эмчилгээ хийгдээд явж байна. Цаашид энэ ажлууд үргэлжлээд явна. Өнөөдөр Япон, Хятад, Вьетнам, Энэтхэг гээд хэчнээн хөгжилтэй улсууд ч ийм үр дүнтэйгээр богино хугацаанд шийдэж чадаагүй юм байна лээ. Дээр нь Архангай аймаг дурангийн хагалгааны чиглэлээр Францад эмч нараа сургасан. Дотооддоо бас сургасан. Өнөөдөр хэвлийн хөндий болоод эмэгтэйчүүдийн хагалгааг хоёр дурангаар зэрэг хийж байгаа. Дээрээс нь бөөрний дутагдалтай хүмүүсийн хоёр ортой тасаг нээгдсэнээр эндээ байнгын аппаратдаа ороод байх боломжийг нээж өглөө.

Эмч нарт гар доорх багаж хэрэгсэл дутмаг байдаг. Даралт үзэхээс авахуулаад нарийн мэргэжлийн нүд, чих хамар хоолой, зүрхний бичлэгийн гээд ойр зуурын аппарат дутмаг байсан. Үүнийг орон нутгийнхаа түвшинд шийдэж өгч байгаа. Унаа машины хувьд ч Нэгдсэн эмнэлэгт нэг машины асуудлыг шийдсэн. Энэ жил бас тусгай зориулалтын машиныг шийдэж өгнө. Хүнд өвчтөнөө тээвэрлэх бүрэн тоноглолтой. Технологийн шинэчлэлүүдийг нэлээд хийж байгаа. Энэ хэмжээнд эмчилгээний үр дүн гарч байх шиг байна.

Манайх томографикгүй цөөхөн хэдэн аймгийн нэг. Ойрын 2-3 жил энэ асуудлыг байнга ярьж байгаа. Гурван гишүүнтэйгээ нийлээд. Энэ жил Ё.Баатарбилэг сайд маань ч бас нэлээн дэмжиж ярилаа. Эмнэлгийн өргөтгөлийн асуудал яригдаж байгаа. Ерөнхийдөө Хэнтий аймагт баригдсан шиг эмнэлгийг Архангай аймагт шинээр барья гээд газрынх нь асуудлыг орон нутагт шийдээд өглөө. Тэгэхээр энд одоо нэлээд томоохон хэмжээний өргөтгөл орж ирнэ. Тэгэхээр нөгөө томографик байрлуулах өрөө савны асуудал ч давхар шийдэгдэнэ. Томографикийг давхар шийдүүлье гээд энэ оны төсөв дээр тусгуулахаар саналаа өгчихөөд явж байна.

Эх нярайн эндэгдлийг бууруулах чиглэлээр жирэмсний хяналтыг сайжруулах ажлыг эхлүүлчихсэн байгаа. Энэ ажлын явц, үр дүн хэр байгаа вэ?

-Эх хүүхдийн эндэгдлийн асуудлаар Архангай аймаг нэлээн хойгуур явж ирсэн. Энэ асуудлаар өнгөрсөн хавар зөвлөгөөн явуулсан. Сум болгоны эх баригч, ЭМТ-ийн эмч нар аймгийн Нэгдсэн эмнэлгийн эмч нар, ЭМГ-ын мэргэжилтнүүдтэйгээ хамтраад нэлээн зүйлүүдийг ярьсан. Эх хүүхдийн эндэгдэл гол гарч байгаа шалтгаан юу байна гэхээр хяналтын асуудал сул, эхчүүд хяналтад орохгүй байгаа, ялангуяа Улаанбаатарт ч юмуу, өөр суманд оччихдог, тэгээд тэндээ хяналтад ордоггүй. Тэгээд байж байгаад л гэнэтхэн төрөх болоод л янз бүрийн хүндрэл үүссэн асуудлууд бий болдог юм байна. Эхний ээлжинд эх баригч эмч нар болоод сумын, багийн эмч нар гээд нийтдээ 101 эмчид сар болгоных нь утасны 10,000 төгрөгийн нэгжний асуудлыг шийдэж өгсөн. Хэчнээн өөр аймаг, суманд байлаа ч гэсэн тийм хугацаанд очиж үзүүл, тэнд үзүүл гээд холбогдоод, за манай хүн танай хяналтад орох ёстой, энд явж байна гээд холбоо бариад. Ингээд ирэхээр хяналтын асуудал нэлээн сайжраад явж байна.

Дээрээс нь улс орны хэмжээнд бас нэг хүнд байгаа асуудал бэлгийн замын халдварт өвчин, ялангуяа тэмбүү өвчний асуудал нэлээн яригдаж байна. Энэ дээр ч гэсэн Монгол Улсын Засгийн газар Эрүүл мэндийн яам дорвитой арга хэмжээнүүд авч эхэлж байна. Аймгийнхаа зүгээс энэ өвчнийг огцом бууруулах, цаашдаа байхгүй болгох чиглэлээр нэлээн ажлуудыг зохион байгуулж, хөрөнгө хүчийг ирэх онд гаргая гэсэн зорилготой байгаа.

-Гадаад хамтын ажиллагааны үр дүнгийн тал дээр та ямар үнэлэлт дүгнэлттэй явдаг вэ?

-Гадаад хамтын ажиллагааг сайжруулах, өргөжүүлэх чиглэлээр нэлээн ажиллалаа. Тайвань улсад хүүхдүүдээ болоод багш нараа сургах чиглэлээр санамж бичиг зурсан. Эхний үр дүн гараад, түрүүчийн хүмүүс энэ жилээс явж байна. Солонгос улсын Каванду мужтай хамтын ажиллагаатай болъё гээд саналаа явуулчихсан. Энэ чиглэлээр Солонгосын Элчин сайдын яаманд саналаа тавиад уулзалт товлосон. Сая манай аялал жуулчлалын намрын зөвлөгөөн уулзалт боллоо. Энэ уулзалт дээр Солонгос улсын Ерөхийлөгчийн зөвлөх бөгөөд Тэбү хотын Монгол Улсын соёл хариуцсан хүн ирсэн. Тэр хүн "Та нар Каванду гэхээс илүү бас Тэбү хоттой харилцаа холбоо тогтоож, аялал жуулчлалын чиглэлээр, ялангуяа хог боловсруулах технологийн чиглэлээр бид нартай хамтарч ажиллах боломж бололцоо байна” гэсэн санал тавьсан. Тэгэхээр бид нар ойрын хугацаанд гадаад харилцаагаа энэ чиглэлээр өргөжүүлэх боломжтой байна.

Каванду муж аялал жуулчлалын томоохон бүс юм байна лээ. Энэ аймагтай хамтрах хоёр дахь гол томоохон зүйл ажиллах хүчнээ Солонгос руу гаргах. Монгол Улс жилд 2100-аад хүн гаргах гэрээтэй байдаг юм байна. Хөдөлмөрийн зах зээл дээр. Гэхдээ манайх 1300-г л гаргадаг гэж байна. Бас нөгөө компани нь сонгох сонгохгүй, хэлний бэрхшээл зэргээс шалтгаалаад үлддэг бололтой юм байна л даа. Тэгэхээр энэ дотроос танайх 100 юмуу 200 хүний гэрээ хийгээд, нөгөө хүмүүсийнхээ хэлний сургалт болоод тэр орчин нөхцөлд хэрхэн дасах чиглэлийн сургалтыг аймагтаа зохион байгуулаад, иргэдээ гаргах боломж нээгдэж байгаа юм. Ойрын хугацаанд Кавандугийн удирдлагуудтай биднийг уулзуулъя гэсэн.

Юньань мужийн хамтын ажиллагаа 2015 оноос эхэлсэн. Одоо жил болгон 20-иос доошгүй хүүхэд тэтгэлгээр сурч байна. Дээрээс нь бид соёлын хамтын ажиллагаануудыг хэрэгжүүлж байгаа. Үүнийгээ цааш нь нэлээн өргөжүүлээд явж байгаа. Хамтын ажиллагаандаа бидний тавьж байгаа гол зорилго технологийн талын шийдлүүдийг хамтарч хийе, хамтарч ажиллая гэж төлөвлөж байна даа.

Рашаан усны нөөцийг тодорхойлох асуудлууд нэн тэргүүний шаардлагатай болсон байна. Сая Цэнхэрийн халуун усан дээр Сав газруудын захиргаа чууллаа шүү дээ. Эндэхийн жуулчны баазуудын даац нь хэтэрчихсэн байна гэж байна. Нөөцөө тодорхойлохгүй бол тэнд замбараагүй газар олголт явуулчихсан байна. Та ч үүн дээр нэлээд ажиллаж байгаа юм байна лээ. Ихтамир, Тариат, Өгийнуур, Хоршооллын халуун рашаан гээд цогцоор нь нөөцийг нь тодорхойлох дээр ямар бодлого баримталж байна вэ?

-Архангай аймаг чинь өөрөө рашаан ус дагасан аялал жуулчлал хөгжсөн аймаг. Цэнхэрийн халуун усны хувьд өнгөрсөн жил газрын харилцаанаас хүн гаргаж, газар олголтын асуудлууд дээр үнэлэлт дүгнэлт өгсөн. Энэ чиглэлээр сумын Засаг дарга алдаа завхралыг залруулах, хуулинд нийцүүлэх үүрэг авсан. Өнгөрсөн онд рашаан усны даацыг тогтоох, экологийн үнэлгээ хийх ажлыг орон нутгийн хөрөнгөөр хийсэн. Тэрний дүнд өнөөдөр Цэнхэрийн халуун усны даац хэтэрсэн байна. Мөн томоохон рашаанууд байж байна, Хадат, Мухар хужирт гээд экологийн хүнд байдалд орсон байна. Өнөөдөр рашаанаа тойроод шаваад буучихсан, тэрний бохирдлоос авахуулаад, нөгөө бидний рашаан гээд байгаа зүйл чинь хөрсөөрөө буцаад бохирдох бүх нөхцөл боломж бүрдчихсэн, бас дээрээс нь тэнд очиж байгаа хүмүүсийн тоо жилээс жилд нэмэгдэж байгаа учраас даац ихэдсэн байсан. Тэгээд Хадат, Мухар хужиртын рашаанаас эхлүүлж байна. Хадатын рашааныг гэхэд 500 метр суурьшлынх нь бүсийг буулгаж татуулсан. Ингэснээрээ рашаан руугаа орох бохирдлыг багасгаж, эмх цэгцтэй болгож байгаа. Хоёрдугаарт тэр орчныг хариуцаж байгаа иргэд, нөхөрлөл байгаа учраас ариун цэврийн байгууламжийн асуудлыг шийдэж өгсөн. Хадат, Мухар хужиртын рашаанд 20 ариун цэврийн байгууламжийн асуудал шийдсэн. Сая би очиж үзлээ. Ашиглах талаасаа жаахан дутагдалтай зүйлүүд байх шиг байна. Ирэх жилээс энэ асуудлууд жигдрээд явна. Мухар хужиртын рашааныг ч гэсэн ирэх жилээс доошлуулна. Ингээд рашаанаа бохирдуулахгүй, хуучин экологийнхоо түвшинд байлгахаар рашаанаа хайрлаж хамгаалдаг, зөв зүйтэй ашигладаг хэлбэр рүү орох юм.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг дэмжих тал дээр юу хийсэн бэ? Эмэгтэйчүүдийг бас үзүүлэх өрөө тохижуулж өгнө гэсэн энэ асуудал яагаад одоо болтол шийдэгдэхгүй байгаа юм бол?

-Аймгийн Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн холбоо маань өөрөө их сайн ажилладаг. Ерөнхийдөө Монгол Улсдаа нэлээн гайгүй зохион байгуулалттай болчихсон холбоо юм байна лээ. Одоо байгаа байрны хувьд халаалт, цахилгаан гээд жилд 25-30 сая төгрөгийг та хариуцаад явна гэвэл танайд үлдээе, тэгэхгүй гэвэл зах зээлд борлуулахаас аргагүй гэдэг саналыг надад тавьсан. Тэр дагуу нь ямар ч байсан зардлын асуудлыг жилээс жилд шийдээд явж байгаа. Дээрээс нь Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд маань санал тавьсан. Зөвлөл ажиллахад тодорхой зардлууд байна, сургалт хийх, хүмүүсээ урамшуулах гээд үүнд хэдэн төгрөг шийдэж өгөөчээ гээд би жилд 9 сая төгрөг шийдэж өгч байгаа. Энэ хэмжээгээр зөвлөлийнх нь үйл ажиллагаа тодорхой хэмжээнд тогтвортой байгаа. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн чиглэлээр янз бүрийн санал гардаг. Төрөхийн үзлэгийн ор гэсэн тэр асуудлыг нь судлаад Худалдан авах ажилллагааны газарт хөрөнгийг нь шийдээд өгчихсөн. Үүнийг би ойрын хугацаанд тодруулаад өгье. Би энэ асуудлыг хийгээд явж байгаа гэж ойлгосон.

-Иргэдтэйгээ уулзах цаг завыг та хэр гаргаж байгаа вэ? Жишээ нь өмнө нь утсаар иргэдийн саналыг авдаг утас, төв ажиллаж байсныг санаж байна. Тэгэхээр тийм байдлаар авч байна уу, таны үүдэнд иргэд хэр хүлээж байна. 7 хоногийн хэд дэх өдөр уулзаж байна. Хөдөөгүүр бол улирлын чанартай ажилд ч юмуу тойроод явж байна. Аймгийн төвд иргэдтэй уулзах ажлын ачаалал хэр үүсч байна?

-Ер нь анхнаасаа нэг өдөр гаргаад уулздаг байсан байна, аймгийн дарга нар. 4 дэх гэдэг юмуу, 5 дахь гэх ч юмуу, 1 өдөр гаргаад уулздаг байсан. Нэг өдөр гаргах чинь хэцүү юм байна лээ. Иргэд нэг л өдөр асуудлаа ярих гээд ирэхгүй шүү дээ. Хүний л амьдрал болсон хойно хэдийд ч надад хандах хэрэгцээ шаардлага гарна. Тиймээс өдөр болгон үдээс хойш 16 цагаас хойш иргэд хүлээж авч байгаа. Аль болох иргэдээ чирэгдүүлэхгүйн тулд хурал зөвлөгөөний зав зайтай үед ирсэн болгоныг нь хүлээж авч уулзаж байгаа. Энэ жил төрийн үйлчилгээний жил болгосонтой холбогдуулан одоогоор 12 сумынхаа баг болгонд хүрч ажилласан. Төрийн нэг цэгийн үйлчилгээ үзүүлж, Нийгмийн даатгал, Соёлын, эрүүл мэндийн гээд бүх чиглэлээр хүрч ажиллалаа.

Эрчим хүч үйлдвэрлэгдэж буй бодит өртгөөсөө хямд худалдаалагддаг

zulaa — Thu, 05 Sep 2019 14:36:41 +0800

Бид энэ удаа эрчим хүчний үнэ, тариф болон цаг үеийн бусад асуултад хариулт авахаар Эрчим хүчний зохицуулах хорооны

Т.Булганхангай: Зургаан настай сургуульд орох гоё

nomun — Wed, 22 May 2019 17:16:40 +0800

Архангай /МОНЦАМЭ/.Сэтгүүлч миний бие хөдөө багийн төвүүдээр ажлаар явж байхад аймгийн удирдлагуудад хэд хэдэн хүнээс хүүхдийн амралт болоод сургуульд орох насыг сонголттой болгох талаар санал хүсэлт хэлж байлаа.

Тухайлбал, Цахир сумын Хан-Уул багийн малчин П.Батсүх "Хүүхдийн амралтыг өвөлд нь богино, хавартаа урт, зуны амралтыг эрт тараадаг баймаар байна. 6 настай хүүхдийг бид нар өвлийн улиралд малд явуулдаггүй, харин хавар амралтын үеэр нь мал төллөдөг. Энэ үеэр ядаж л хурганы уут дөхүүлүүлдэг. Одоо зуны эхэн сар гарчихлаа. Сааль сүүний цаг эхэлчихсэн байхад ээж нь 6 настай хүүхдээ хараад сумын төвд амьдарч байна” гэв.

Малчин П.Батсүхэд тохиолдож байгаа явдал 6 настай хүүхэдтэй залуу малчин айл бүрт бий.

Дараагийн сум болох Хангай суманд ажиллах үеэрээ дотуур байранд амьдарч буй 6 настай Туяабаярын Булганхангайтай цөөн хором ярилцлаа. Тэрээр тасагтаа хоёр эгчийнхээ хамт байдаг ажээ. Үг хэлж, хээв нэг ярилцаж буй нь түүнийг аль эрт биеэ даасан байдлыг илтгэнэ. Их цовоо хүү байлаа.

-Чамайг хэн гэдэг вэ?

-Намайг Булганхангай гэдэг. Би 6 настай. Миний аавыг Туяабаяр, ээжийг Болормаа гэдэг. Би Булганчимэг, Булгантамир гэдэг хоёр эгчтэй, нэг нь 7-р анги, нөгөө нь 4-р ангид суралцдаг. Доороо Булганзаяа гэдэг нэг эмэгтэй дүүтэй. Одоо хоёр настай, аав, ээжтэй хамт байдаг.

-Чи айлын ганц хүү юмаа даа?

-Тиймээ.

-Аав, ээж хоёр нь хаана байгаа вэ?

-Хөдөө байгаа. Арбаясгалан багт.

-Энэ хичээлийн жилд нэгдүгээр ангид оржээ. Үсгээ үзээд дуусчихсан биз дээ?

-Үсгээ үзээд дуусаад, үсэглэлийн баяраа хийчихсэн.

-Өө тийм үү. Хэзээ хийсэн юм бэ?

-Сая 5-р сарын 6-нд хийсэн.

-Чи ямар үсэг болсон бэ?

-Би "О” үсэг болсон.

-"О” үсгийг юу гэж хэлдэг юм бэ? Шүлгийг нь хэлээд өгөөч?

-Дугираг хэлбэртэй

Дундаа нүхтэй

Цагираг дүрстэй

Тэгийн тоо шиг "О” үсэг "Би” байна

-Сургуульд сурах ямар санагдаж байна?

- Гоё.

-Аав, ээж хоёрыгоо санаж байна уу?

-Би аав, ээж, дүүгээ маш их санадаг. Аав ээж хоёр миний хамгийн чухал үеүдэд ирдэг.

-Чухал үе гэхээр юу билээ?

-Багш мөнгө хураах, үсэглэлийн баяраа хийхэд, бас бусад яаралтай үеүдэд ирдэг дээ.

-Хичээлтэй холбоотойгоор ойлгохгүй юм гардаг уу? Хэнээс тусламж гуйдаг вэ?

-Гардаг. Найзуудаасаа тусламж гуйна. Бас мэдэхгүй зүйлээ тэд нартайгаа хамтарч хийдэг.

-Танай дотуур байранд чамаас өөр 6 настай хүүхэд байдаг уу?

-Байхгүй ээ. Би ганцаараа, хоёр эгчтэйгээ байдаг. Манай хоёр эгч хичээл зааж өгнө, хувцас угаана, яаралтай үед тусална. Бид гурав тасагтаа гоё байдаг юм.

-Чамд 6 настай сургуульд орох, 8 настай сургуульд орох хоёрын аль нь гоё вэ?

-6 настай сургуульд орсон нь гоё. Хөгжилтэй байдаг. Том ангид орохоор найзуудаасаа салдаг. Тариат, аймаг руу шилжих үед хэцүү санагдсан.

Ийнхүү ярилцаж дуусаад сууж байтал ангиа угаана гэж явсан 7-р ангийнх нь эгч Т.Булгантамир ороод ирэв. Би ч өөрийгөө танилцуулж, нутаг усаа хэлж, нэлээд дэлгэрэнгүй танилцаж авав. Чухамдаа би Хангай сумын дунд сургуульд сурч байлаа. Нэг нутаг, нэг сургуульд сурч байсан гээд л хүүхдүүд надад их элгэмсүү байв. Т.Булгантамир охин одоо 12 настай. Тэрээр хоёр дүүтэйгээ энэ жил анх удаагаа дотуур байранд сууж байгаа ажээ. Аав ээж хоёр нь ч төвтэй ойрхон буюу сумын төвөөс 30 гаруй км зайтай Арбаясгалан багт амьдардаг ба амралтын өдөр болгонд ирж хүүхдүүдээ авдаг байна.

-Дүүдээ хэр тусалж байна вэ?

-Манай дүү биеэ даагаад сурчихсан. Хичээлүүдээ өөрөө хийчихнэ. Шаардлагатай зүйл дээр нь л би тусална. Цээж бичгийг нь би хэлж өгдөг. Бусдаар бол биеэ даачихсан учраас өөрөө хамаг юмаа хийгээд явчихдаг.

-Байранд байх ямар байна?

-Анх байранд ороход их сонин байсан. Хүүхдүүд хараад л...тэгээд долоо хоноод л байрандаа дасчихсан. Байрандаа байх сайхан. Хүүхдүүд нь хөөрхөн ааштай, нэг зүйл хийвэл бүгд хамтдаа, эвтэй байдаг.

-Дүү нь аав ээжийгээ хэр санаж байх шиг байна. 6 настай хүүхдийг нэгдүгээр ангид оруулах нь ямар санагддаг вэ?

-Миний хувьд багаасаа л сураад явчихвал зүгээр гэж боддог. Анх сургуульд орчихоод маргааш нь дүүгээ, гэрээ санаад байна гээд уйлж байсан. Одоо бол уйлахгүй, биеэ даасан байгаа.

-За баярлалаа. Хоёр дүүгээ сайн харж, халамжлаарай.

Л.Мөнхсайхан: “Хонгил”-ын эзэн, авлигын загалмайлсан эцэг нь Ц.Элбэгдорж

Mart — Fri, 12 Apr 2019 09:35:21 +0800

Одоогоос долоон жилийн өмнөх дөрөвдүгээр сарын 12-13-нд шилжих үүрээр Монгол Улсын гурав дахь Ерөнхийлөгч, МАХН-ын дарга Н.Энхбаярыг 400-500 цагдаа хүч хэрэглэн баривчилсан үйл явц УИХ-ын сонгуулийг зарлахаас арав, сонгууль болохоос нэг сарын өмнө болж байв. Хүний эрхийг ноцтой зөрчсөн, ямар ч баримтгүйгээр хэрэг тулгаж шүүн таслах ажиллагаа явуулсан нь шинэ цагийн хэлмэгдүүлэлтийн эхлэл болж одоо ч үргэлжилж байна. Энэ талаар хуульч, өмгөөлөгч Л.Мөнхсайхантай ярилцлаа.

– "Эрүүдэн шүүсэн бичлэг” илрэхтэй зэрэгцэн "Шударга бусын хонгил” тэр үеэс бий болж, эхний туршилтаа Н.Энхбаяр дээр хэрэгжүүлсэн гэсэн яриа гараад байна. Тухайн үед юу болж байв?

– "Шударга бусын хонгил” гэж одоо ярьж байна. Энэ бол Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгч болсон үе, МАХН-ын дарга Н.Энхбаяр Оюутолгойн гэрээг зөвшөөрөөгүйгээс үүдэлтэй.

Ингээд 2009 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар гадны тусгай хүчний оролцоотойгоор Ц.Элбэгдорж гэдэг хүн ялалт байгуулсан. Яагаад ингэж үзэж байна гэхээр үүний дараа Оюутолгойн гэрээ маш яаралтай зурагдсан. Дээр нь шүүх, прокурорын томилгоонууд явж эхэлсэн. Тухайлбал, сая өргөдлөө өгч албан тушаалаасаа чөлөөлөгдсөн Ц.Зориг Дээд шүүхийн ерөнхий шүүгчээр томилогдох нөхцөл нь бүрдээгүй байхад томилж байсан. Дээд шүүхийн шүүгчээр маш олон хүнийг томилсон. Захиргааны хэргийн болон анхан,дунд шатны шүүгчээр ажиллах шаардлага хангаагүй хүмүүсийг гаргаж ирсэн. Прокуроруудыг өргөдлийг нь өгүүлж сольж байсан. Энэ бүхэн юу хэлж байна гэхээр тухайн үед Ерөнхийлөгч болсон Ц.Элбэгдорж гэдэг хүн ямар нэг байдлаар хууль, хүчний байгууллагын эрхийг гартаа авснаараа айлган сүрдүүлэх, бизнесийнхнийг дарамтлах "Хонгил”-ыг барьж эхэлсэн. Үүний нэг илрэл нь 2012 оны дөрөвдүгээр сарын 12-13-нд шилжих шөнө Монгол Улсын гурав дахь Ерөнхийлөгч, МАХН-ын дарга Н.Энхбаярыг олон зуун цагдаагийн хүчийг дайчлан баривчилж , хилс хэрэгт хэлмэгдүүлэн шүүх процессыг олон нийтэд тавьж, "Авлигын загалмайлсан эцэг” гэсэн нэр хоч зүүж эхэлсэн. Одоог хүртэл Монгол Улсын гурав дахь Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр дээр авлигын нэг ч хэрэг, баримт нотлогдоогүй. Энэ "Загалмайлсан эцэг” гэх нэр томъёог гаргаж ирсэн Ц.Элбэгдорж өөрөө харин Оюутолгойн авлигын гэрээг байгуулахад хүчин чармайлт гаргасан нь одоо яригдаж байна. Авлига авсан хүмүүс өнөөдөр шүүхийн шатанд шалгагдаж, хэрэг нь эцэслэгдэн шийдэгдэхгүй жил тойрч байна. Жинхэнэ "Авлигын загалмайлсан эцэг” нь Ц.Элбэгдорж өөрөө байсан юм байна гэдэг нь харагдаж байгаа.

-Баривчилгааг ард түмний нүдэн дээр зохион байгуулалттай хийсэн нь нийгэмд айдас хүйдсийг бий болгосон. Дээр нь таван хавтаст хэрэг нээсэн гэж зарлан шүүх хурал хийсэн нь түүнийгээ үнэмшилтэй болгох гэсэн тактик байж гэж одоо л хүмүүс ойлгож байх шиг байна?

-Монгол Улсын гурав дахь Ерөнхийлөгчийг баривчилж, ял тулгасан үндэслэлүүд нь өнөөдөр авлигын гэх нэг ч хэрэг, баримт байхгүй. Түүнийг таван асуудлаар буруутгаж, хир халдааж, шоронд хорьж мөрдсөн үйл ажиллагааг мэргэжлийн хуульч хүний хувьд дүгнэж хэлэхэд гэмт хэргийн шинж чанартай асуудлууд үндсэндээ байгаагүй. Голдуу хов живийн чанартай, сэжиг таамаг, хардлагын үндсэнд хийгдсэн үйл ажиллагаанууд байсан. Үүнийг нь ч 2012 оны наймдугаар сард Сүхбаатар дүүргийн шүүхэд болсон шүүх хурлын үйл явцыг нээлттэй дамжуулсан телевизийн нэвтрүүлэг, шууд сурвалжлага хийсэн хэвлэл, мэдээллийн хэрэгслүүд тодорхой харуулсан. Солонгосоос ачуулсан тэр ном л гэхэд өнөөдөр Төрийн шагнал хүртэх хэмжээний бүтээл байгаа. Монгол Улсын үндэсний аюулгүй байдал, тусгаар тогтнолыг дэлхийн том гүрнүүдийн тэргүүнүүдээр хүлээн зөвшөөрүүлж, гарын үсгээр баталгаажуулсан тэр номыг монголчууд олоод үзчих хэрэгтэй юм. Өнөөдөр ч үнэ цэнээ алдаагүй байгаа тэр бүтээлийг тухайн үед МИАТ-ийн онгоцонд дайж авчирсан гэж яллаж байгаа нь маш буруу.

-Хүний эрхийг зөрчсөн, тухайлбал МАХН-ын дарга Н.Энхбаярыг ямар нэг байдлаар улс төрд оруулахгүй байх гэсэн зорилгыг 2012 оны тэр баривчлагаа агуулж байсан нь юугаар нотлогдож байна вэ?

-Баривчилж хориод шоронд удаан байлгаад байж чадахгүй болохоороо, өөрөөр хэлбэл амь нас нь эрсдэлд ороод эхлэнгүүт Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдорж өөрөө сайн дураараа гаргасан. Түүний дараа "Шударга бусын хонгил” нь мөн ажилласан. Тухайлбал, 2016 онд МАХН-ын даргын хувьд УИХ-ын сонгуульд дэвших гэхэд хууль, хяналтын байгууллагаасаа "ял шийтгэлтэй байна” гэсэн лавлагаа гаргаж ирдэг. Гэтэл энэ хүн сонгуульд нэр дэвших эрхтэй гэдэг нотлох баримтууд нь 2015 оны Өршөөлийн хуулиар гараад ирсэн байдаг. Энэ нь тухайн хүнийг ял шийтгэлгүй гэдгийг цагаан дээр хараар бичсэн баримт шүү дээ. Үүний дараа Улсын Дээд шүүхийн Захиргааны хэргийн хяналтын шатны шүүх нь юу гэж тогтоосон бэ гэвэл "Энэ хүн ял шийтгэлгүй. Цагдаагийн лавлагааны бичиг нь буруу. Цагдаагийн мэдээлэл, лавлагааны байгууллага нь өөрөө хүний эрхзүйн байдлыг тодорхойлох эрхгүй субьект” гэж тогтоосон. Ийм байтал СЕХ нь Цагдаагийн бичгийг үндэслэн 2016 оны сонгуульд нэр дэвшүүлээгүй. Энэ байдал 2017 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар бас давтагдсан. Энэ хоёр нотолгооноос юу харагдаж байна вэ гэвэл 2012 оны дөрөвдүгээр сарын 12-13-нд шилжих шөнө Н.Энхбаяр гэдэг хүнийг МИАТ-ийн онгоцоор ном зөөлгөсөн гэж гүтгэж, хэлмэгдүүлж ялласныхаа дараа долоон жил улс төрд оруулахгүй байна гэдэг нь энэ хүнд ард түмэнд үнэнийг хэлэх боломж олгохгүй байх, буруу булхай зүйлүүдээ илэрчих вий гэж айсных. Өнгөрсөн долоон жилийн хугацаанд Монголын төрд хорлонтой, өөрсдөдөө ашиг хонжоо олох, буруу бусармаг зүйлүүдээ амжиж хийх гэсэн үйлдлүүд нь 2012, 2016 оны УИХ-ын, 2017 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үеэр илэрсэн. Одоо "Үнэнээр явбал үхэр тэргээр туулай гүйцнэ” гэгчээр бүгд үнэнд гүйцэгдэж, булхай луйвар нь ард түмний өмнө илэрч байгаа нь үүний давхар нотолгоо болж байна.

-Та хуульч хүн. Өнөөгийн хууль тогтоох байгууллага, хууль, хяналтын байгууллагуудын талаар ямар бодолтой байна?

-Монгол Улсын хууль тогтоох дээд байгууллага УИХ маань өнөөдөр 75 гишүүнтэй байгаа. Энэ хүмүүсээс 49 хүн, түүнээс тав нь УИХ-ын танхимд суух ёс суртахууны эрхгүй. Яагаад гэвэл, энэ хүмүүс төрийн туг, сүлднээс адис авч тангараг өргөхдөө буруу үйлдэл хийвэл хариуцлага хүлээнэ гэсэн. Гэтэл таван гишүүн нь өнөөдөр яллагдагчаар татагдчихаад байгаа атлаа чуулганы танхимд суугаад, дээрээс нь яллагдагч хүн хууль тогтоох эрхгүй гэж Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх хуульд биччихсэн байхад хууль батлаад байж байна. Энэ нь Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр нарын шударга үнэнийг хэлсэн нөлөө бүхий улстөрчдийг УИХ-д оруулахгүй байхын төлөөх "Хонгил”-ынхны хүчин чармайлтын бас нэг илрэл юм. Энэ явдал 2019 оны зургадугаар сарын 30-нд ч, 2020 онд ч давтагдах магадлалтай учраас "Шударга бусын хонгил”-ыг барьсан, гардан гүйцэтгэсэн хүмүүсийг бүгдийг барьж, хорьж, шийтгэсний дараа л МАНАН сарних болно гэж бодож байна.

Ч.Зотол

Эх сурвалж: "Зууны мэдээ” сонин

Т.Мөнхбүрэн: VI Зая Гэгээнтний хэрэглэж байсан эд зүйлсээр үзмэрээ баяжуулсан

nomun — Wed, 13 Mar 2019 09:35:05 +0800

Архангай аймгийн музей нь 300 гаруй жилийн настай бөгөөд үе үеийн Заяын гэгээнтнүүд заларч, бурхан шашныг дэлгэрүүлж ирсэн түүхтэй. Одоо VI Зая гэгээний эдэлж хэрэглэж ирсэн эд өлгийн зүйлс Архангайн музейд хадгалагдаж байна. Энэ талаарМузейн дарга Т.Мөнхбүрэнтэй ярилцлаа.

-Архангай аймгийн музей олон зуун жилийн түүхтэй. Тэр дундаа Зая гэгээнтэн амьдарч байсан гэдгээрээ олны анхаарал татдаг шүү дээ? Үүнийг дэлгэрүүлж тайлбарлаж өгөөч?

-Архангай аймгийн музей нь нэн эртнээс өнөөг хүртэлх Монголын түүх, соёл, төв халхын шашны томоохон төв болсон Заяын хүрээ болон Зая гэгээнтнүүдийн өв, халх угсаатны бүлгийн онцлог бүхий зан заншил, ахуйн хийгээд оюуны, соёлын хосгүй үнэт үзмэрүүдийг хадгалан хамгаалж, хойч үедээ өвлүүлэн, олон нийтэд сурталчлах, түгээн дэлгэрүүлэх үйл ажиллагааг явуулж ирсэн.Музейн үйл ажиллагаа явуулж буй барилга байгууламж болох Заяын хүрээний барилга нь 1696, 1802 онд монгол барилгачдын ур ухаан шингэсэн, дахин давтагдашгүй, 300 гаруй жилийн түүхтэй, Зая гэгээнтнүүдийн угсаа залгамжлан амьдарч байсан зуны орд өргөө бөгөөд түүх, соёл, уран барилгын хосгүй ховор дурсгал юм. Манай музей үүгээрээ ихэд онцлог доо.

-Зая гэгээнтний хэрэглэж байсан эд зүйлсээр үзмэрээ баяжуулсан гэсэн. Ямар ямар эд зүйлс авсан бэ?

-Сүүлийн хоёр жилд манай байгууллага Соёл урлагийн газрын 2018 оны 12 дугаар сарын 11-ний өдрийн 01/449 албан тоотыг үндэслэн 6 дугаар Зая Гэгээнтний хэрэглэж байсан хэт хутга, гангар шаазан аяга, сүү хөөрүүлэн уудаг байсан тогоо, дамар, ганлин, дэншиг, завъяа аяга, мөнгөн завъяа аяга, гэгдрэгэ зэрэг 10 дэсийн 12 ширхэг үзмэрээр баяжилтаа хийлээ.

Олон улсын музейн өдрөөр Зая гэгээнтнүүдийн эдэлж хэрэглэж байсан эд зүйлийн үзмэрүүдээр үзэсгэлэн гаргасан. Хүүхдүүд аав, ээжтэйгээ ирж их үзэж байсан. Энэ үзмэрүүд нь нутаг орны ард иргэд, хүүхдүүдэд мэдлэг болоод зогсохгүй бахархаж ярих нэг сэдэв болоосой гэж боддог.

-Музейд хэдэн төрлийн ямар ямар үзмэрүүд байдаг вэ?

-Манай музей 1724 дэсийн 3930 ширхэг үзмэртэй. Цаашид бид ховор нандин үзмэрүүдээр үзмэр баяжилтаа хийхэд нэлээдгүй анхаарч ажиллаж байна.

-Үзмэр худалдан авах төсөв байдаг уу?

-Үзмэр худалдан авах эрх тухайн музейд байдаг байсан. Харин одоо Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг Соёл урлагийн газар жил бүрийн 6 дугаар сард улс, аймгийн чанартай бүх музейнээс тухайн онд худалдан авах үзмэрийн үнийн дүнгийн судалгааг нэгтгэн авч, сангийн зөвлөлийн хурлаар хэлэлцэн баталдаг болсон. Ямар үзмэрийг хэдэн төгрөгөөр худалдан авах шийдвэрийг гарган, тухайн музейд эрхийг нь олгодог болсон гэсэн үг.

Дараах зургуудад VI Зая гэгээнтний хэрэглэж байсанхэт хутга, гангар шаазан аяга, сүү хөөрүүлэн уудаг байсан тогоо, дамар, ганлин, дэншиг, завъяа аяга, мөнгөн завъяа аяга, гэгдрэгэ байна.

Ш.Гунгаадорж: Засаглалынхаа хэлбэрийг зөв голдиролд нь оруулах цаг болсон

Mart — Tue, 05 Mar 2019 09:33:33 +0800

Монгол Улсын 15 дахь Ерөнхий сайд Ш.ГУНГААДОРЖТОЙ ярилцлаа.

-Хаврын чуулганаар Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийн төслийг хэлэлцэхээр дараалалд оруулаад байна. Энэ хуулийг батлалцаж явсан хүний хувьд өөрчлөх цаг нь болсон эсэхэд та ямар байр суурьтай байна вэ?

-Яах аргагүй цаг нь болсон. Тэрбүүхэл, аль эрт өөрчлөх ёстой байсан юм. Анх 430 хүн сууж байгаад энэ хуулийг боловсруулан баталж байлаа. Батлалцаж явсан хүний хувьд хэлэхэд маш сайн хууль болсон. Гэхдээ тэр цаг үеэс хойш 30 орчим жил өнгөрчихөөд байна шүү дээ. Улс орны хөгжил, гадаад дотоод харилцаа гээд олон зүйл өөрчлөгдсөн. Тиймээс цаг үеэ дагаад Үндсэн хуулиа өөрчлөх зайлшгүй шаардлага гараад байгаа юм.

Ялангуяа төр, засгийн эрх мэдлийн үүрэг, хуваарилалттай холбоотой өөрчлөлтийг хийх хэрэгтэй.

Тэр дундаа Ерөнхийлөгч, Засгийн газар, УИХ-ын харилцаа ямар байх вэ гэдгийг тодорхой болгох зайлшгүй шаардлага үүсээд байна. Өөрөөр хэлбэл, манай улс парламентын засаглалыг сонгомол утгаар нь байгуулаагүй. Ерөнхийлөгчөө ард түмнээс, УИХ-аа иргэдийн санап асуулгын дүнд үндэслэн бүрдүүлдэг. Парламентын засаглаптай гэсэн атлаа Ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл нь илүү өндөр ч юм шиг эрлийз байдалтай явсаар өдийг хүрлээ. Тиймээс энэ бүгдийг нэг талд нь гаргамаар байгаа юм. УИХ-ын гишүүн Д.Лүндээжанцангаар ахлуулсан ажлын хэсгийнхэн хуулийн төслийг боловсруулаад өргөн барихад бэлэн болсноо зарласан. Дээр хэлсэнчлэн эрх мэдлийн хуваарилалт болон зохицуулалт хийх шаардлагатай бусад гол асуудлаа багтаасан байна билээ. Тиймээс хаврын чуулганаар яаралтай хэлэлцэж шийдвэрлэх ёстой гэж бодож байна.

Ажлын хэсгийнхэн хоёр жил гаруйн хугацаанд ажилласны үндсэнд хуулийн төслийг боловсруулсан. Дордуулсан гэх долоон өөрчлөлтийн заримыг буцаана гэдгээ ч хэлсэн. Дордуулсан долоо гэдэгт яг ямар заалтыг багтаагаад, эдгээр заалт нь жишээлбэл, амьдралд яаж зөрчил үүсгээд байдаг юм бэ?

-Дордуулсан гэх долоон өөрчлөлтийг яах аргагүй засах ёстой юм. Энэ талаар яриад олон жил болж байна. УИХ-ын дарга Г.Занданшатар "Дордуулсан долоон өөрчлөлтийг засна” гэдгийг Баянхонгор аймгийн иргэдтэй уулзалт хийхдээ хэлсэн. Энэ долоон өөрчлөлтийг засч залруулах цаг нь болсон учраас хаврын чуулганаар хөндөх нь гэж ойлгож байгаа. Дордуулсан гэдэгт засаглал хоорондын асуудал байдаг. Хамгийн гол нь манай улс бүрэн утгаараа парламентын засаглалтай улс болж чадалгүй явж ирлээ шүү дээ. Ерөнхийлөгч нь ард түмнээсээ, Засгийн газар, Ерөнхий сайд нь УИХ-аасаа сонгогддог. Ерөнхий сайд нь Засгийн газраа бүрдүүлээд ажилладаг, бие даасан байдалтай болгомоор байгаа юм. Хүчтэй Ерөнхий сайдтай болох тухай яриад байгаатай би санал нийлдэг. Энэ чиглэлд өөрчлөлт оруулах хэрэгтэй. Шүүх засаглал, Засгийн газар, УИХ-ын хоорондын эрх мэдлийн асуудлыг хамгийн түрүүн хөндөж, нэг талд нь гаргах шаардлага бий болчихоод байна. Өнөөгийн түвшинд Ерөнхийлөгчийн эрх мэдлийн тухайд нэлээд асуудалтай байгаад байдаг.

Гэвч эцсийн дүндээ Монгол Улс парламентын засаглалтай л байх юм бол Ерөнхийлөгчөө ард түмнээс сонгодог буюу эрх мэдэл нь хязгаарлагдмал түвшинд байх учиртай.

Ийм болсон цагт засаглал жинхэнэ утгаараа ажиллах боломж бүрдэх юм. Парламент нь парламент шиг, Засгийн газар нь бие дааж ажилладаг байх учиртай.

-Нэг нам хэт олонх байгаа үед Үндсэн хуульдаа "гар дүрэх” хэрэггүй гэх шүүмжлэл, сонгуулийн өмнөх жил учраас ашиг сонирхолдоо нийцүүлсэн заалт шургуулчих вий гэх хардлага ч байдаг. Үүнд та ямар тайлбар өгөх вэ, нийтээрээ хэлэлцээд өөрчилж байгаа үед ийм боломж байх уу?

-Хардлага бол хаана ч, хэзээ ч байдаг. Бодит байдалд нэг нам арай олуулаа байгаа үед Үндсэн хуулиа өөрчлөхгүй бол олон намын төлөөллөөс бүрдсэн парламентын үед өөрчилнө гэдэг бараг боломжгүй зүйл. МАН эрх барьж буй энэ үеэ далимдуулаад улс эх орны тэргүүн эрх ашгийг умартана гэж бодохгүй байна. Хэсэг бүлгийн хардаж байгаачлан явцуу эрх ашгаа бодож хуульд өөрчлөлт оруулбал засашгүй том алдаа болно. Гэхдээ МАН эрх барьж явсан, сөрөг хүчин ч байж үзсэн туршлагатай учраас түүхэнд үлдэхүйц том алдаа гаргахгүй гэдэгт би хувьдаа итгэж байгаа. Үүнээс өмнөх парламентууд Үндсэн хуулийг өөрчлөх талаар ярьсаар ирсэн ч шийдэлд хүрэлгүй өдийг хүрсэн. Тиймээс нэг нам олонх байгаа үедээ л Үндсэн хуулийг өөрчлөх нь зүйтэй. Өөрөөр хэлбэл, хамгийн боломжтой цаг үе нь ирчихээд байна. Гэхдээ би энэ үгийг нэг намын эрх ашгийн үүднээс хэлж байгаа юм биш. Улс эх орны том эрх ашгийн үүднээс ярьж байгаа юм шүү. Засаглалынхаа хэлбэрийг зөв голдиролд нь оруулах ёстой. Ингэхгүй бол манай улс ямар засаглалтай нь тодорхойгүй болчихлоо. УИХ нь Засгийн газраа мэдэлдээ аваад байгаа ч юм шиг, эсвэл Засгийн газар нь УИХ-даа давуу эрх мэдэлтэй ч юм шиг ойлгомжгүй байдал бий болчихоод байна шүү дээ.

-Засаг захиргааны удирдлагын тухайд Үндсэн хуулийн замаар өөрчлөлт оруулахаар төсөлд тусгасан. Ингэснээр сум, аймаг, нийслэлийн Засаг даргыг иргэдийн саналаар сонгодог байх заалтыг оруулах юм билээ. Энэ тухайд таны байр суурийг сонсъё?

-Засаг дарга нар иргэдийн төлөөлөгчдийн барьцаанд орчихсон нь бодит үнэн. Тийм учраас Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах нь цагаа олсон алхам. Яг үнэндээ Засаг дарга нарын эрх мэдэл хязгаарлагдмал, ажил явуулахад хүндрэлтэй буюу төлөөлөгчдөөс хараат тал руугаа орчихсныг хэн хүнгүй л харж байгаа байх. Тийм ч учраас энэ өөрчлөлтийг хойшлуулалгүйгээр хийх ёстой.

-Үндсэн хуулийг өөрчлөхөд хамгийн чухал зүйл нь зөвшилцөл, ойлголцол. Таны харж байгаагаар улс төрийн намуудын түвшинд хангалттай ойлголцож чадсан болов уу?

-Хангалттай хэмжээнд ойлголцсон болов уу гэж харж байгаа. Өнгөрсөн хугацаанд эрх баригч намынхан дотооддоо нэл ээд ярилцсан. Улс төрийн намуудтай ч хэд хэдэн удаа уулзаж, Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийн төслийн талаар танилцуулга хийж, санал бодлыг нь сонссон. Тийм учраас улс төрийн намууд энэ хуулийг өөрчлөх тухайд адил тэнцүү байр суурьтай байгаа гэж ойлгож байна. Ялангуяа парламентад суудалтай намуудын тухайд Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг онцгой эсэргүүцэхгүй болов уу. Тиймээс Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг хэлэлцээд эхлэхэд сөргөлдөөн, эсрэг байр суурь нэг их гарахгүй болов уу гэж харж байгаа.

-Үндсэн хуулийн 20 орчим хувьд өөрчлөлт оруулахаар төсөл боловсруулсан юм билээ. Таны хэлээд байгаа зүйлүүдийг тусгаж чадсан болов уу?

-Шинэ төсөлтэй цухас танилцсан. Ерөнхий оруулах ёстой өөрчлөлтөө багтаасан байна гэж харсан. Одоогийн төсөлд тусгасанчлан 20 хувьд нь өөрчлөлт оруулах уу эсвэл хэлэлцүүлгийн явцад энэ хувь хэмжээг өөрчлөх үү гэдгийг хэлж мэдэхгүй юм. Хэлэлцүүлгийн явцад бүх зүйл тодорхой болох байх. Ямар ч брйсан одоо оруулах гэж байгаа нийт өөрчлөлтийн 70-аас доошгүй хувийг нь парламент хүлээн зөвшөөрч, өөрчлөх болов уу гэж харж байгаа.

-Монгол Улс ШХАБ-д элсэх нь зөв эсэх тухай яриа ид өрнөж байна. Ерөнхий сайдаар ажиллаж байсан хүний хувьд та энэ байгууллагын чиг үүргийг хэрхэн тодорхойлох вэ. Манай улс энэ эвсэлд ямар байр суурьтай байх ёстой юм бэ?

-ШХАБ-д Монгол Улс гишүүнээр элсэх эсэх талаар янз бүрийн байр суурь гарч байна. Манай улс тус эвсэлд гишүүн биш, ийм байдалтай олон жил болж байна. Зарим нь элсэх ёстой гэж байгаа бол нөгөө хэсэг нь хүлээх нь зүйтэй гэж байна. Гэхдээ энэ бол хэдэн хүний саналаар шийдчих асуудал биш. Өөрөөр хэлбэл, энэ бол бүс нутгийн чанартай, харилцааны том асуудал. Тийм ч учраас үүнд хүлээцтэй, болгоомжтой хандах хэрэгтэй гэж би хувьдаа үздэг. Манай улс энэ эвслийн бодлогыг дэмждэг буюу аливаа хуралд нь оролцсоор ирсэн. Ойрын хэдэн жилдээ ийм хэмжээний харилцаатай явах нь зүйтэй гэж хардаг. Гишүүнээр элсэхэд оройтохгүй. Гадна, дотноос шахаж шаардсан зүйл байхгүй болов уу гэж бодож байна. Тийм учраас манай улс өнөөдрийн статусаа хадгалах нь зүйтэй болов уу гэж хардаг.

-Хоёр хөршийнхөө нэгдэн орсон эвсэлд элсэхгүйгээр бид хөгжлийн тухай ярих боломжгүй гэх тайлбарыг зарим хүн хийгээд байгаа. Энэ тухайд та юу хэлэх вэ?

-Хүний хэлсэнд би тайлбар өгөх арга алга. Тэр бол тухайн хүний л байр суурь. Энэ ярианд би хувьдаа нэг их ач холбогдол өгөхгүй байгаа. Гагихүү ШХАБ-д манай хоёр хөрш улс голлох үүрэг гүйцэтгэдэг. Манай улс тэдэнтэй бүх талын харилцаагаа хөгжүүлээд явахад болно гэж ойлгож байна.

М.Өнөржаргал

Эх сурвалж: "Монголын үнэн" сонин

Б.Ундрал: Насны хишиг, Алдарт эхийн одонгийн мөнгийг Цагаан сараас өмнө олгоно

Mart — Tue, 08 Jan 2019 09:53:36 +0800

Насны хишиг, Алдарт эхийн одонгийн мөнгөтэй холбоотой зарим зүйлийг ХНХЯ-ны Нийгмийн хамгааллын бодлогын хэрэгжилтийг зохицуулах газрын дарга Б.УНДРАЛААС тодрууллаа.

-Насны хишиг, Алдарт эхийн одонгийн мөнгө шинээр авах хүмүүс хаана хандах вэ. Ямар материал бүрдүүлэх шаардлагатай вэ?

-Азай буурлууддаа Цагаан сар, Үндэсний их баяр наадмын өмнө жилд хоёр удаа Насны хишиг олгоод хоёр, гурван жил болж байна. Ахмад настны тухай хуульд заасны дагуу 65 хүрсэн Насны хишиг шинээр авах ахмадууд эсвэл түүний итгэмжлэгдсэн этгээд журмын дагуу бичиг баримтаа бүрдүүлж, иргэний үнэмлэхийн харьяа анхан шатны сум, хорооны нийгмийн ажилтанд хандана. Ингэхдээ иргэний үнэмлэх эсвэл улсын бүртгэлийн лавлагааг авч очно. Бүртгүүлсэн ахмадуудын мэдээллийг Сангийн яам руу шилжүүлнэ. Харин өмнө нь авч байсан ахмадууд ямар нэгэн бичиг баримт бүрдүүлэх шаардлагагүй.

-Ахмадууд болон ээжүүдийн материалыг хүлээж авч эхэлсэн үү. Цагаан сараас өмнө олгох уу?

-Материал хүлээж аваад эхэлчихсэн. Холбогдох хуульд заасан болзол хангасан ахмад, ээжүүд заавал Цагаан сарыг хүлээх шаардлагагүй. Жишээлбэл, 2018 оны аравдугаар сард төрсөн хүн тэр үедээ материалаа бүрдүүлээд бүртгүүлчихэж болно. Насны хишиг, Алдарт эхийн одонгийн мөнгийг Цагаан сараас өмнө олгоно. Хуулийн дагуу 65-69 настай ахмад 50, 70-79 настай ахмад 80, 80-89 настай ахмад 150, 90 ба түүнээс дээш настай ахмад настанд 250 мянган төгрөг олгодог. Харин алдарт эхийн нэгдүгээр одонтой ээжид 200, хоёрдугаар одонтой ээжид 100 мянган төгрөгийг жилд нэг удаа олгодог. Эдгээр мөнгийг арилжааны банк тухайн хүний авсан тэтгэврийн болон бусад зээл, зээлийн хүүнд суутгах ёсгүй.

-Насны хишиг, Алдарт эхийн одонгийн мөнгө авч байгаад шилжсэн тохиолдолд яах вэ?

-Засаг захиргааны нэг нэгжээс өөр нэгжид шилжсэн тохиолдолд нийгмийн халамжийн үйлчилгээний байгууллагаас хасалт хийлгэж, шилжин очсон нутаг дэвсгэрийн нийгмийн халамжийн үйлчилгээний байгууллагад бүртгүүлж байж үргэлжлүүлэн авна. Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ерөнхий газрын харьяа хорих ангид ял эдэлж байгаа болон цагдан хоригдож байгаа иргэний мэдээллийг эдгээр байгууллага байрлаж байгаа аймаг, дүүргийн нийгмийн халамжийн үйлчилгээний байгууллагад хоёр болон зургаадугаар сарын 10-ны дотор хүргүүлэх ёстой.

-Энэ жил Насны хишгийг шинээр хэчнээн ахмад авахаар байна вэ?

-160 гаруй мянган ахмадад Насны хишиг хүртээхээр тооцож энэ оны төсөвт 22.5 тэрбум төгрөг төсөвлөсөн. Статистик тоон мэдээллээс харвал жилд 5-6 мянган ахмад шинээр нэмэгддэг. Өнгөрсөн жил 216679 ээжид одонгийн мөнгө олгосон. Алдарт эхийн одонтой ээжүүдэд зориулж энэ жил улсын төсөвт 29.4 тэрбум төгрөг суулгасан.

С.Юмсүрэн

Эх сурвалж: "Монголын үнэн" сонин

Ц.Мөнхнасан: Сумдын давсан орлогыг сумдад нь үлдээж, зарцуулах эрхийг нь өгч байгаа

nomun — Tue, 11 Dec 2018 16:10:55 +0800

Архангай /МОНЦАМЭ/ Архангай аймаг 11-р сарын 30-нд ИТ-ийн хурлаа хийж, аймгийн төсвөө батлаад байна. Энэ талаар аймгийн Засаг дарга Ц.Мөнхнасантай ярилцлаа.

-Архангай аймгийн ИТХ-ын ээлжит зургаадугаар хуралдаан саяхан болж, аймгийн 2019 оны төсвийг баталсан. Төсвийн онцлог юу вэ?

-Бид 11-р сарын 30-нд аймгийн иргэдийн хурлаа хийж, аймгийн төсвөө ярилцаад, хийж хэрэгжүүлэх ажил, үндсэн чиглэлээ баталлаа. 2019 оны төсөвт орон нутгийн хөгжлийн санд таван тэрбум гаруй төгрөг ирж байгаа. Үүнээс 2.9 тэрбум нь аймагт зарцуулагдахаар, хоёр тэрбум нь сумдад зарцуулагдахаар шийдэгдээд ирсэн. Дээрээс нь энэ жилийн манай төсвийн давж байгаа орлого одоогийн хүлээгдэж байгаа гүйцэтгэлээрээ тэрбум гурван зуу орчим сая төгрөг байна. Үүний ихэнх нь сумдад байгаа. Сумдын давсан орлогыг сумдад нь үлдээж, зарцуулах эрхийг нь өгч байгаа. Дээрээс нь орон нутгийн хөгжлийн сангаар сумдад хуваарилагдах төсөв нэмэгдсэн байгаа. Тэгэхээр сумд ирэх жил тулгамдаад байгаа асуудлаа шийдээд явчих байх аа.

-Өөрөөр хэлбэл урам дээр нь урам нэмээд, орлого хуримтлуулахад эзэндээ шингэдэг юм байна гэх сэдэл өгч байнаа даа?

-Тийм. Ер нь бид сум орон нутаг өөрийнхөө асуудлыг өөрөө шийддэг, аймаг өөрийнхөө асуудлыг өөрөө шийддэг байх эрх мэдэлтэй байлгах бодлого барьж байна. Тэр хэмжээгээр өөрийнх нь сахилга хариуцлага нэмэгдэнэ гэж үзэж байгаа. Энэ жилийн газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөний асуудал гэхэд л нөгөө намын нөхдүүд зарим нь гайхаж байна шүү дээ. Өмнө нь газар гэхээр л хичнээн цаг маргадаг байсан, харин одоо ямар ч асуудалгүй явчихаж байна гээд л... Яагаад гэвэл сум өөрсдийнхөө асуудлыг өөрсдөө шийдэж байгаа. Тэрийг нь бид дэмжээд шийдчихнэ. Тэрнээс гарах эрсдэл, хариуцлагаа сум өөрөө хариуцна. Тэгэхээр дор бүрнээ өөрөө өөрийнхөө асуудлыг шийддэг, цаашдаа сум орон нутгаа яаж авч явах вэ гэдгээ дор бүрнээ шийдээд явах юм бол эргээд асуудал багатай. Бидний зүгээс давсан орлогыг нь шийдээд өгчихье. Ингэх юм бол сумын удирдлагууд ч хийх зүйлээ өөрийн эрх мэдлийн хүрээнд хийх боломж нөхцөл бүрдэж байгаа юм.

Энэ жилийн төсвийн бас нэг гол онцлог нь "Хэрэглэгчээс үйлдвэрлэгч аймаг” болно гэсэн зорилт тавьсан. Энэ хүрээнд нэлээд зүйлийг өнгөрсөн жилүүдэд шийдлээ. Энэнээс гадна "Өрх бүр үйлдвэрлэгч” гэсэн хөтөлбөр хэрэгжүүлэхээр болж байна. Энэ хөтөлбөрийн гол зорилго нь өрхийн ажилтай, ажилгүй, орлоготой, орлогогүй гэсэн судалгаа аймгийн Хөдөлмөр халамжийн үйлчилгээний газарт байдаггүй юм байна. Тиймээс энэ чиглэлийн судалгаа авахад зориулсан программ хийлгэсэн. Одоогийн байдлаар 18 мянган өрхөө мэдээллийн санд багтаачихаад явж байна. Энэ мэдээллийн сангаас хөдөлмөрийн насны хичнээн хүн байна вэ, тэтгэвэрт гарсан, группт орсон хүн байна уу, хөдөлмөрийн насны хичнээн хүн байна, мэдлэг боловсрол нь ямар төвшинд байна вэ, ямар ажил хийж, орлого олох боломжтой байна вэ, ямар ажлын байранд байвал зохих юм гээд бүх л талын мэдээлэл нь нийт өрхийн 80 гаруй хувь нь гараад ирэх юм. Мужаан байлаа гэхэд л түүхий эдээр нь хангаад өгчихвөл тэр хүн өөрөө ажлын байраа шийдээд, өрхдөө орлого нэмээд явчих жишээтэй. Дээрээс нь хөрөнгө оруулалтын чиглэлээр, бүтээн байгуулалтын чиглэлээр явагдаж байгаа ажилд энэ хүмүүсээ хамруулна. "За танайд тийм мэргэжлийн төчнөөн хүн байна, энэ ажилд хамрагдах боломж бололцоо юу байна” хэмээн хүндээ хүрээд байвал энэ маань илүү үр дүнтэй болох юм. Массын түвшинд "тэгж байна ингэж байна” гэхээсээ илүү нарийвчилж энэ асуудлыг шийдье гээд хөтөлбөр баталсан. Ирэх онд энэ хөтөлбөр дээрээ тодорхой хэмжээний санхүүжилт тавиад ажиллана. Тухайлбал, хүлэмжийн цогц аж ахуйг бий болгох хүрээнд эхлээд 50 хүлэмжтэй болъё. Эхний ээлжинд хүлэмж болон усалгааны асуудлыг шийдэж өгөхөөр төлөвлөөд байна. Яамтай гэрээ байгуулсан байгаа. Он гаргаад авна. Хүлэмжинд тарьсан ногоог нь савладаг цехийг нь хүртэл аваад өгье гэсэн. Нэг хүлэмжинд хоёр хүн ажиллана гэхээр 100 хүн ажлын байртай болчихно. Энэ тарьсан ногоогоо бид өөрсдөө хэрэглэж, эргээгээд хөрөнгө оруулалт хийдэг ийм зүйлийг эхлүүлэхээр ажиллаж байна.

-Ирэх онд улсын болоод орон нутгийн хөрөнгө оруулалтаар хийгдэх томоохон бүтээн байгуулалт юу вэ?

-Улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтаар нэлээдгүй зүйлийг төлөвлөсөн. УИХ-ын гишүүд маань тойрогтоо чамгүй олон зүйлийг шийдэж байгаа. Ялангуяа сургууль, цэцэрлэг, эмнэлэг гээд. Сумдад маань их олон жил болсон барилга байшингаасаа эхлээд асуудал их байна. Энэ асуудлыг энэ дөрвөн жилийн хугацаанд гишүүд маань сайн шийдэж өглөө. Ялангуяа соёлын төвүүдийг сүүлийн жилүүдэд хаясан байсан. Бид ямартаа ч таван соёлын төв шинээр барилаа. Орон нутгийн төсвөөс Булган уулыг тохижуулах бүтээн байгуулалтын ажлыг хийж байна. Ирэх онд ч мөн хийгдэнэ. Энэ ажил дуусвал хайрхан шүтээний маань өнгө сэргэж, аятайхан болох юм. Дээр нь ажлын байрыг нэмэгдүүлэх чиглэлээр хөтөлбөр хэрэгжүүлээд, түүндээ хөрөнгө хүч гаргаад явж байна.

-Аялал жуулчлалаа хөгжүүлж чадвал эргээд мөнгөний их урсгал ороод ирнэ дээ?

-Бид аялал жуулчлалыг хөгжүүлэхэд анхаарч байна. Тиймдээ ч аялал жуулчлалын мэдээллийн төвийг байгуулсан. Энэ төвийн үйл ажиллагаа одооноос л нэг жигдрэх төлөвтэй. Учир нь тодорхой цаг хугацаа, хөдөлмөр хүч шаарддаг ажил байна. Аялал жуулчлалын чиглэлээр хамтарч ажиллах санал тавьж байгаа газрууд байна. БНСУ-ын консул ирээд явсан. "Архангай бол аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх боломж бүхий сайхан газар байдаг юм байна. Тэгэхээр энэ чиглэлд хамтарч ажиллая” гэсэн. Жилд нийтдээ найман мянган Солонгос жуулчид ирдэг юм байна. 2000 орчим нь манай аймагт ирсэн гэх мэдээлэл байна. Гурав хоногоор ирээд юу үзэж болох вэ, тав хоногоор ирвэл яах вэ, соёлын, зан заншлын аялал жуулчлалаа хөгжүүлээд жуулчдыг татах боломж юу байна вэ. Энэ мэтчлэн хоёр талаасаа хамтран ажиллахаар болсон. Дээр нь Солонгосын 17 мужаас хоёр нь их сайн ажилладаг юм байна. Чэжү, Каванду муж хоёр. Аль нэг мужтай нь холбож өгье гэсэн.

-Намар ургацын өдрүүд болоход зарим нь ургацаа багтааж чадахгүй бараг л малд өгөхөөр болоод л, хавар болохоор ногоогоо хадгалж чадаагүйгээс болоод юу ч үгүй сууж байдаг?

-Хөдөө аж ахуйн яамтай яриад зоорины аж ахуйг шийдвэрлэсэн. Томоохон хэмжээний хүчин чадал өндөртэй зоорь бий болгоно. Ингэснээр аймгийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнийн аж ахуй эрхэлдэг иргэд маань тэнд ногоогоо хадгалах боломжтой болж байгаа юм. "Саалиа бэлдэхээр саваа бэлд” гэсэн үг байдаг даа. Савгүй болоод ирэхээр л ногоогоо тэр дор нь зардаг, үнэгүйдүүлдэг, хөлдөөдөг гээд олон бэрхшээл байдаг байсан. Одоо бид өвлийн турш өөрсдийнхөө тарьсан ногоог хэрэглээд байх, сургууль, цэцэрлэгүүдэд ч хэрэглүүлээд байх нөхцөлийг бүрдүүлье гэж зорьсон.

-Та мал зүйч мэргэжилтэй хүн. Энэ чиглэлээр хийгдэх томоохон ажлууд юу байна вэ. Тэр дундаа малын үүлдэр угсааг сайжруулах чиглэлээр?

-Манай аймгийн гол салбар бол хөдөө аж ахуй, тэр дундаа мал аж ахуй. Өнөөдөр Архангай аймаг таван сая гаруй толгой малтай болжээ. Одоо яалт ч үгүй малын тоонд бус чанарт анхаарах цаг ирлээ. Үржлийн бодлогыг тодорхой хэмжээнд төвлөрүүлж авах хэрэгтэй болж. Үржлийн биотехнологийн нэгжүүдийг байгуулах ажлыг өнгөрсөн оноос эхлүүлсэн. Энд санал санаачилга гаргаад явж байгаа хүмүүсийг яамны зээл тусламжид хамруулах зэргээр дэмжиж ажиллаж байна. Энэ оны байдлаар есөн үржлийн нэгжийг бий болголоо. Үйл ажиллагаа нь жигдэрч байна. Мөн бид ХААИС-тай хамтран ажиллаж байна. ХААИС "Ногоон алт” хөтөлбөртэй хамтраад хоёр үржлийн нэгжийг Ихтамир сумын Бугат, Хөхнуур багт байгууллаа. 1000 гаруй богт зохиомол хээлтүүлэг хийсэн. Дээр нь иргэд маань энэ чиглэлээр их санаачилгатай ажиллаж байгаа. Түүнийг нь бид мэргэжлийн үүднээс дэмжиж өгч байна. Энэ жил махны үнэ харьцангуй гайгүй байна. Манай улс гадаад зах зээлд мах гаргаж байгаа. Малчдын маань орлого нэмэгдэж, амьжиргаа дээшилж байна. Махны чиглэлээр малаа өсгөвөл, 300 эм хоньтой байхад л мянгатын дайны орлого олох жишээтэй. Энэ ч үүднээс мэдээ мэдээллийг малчдадаа хүргэх ажилд анхаарч байна. 2018 онд малчдын зөвлөлгөөнийг дөрвөн бүсэд зохион байгууллаа. Нийтдээ 1300 гаруй малчид оролцсон. Зөвлөлгөөн дээр энэ зүйлийг ярьсан. Ирэх онд ч энэ ажил хийгдээд явна.

Ц.Даваасүрэн: Эрчим хүчний үнэ тарифыг өөрчилж болзошгүй

Mart — Tue, 04 Dec 2018 09:38:24 +0800

Үндэсний аудитын газраас төсвийн ерөнхийлөн захирагчдын 2017 оны санхүүгийн тайланд аудит хийж, акт, албан шаардлагын зөвлөмж хүргүүлсэн. Үүний хэрэгжилтийг хоёр дахь жилдээ нээлттэй танилцуулж байгаа бөгөөд Эрчим хүчний сайд Ц.Даваасүрэнд салбарынх нь компаниудад ямар хариуцлага тооцож, зөвлөмж өгснийг өчигдөр танилцууллаа.

Эрчим хүчний сайдын багцын хүрээнд 38 байгууллагын 2017 оны санхүүгийн тайланг нэгтгэсэн байна. Уг санхүүгийн тайлангаас 28.5 тэрбум төгрөгийн алдааг залруулсан бол 51.4 тэрбум төгрөгийн алдааг залруулаагүй байна. Аудитаар 138 зөвлөмж хүргүүлж, 293.6 сая төгрөгийн төлбөрийн акт, 20.678 тэрбум төгрөгийн албан шаардлага хүргүүлжээ. Албан шаардлагын хэрэгжилт 90.5 хувьтай байгаа бол актын биелэлт 93.1 хувь буюу 273.4 сая төгрөгийн актыг төлсөн байна. Энэ үеэр Эрчим хүчний сайд Ц.ДАВААСҮРЭНТЭЙ ярилцлаа.

-Эрчим хүчний салбар том бүтэцтэй учраас аливаа асуудал гарахад сайддаа бус ТӨБЗГ-т хамаардаг байсныг өөрчилсөн байна. Тэгэхээр цаашдаа салбарт асуудал гарахад та шууд шийдэх буюу хариуцлага тооцох эрх мэдэлтэй болсон гэсэн үг үү?

-Эрчим хүчний салбарын ТӨК-иудын холбогдох гэрээг байгуулж, томилж, чөлөөлөх үүрэг ТӨБЗГ-т байсныг өнгөрсөн аравдугаар сарын Засгийн газрын хуралдаанаар өөрчилж, ТӨК-иудын хувьцааны 70 хувийг салбар яаманд шилжүүлсэн. Үүнийг дагаад ТӨК-иудын талаар бидний хүлээх үүрэг, хариуцлага нэмэгдсэн. Өнгөрсөн хугацаанд бид компаниудын ТУЗ-д цөөнх байсан тул ямар нэгэн зөрчил дутагдал гарахад зөвлөмж л хүргүүлэх төдий байсан. Харин одоо ТУЗ-ийн 70 хувийг бүрдүүлж байгаа тул аливаа зөрчил, алдаа дутагдлыг засч залруулахад шууд шаардлага тавьж, ажиллах боломж бүрдсэн. Тиймээс аудитын газраас өгсөн зөвлөмжийн дагуу дутуу ажлаа гүйцээж хийнэ. Шууд хариуцлага тооцох эрх мэдэл нь нээлттэй болсон гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл, ТУЗ-ийн гишүүдийн 70 хувийг эрчим хүчний чиглэлийнхэн бүрдүүлдэг болсон. Өнгөрсөн хугацаанд манай яам буюу сайд ямар ч эрх мэдэлгүй байсан. Харин одоо бол ТУЗ-өөс шийдвэр гаргасны дагуу тухай бүрт нь хариуцлага тооцоод арга хэмжээгээ аваад явна гэж ойлгож болно.

-Баруун аймгуудад гарсан цахилгааны доголдлыг бүрэн засч дууссан уу?

-Баруун аймгуудад болсон байгалийн онц ноцтой үзэгдлийн улмаас цахилгааны тулгуур шон унасныг бүрэн засварласан. Тулгуур шугам унасан асуудал арван жилийн давтамжтай гурав дахиа болж байна. 1998 онд 20 гаруй тулгуур унасныг сар орчим хугацаанд засч сэргээсэн байдаг. Үүнээс арван жилийн дараа буюу 2008 онд хэд хэдэн тулгуур унасныг арав гаруй хоногийн хугацаанд засч байсан. Энэ удаад гурван тулгуур унасныг дөрвөн хоногт багтаан сэргээн засварласан. Улаангомд тулгуур багана унаснаас хойш 24 цагийн дотор Дөргөний усан цахилгаан станцаас цахилгаанаа авсан учраас хөлдөх аюулгүй болсон. Харин ОХУ-аас эрчим хүч авах ажил дөрвөн өдөр үргэлжилсэн.

-30-40 метр секундын хүчтэй шуурга болоход эрчим хүчний тулгуур багана унаж байна. Цаашдаа ийм хүчтэй салхи шуурга болохыг үгүйсгэхгүй. Эрчим хүчний тулгуур баганыг солих шаардлагатай болсон юм биш үү. Яамнаас хийж, хэрэгжүүлж буй ямар ажил байна вэ?

-Маш хүчтэй салхи шуурганд тулгуур багана унасан тохиолдол 2-3 удаа гарчихлаа. Тиймээс эдгээрийг сольж сайжруулах шаардлага зүй ёсоор гарч байна. Гэхдээ маш их хэмжээний зардалтай ажил юм. Бидний авсан мэдээллээр, ОХУ-д ийм тулгуур байгаа юм билээ. Одоогоор тодорхой тооцоо судалгаа гаргаагүй байна. ОХУ-аас татсан шугам болон Улаангом, Өмнөговь сумын хооронд хоёр тусдаа газар л унаад байгаа юм. Тиймээс эхний ээлжид дээрх хоёрт зурваст тулгуур баганыг солих шаардлагатай. Цаашлаад аль хэсэгт хүчтэй салхи шуурга болохыг таах аргагүй учраас үе шаттайгаар бүгдийг нь солих шаардлагатай байна.

-УБЦТС төрийн өмчит компанийн захирлуудын зөвлөлийн дарга ЖДҮ-ийг дэмжих сангаас зээл авсан нь тодорхой болсон. Энэ асуудлыг хэрхэн шийдэж байна вэ. Яамнаас ямар хариуцлага тооцох вэ?

-Дээр дурдсанчлан яамны харьяа төрийн өмчит компаниудад болж буй асуудалд сайд шууд оролцох, хариуцлага тооцох эрх мэдэлгүй байсан. Энэ хугацаанд үүссэн асуудал учраас ТӨБЗГ энэ хүнд ямар хариуцлага тооцсон талаар мэдээлэлгүй байна. Гэхдээ ТӨБЗГ-ын дарга өөрөө өргөдлөө өгсөн. Хэдийгээр тогтоол шийдвэр нь гарсан ч ТУЗ манай яаманд бүрэн шилжиж ирээгүй байна. Учир нь, ТУЗ-ийн гишүүдийн нэрсийн жагсаалтыг гаргасан, тэнд ажиллахад ашиг сонирхол байгаа эсэхийг шалгуулахаар АТГ-т хандчихаад байна. Хариу ирүүлсний дараагаар ТУЗ шинэчилсэн журмаар ажиллаж эхэлнэ.

-Өнгөрсөн хугацаанд эрчим хүчний алдагдал багагүй байсан. Энэ хувь хэмжээг хэрхэн бууруулж байна вэ. Цаашдаа алдагдалгүй ажиллахын тулд ямар арга хэмжээ авах вэ?

-2015 оноос хойш эрчим хүчний буюу цахилгааны үнэ тарифт зах зээлийн дагуу өөрчлөлт хийгээгүй. Энэ хооронд эрчим хүч, цахилгааны тариф өсөөгүй. Энэ нь зах зээл дэх үнийн өсөлттэй холбоотойгоор төрийн өмчит компаниудад сөргөөр нөлөөлж байна. Жишээлбэл, валютын ханш байнга хэлбэлзэж байна. Гэтэл манай компаниуд түүхий эдийнхээ нэлээд хэсгийг валютаар худалдаж авдаг. Зах зээлийн дагуу үнэ тарифт өөрчлөлт оруулахгүй байгаа нь төрийн өмчит компаниудад хүндрэлтэй нөхцөл үүсгэх буюу эрчим хүчний алдагдлыг бий болгож байна. Он гарсны дараагаар хэр хэмжээний алдагдалтай байх тухайд акт, тайлан бүрэн гарчихна. Гэхдээ мэдээж бид аль болох л хэмнэлттэй байх зорилт тавин ажиллаж байна. Он гараад эрчим хүчний үнэ тарифыг зах зээлийн дагуу эргэж харах нөхцөл үүсч болзошгүй.

-Өнгөрсөн зун IV цахилгаан станцад саатал гарч, хот тэр аяараа тоггүй болсон. Та тус газрын даргыг өөрчлөх санал гаргаж байсан. Энэ асуудлыг хэрхэн шийдсэн бэ?

-Яамны чиг үүрэг, бүтэц зохион байгуулалтын дагуу би тухайн үед ТӨБЗГ-т саналаа хүргүүлсэн. Гэвч одоог хүртэл тэр хүнд хариуцлага тооцож, ажлаас нь чөлөөлөөгүй байна.

-Өвлийн ид хүйтэн эхэлж байна. Хот өвөлд бэлэн үү. Бүхэл бүтэн цахилгаан станц тэг зогсолт хийсэн ч дулааны улирал байсан учраас хохирол багатай өнгөрсөн. Энэ байдал давтагдахвий гэх болгоомжлол байгаа шүү дээ?

-Бэлэн байлгүй яахав. Арваннэгдүгээр сар гэхэд цахилгаан, дулаан талаас бүх бэлтгэлээ базаачихсан байх учиртай. Үүний дагуу буюу дулаан өгч эхэлсэн цагаас засвар шинэчлэлийн бүх ажил бүрэн дуусдаг. Өвөлжилтийн бэлтгэлийг бүрэн хангасан.

-Шөнийн тарифыг тэглэхтэй холбоотойгоор энэ жил хэчнээн төгрөг төсөвлөхөөр болсон бэ. Энэ ажил саадгүй үргэлжлэх үү?

-Тарифын хөнгөлөлтийн хүрээнд 20-иод тэрбум төгрөг шаардлагатай гэх тооцоо, судалгаа гарсан. Үүнийг БОАЖ-ын сайдын багцад суулгаснаар тарифын хөнгөлөлтийг явуулдаг. Бидний зүгээс тус яам руу саналаа хүргүүлсэн, дээрх үнийн дүнг баталсан гэх мэдээлэл ирүүлсэн.

-Оюутолгойд эрчим хүчний цахилгаан станц барих ажил ямар шатандаа явна вэ. Хоёр тал хэлэлцээрээ эцэслэсэн үү?

-Монгол Улсын Засгийн газар болон "Рио Тинто’’ групп хоорондын хэлэлцээ үргэлжилж байна. Урьдчилсан байдлаар Таван-толгойн нүүрсэнд тулгуурлаж цахилгаан станц барих төлөв гарсан. Хэлэлцээ дуусчихвал Оюутолгойн цахилгаан станцын ажлыг он гараад эхлүүлнэ. 2023 он гэхэд барьж дуусна.

М.Өнөржаргал

МУСГЗ, ОХБУ-ын УГЗ, СУИСийн Хүндэт профессор Д.Ухнаагийн отгон шавь уран бүтээлч, залуу дуучин Г. Тогтохбаяртай

munkhbat — Mon, 26 Nov 2018 13:40:21 +0800

МУСГЗ, ОХБУ-ын УГЗ, СУИСийн Хүндэт профессор Д.Ухнаагийн отгон шавь уран бүтээлч, залуу дуучин Г. Тогтохбаяртай ярилцлаа.

-Та манай уншигчдад өөрийгөө танилцуулна уу?

-Намайг Ганбаатарын Тогтохбаяр гэдэг. Архангай аймгийн Эрдэнэбулган суманд төрсөн. Ерөнхий боловсролын сургуулиа нутагтаа дүүргээд, СУИС-ийн мэргэжлийн эстрад дуулаачийн ангийг төгссөн.

-Урлагийн тайзтай хэзээнээс амьдралаа холбосон бэ. Хэдэн настайгаа дуулж эхэлсэн бэ?

- Анх цэцрлэгт байхдаа дуулах сонирхолтой хүүхэд байсан. Шинэ жил, хүүхдийн баяраар дуулна. Гуравдугаар ангиасаа урлагын тайзтай амьдралаа холбосон. Урлагт Архангай аймгийн хоёрдугаар сургуулийн дуу хөгжмийн Энхжаргал багш маань намайг хөтөлж оруулсан. Багшдаа маш их баярлаж явдаг.

- Урлагийн үзлэг болон өөр бусад олон тоглолтод оролцож байсан биздээ?

-Тэгэлгүй яахав. Урлагын үзлэгт байнга дуулдаг идэвхтэй сурагч байсан. Мөн дууны уралдааныг алгасдаггүй оролцдог байв. Мөн наймдугаар ангидаа "Надаас урсах аялгуу" нэртэй тайлан тоглолт хийж байлаа. Архангай аймгаасаа уралдаанд шалгарч "Дуулах өв" улсын уралдаанд амжилттай оролцсон.

-Танай удамд урлагийн хүн байдаг уу?

- Манай ээж их гоё дуулдаг хүн байсан. Дуулахыг маань хамгийн их дэмжиж, хаана ч дуулж байхад хувцасын минь барьчихсан алга ташаад зогсч байдаг байлаа. Ээжийн минь намайг дэмжсэн сайхан сэтгэл, хайр өнөөдөр намайг урлагтай холбосон гэж боддог юм.

-Дуучин бүхэнд дуулж байхад нь тохиолдсон хөгжилтэй сэтгэлээс гардаггүй дурсамж байдаг. Та мартагдашгүй дурсамжаасаа хуваалцаач?

- Дурсамж гэвэл их байдаг. Дөрөвдүгээр ангид байхад аймгт "Дуулах өв" уралдаан явагдсан юм. Ардын дууны тэмцээн. Тэгээд дуугаа дуулах гээд тайзан дээр гараад, хөгжимчид ч хөгжимөө тоглоод эхэллээ. Гэтэл манай ангийн хүүхдүүд дуулж эхлээгүй байхад цэцэг бариад хүрээд ирсэн. Би бүүр сандраад дууныхаа үгийг мартчихсан. Дуугаа дуулах гэж хоёр гурван удаа эхэлсэн ч дуулж чадаагүй уйлаад тайзнаас буусан юм. Энэ дурсамжаа ер мартдаггүй. Сайхан дурсамж болоод сэтгэлд үлдсэн дээ. /инээв/

-Багасаа дуучин болно гэж боддог байсан уу. Өөр мэргэжилтэй болох талаар боддог байв уу?

- Ер нь бага байхаасаа л дуучин Тогтохбаяр гээд өөрийгөө зарлаад гэртээ дуулдаг байсан. Өөр мэргэжилтэй болно гэж бодож байгаагүй. Математикийн багш маань 10 жилд байхад ямар тоогоор явах биш гээл шууд дүн тавьдаг байлаа.

- МУСГЗ Д. Ухнаагийн отгон шавь гэж сонссон. Багш шавийн барилдлага тогтоосон түүхээсээ хуваалцана уу?

-Тиймээ би их азтай. Мундаг хүний шавь болсондоо маш их баярлаж явдаг. МУГЖ Б.Сарантуяа , Т.Ариунаа , Жаргалсайхан гээд бүгд багшийн маань шавь нар . Хүний төлөө гэсэн сэтгэлтэй, хамт байхад түшигтэй, хамгийн сайн зөвлөж, шүүмжилдэг хүн. Урлагийнхан багшаас маань их айдаг хэрнээ хүндэлдэг. Багшаасаа сурах зүйл их байна. Багш маань монголын эстрад урлагын амьд домог шүү дээ.

-Багшаасаа олон зүйл сурсан гэлээ. Тухайлбал...

-Багш минь гамм уншуулаад хоолой муу гарах үед хурдан хоол ид гээд хэтэвчнээсээ мөнгө өгөөд гаргана. Зөвхөн мэргэжил биш хэрхэн яаж амьдрах тухай хүртэл зааж, сургадаг. Багштайгаа хамт байхад амьдралынхаа хамгийн сайхан дурсамжаа өнгөрөөж байна гэж боддог юм. Багшааса үйл ажиллагаа хөтлөх , зохион байгуулах гээд маш их зүйлийг сурсан. Олон ч тоглолт, үйл ажиллагаанд хамт оролцсон .

- Анхны бүхэн дурсамж дүүрэн байдаг. Та анх ямар уран бүтээл хийж байв?

-Анхны уран бүтээл Сүхбаатарын ая Минжинсайхны шүлэг " Чиний миний залуу нас " дуу юм. Дуугаа гуравдугаар курст байхдаа дуулсан. Залуу нас нэвтрүүлгийн дуу. Мэдээж анхны уран бүтээлдээ дуучин бүхэн хайртай байдаг. Бид мартахгүй, Нарны унага зэрэг ард түмний сэтгэлд хоногшсон монгол киноны дууг сэргээж дуулсан. Монгол киноны дуунуудаар хөрөг нэвтрүүлэг хүртэл хийж байлаа.

- Архангайхан дуучин Тогтохоо гэхээр андадгүй юм билээ. Нутгийнхаа зон олонд зориулж, сайхан уран бүтээл хийсэн байна лээ?

-Би бол Арын сайхан хангай нутгийн хүү. Нутагаа гэсэн сэтгэлтэй мянга мянган залуусын төлөөлөл. Төрж, өссөн нутгийнхаа талаар, мөн түмэн олондоо зориулаад Амин зүрхний Архангай дууг хийсэн. Сайхан уран бүтээл болсон гээд нутгийн зон олон урмын үгийг харамгүй хайрласан. Дуу маань цахим оочинд өндөр хандалттай байгаа. Ирэх онд шинэ цомогоо гаргахаар төлөвлөөд ажиллаж байна. Уран бүтээлийнхээ сэдэв агуулга дээр анхаарал хандуулж, нийгэмдээ сайн сайхныг уриалсан бүтээл хийхийг зорьж байна.

- Таныг менежер хийдэг гэж сонссон?

-Одоо " Эвэнт монголиа " гээд урлагын бүх төрлийн үйл ажиллагааг зохион байгуулдаг газарт менежер хийж байна. Хөгжим техник, тайз дэлгэц гээд маш өргөн статустай газар л даа. Давхар өөрөө хөтлөгчөө хийгээд дуулчихдаг юм.

- Удахгүй шинэ жил боллоо. Албан байгууллагуудын захиалгууд ар араасаа хөвөрнө биз?

-Удахгүй шинэ жил болох гээд түмэн л ажилтай хүн явна. Хамтран ажилладаг байгууллага, нутаг усны ах эгч нар гээд л утас бол хангинана шүү дээ. Зөвхөн шинэ жил ч гэлтгүй манайх хурим, найр, ойн баярын тоглолтууд гээд их ажилтай байдаг.

- Архангайн уран бүтээлчдийн Тайхар нэгдлийн гишүүн гэсэн, нэгдлийнхээ талаар сонирхуулна уу?

-Архангайн уран бүтээлчдийн Тайхар нэгдэл гэж бий. Нутгаа гэх сэтгэлтэй, урлагаа гэсэн зүтгэлтэй их сайхан хүмүүс байдаг. Иайхар нэгдлийн тэргүүн МУСТА дуучин Баттулга ах залуу уран бүтээлч дүү нартаа зааж сургадаг. Яг л төрсөн ахын сэтгэлээр ханддаг юм. Нутаг усныхаа үйл ажиллагаанд манай Тайхар нэгдэлийнхэн их оролцдог . Үнэхээр чадварлаг уран бүтээлчидтэй .

Манай нэгдлийнхэн хамтраад Зүрхэнд Мөнхийн нутаг, Тайхарын дуулал, Хангайн дуу зэрэг олон уран бүтээл хийсэн.

Б.Заяа

www.unen.mn

ХЯТАДЫН ГEНEРАЛЫН ОНГОЦ ХЭНТИЙД СҮЙРСЭН ТУХАЙ МОНГОЛ ГEНEРАЛЫН ЯРИА

Mart — Sat, 24 Nov 2018 13:16:04 +0800

О.Отгонжаргал: Сүйрсэн "Трайдент”-ад маршал Линь Бяо яг байсан уу гэж олон удаа асуусан

Одоогоос 44 жилийн өмнө буюу 1971 оны есдүгээр сарын 12-13-нд шилжих шөнө БНХАУ-ын талаас манай агаарын зүүн хилийг зөрчин нэг онгоц орж ирээд Хэнтий аймгийн нутагт унаж сүйрсэн юм.

Дэлхий нийтийн анхаарлыг ихэд татсан энэ онгоцоор БНХАУ-ын цэрэг, улс төрийн нэртэй зүтгэлтэн, тус улсын анхны маршалуудын нэг, Мао Зэдуны ойрын хүн Линь Бяо эхнэр, хамтрагчидтайгаа нисэж яваад ослоор нас баржээ.

Хариултгүй олон асуулт үлдээж, шалтгаан нь өнөө хэр тодорхойгүй хэвээр дээрх сүйрлийн гэрч, хэргийн газрын үзлэгийг гардан гүйцэтгэсэн манай хууль хяналтын байгууллагын ажилтнуудын нэг нь чөлөөнд гарсан хошууч генерал О.Отгонжаргал гуай. Тэрбээр тухайн үед Хэнтий аймгийн Нийгмийг аюулаас хамгаалах хэлтсийн даргаар ажиллаж байсан юм.

Нийслэлд амьдарч буй түүнтэй дээрх сүйрлийн талаар ярилцлаа. Наян насны босго давсан хэдий чөвгөн генерал болсон явдлыг он, сар, өдөртэй нь тод санаж байсан нь гайхалтай. Түүний мэргэжлийн онцлогч байх. Мэнд усаа мэдэлцэн, энэ зуны ган гачигаас эхлээд ойр зуур ярилцсаны дараа гол сэдэв рүүгээ орлоо.

- Хятадын талаас онгоц хил зөрчин орж ирээд сүйрсэн гэдгийг Та хэдийд, яаж мэдэв?

- Би тэр үед Хэнтий аймгийн Нийгмийг аюулаас хамгаалах хэлтсийн даргаар дэд хурандаа цолтой ажиллаж байв.

1971 оны есдүгээр сарын 13-ны шөнө Хятадын талаас нэг онгоц хил зөрчин орж ирээд тухайн үеийн Идэрмэг сум, одоогийн Бэрхийн уурхайгаас 14 км-ийн зайтай Суваргын хөндий гэдэг газарт 02.20 цагийн үед унаж сүйрсэн.

Тэр үед би Дадал сум дахь Гурван нуурын амралтад ахтайгаа (БХЯ-ны Зэвсгийн хэлтсийн дарга, хурандаа Сэрдор) эхнэр хүүхдүүдтэй нь амарч байсан юм. Бямба гараг шиг санаж байна, амралтад үдэшлэг болоод бид нэлээд оройтсон юмдаг.

Нэг цагийн үед байх аа бие засаад зогсож байтал дээгүүр их ёнгиносон дуутай онгоц урд зүг рүү нисэж өнгөрдөг юм байна. Миний хажууд байсан хүн "Моторт дугуй шиг хаашаа дуутай онгоц вэ” гэсэн. Нээрээ л хачин дуутай, улаан гэрэл асч, унтарсан онгоц байсан. Би өрөөндөө ороод унтлаа. Ах нуурын мананд сууна гээд өглөө эрт босч харагдсан.

Би сэрүүн хэвтэж байтал 07.00 цагийн үед нэг хүн хаалга тогшсонд онгойлгож өгвөл Дадал сумын зарлага буриад "Аймгаас онгоц ирж яваа, таныг буудалд байж бай гэлээ, би хэл хүргэж явна” гэдэг юм байна. Намайг авахаар онгоц явуулж байхыг бодоход их л чухал хэрэг гарч дээ гэж бодоод хувцаслаад, ахдаа ч хэлэлгүй буудал руу явлаа. Удалгүй аймгаас шуудангийн "царцаа ногоон” гэдэг байсан даа, "АН-2” онгоц буув.

Онгоцны багийн дарга дэд хурандаа Жигжид "Аймгаас урагш нэг онгоц унасан бололтой юм. Танайхан танд хэл дуулгаад аваад ир гэлээ” гэж байна. Энэ хүн Халх голын байлдаанд оролцож явсан, туршлагатай нисгэгч л дээ. Би онгоцонд суугаад нислээ. Тэр унасан онгоцыг харж болох уу, аль болох доогуур нисэх хэрэгтэй байна гэвэл Жигжид гуай толгой дохив.

Бэрхийн уурхай дээгүүр нисэж өнгөрөөд байтал онгоц доошилж, Жигжид гуай онгоц унасан газрыг зааж байна. Уурхайгаас баруун урагш, 14-15 км-т түймэр гараа юу гэлтэй хэсэг газар харласан харагдав. Онгоц унасан газрын дээгүүр гурван ч удаа доогуур нисэж харсан. Манайхан аль хэдийнэ ирчихсэн, хэргийн газрыг хамгаалалтад авсанхарагдана. Нислэгээ үргэлжлүүлж аймагт буулаа. Онгоцны буудлын дарга Цэгмид тосож уулзаад "Улаанбаатараас онгоц гарсан. Таныг хүлээж бай гэсэн шүү” гэж хэллээ. Нэг их удсангүй, хоёр мотортой "ИЛ-18” онгоц газардаж, улсын комиссынхон ирсэн.

Улсын комиссыгГадаад явдлын орлогч сайд Эрдэмбилэг ахалсан байна. Түүнтэй Иргэний хамгаалалтын газрын дарга, генерал Түмэндэмбэрэл, манай яамны ажилтнууд ирлээ. Биослын газрыг дээрээс нь хараад ирснээ хэлсэн. "Тэнд онгоц бууж болох уу” гээд намайг бууж байгаагүй байх аа гэхэд "Буцаад нис, тэр оператор залууг хамт авч яв”гэсэн нь Балжинням найруулагч байсан шиг санадаг юм.

Жигжид гуайтайгаа нислээ. Ослын газар аймгаас 70 км, юу байхав дороо л хүрлээ, буух газраа сонгох гэж хэд хэд тойрч байгаад машин замын хажууд газардлаа. За болох юм байна гээд аймаг буцаж, улсын комиссын гишүүдийг авчирсан юмдаг. Бууж болж байна гэхийг сонсоод надтай хамт нисэхгүй гээд байсан хүмүүс чинь онгоцонд уралдах шахам суув. Ослын газарт хүрээд бүх юмыг үзэж хараад буцаж аймагт ирсэн. Тэндээ зарим нь илтгэх хуудас бичиж хонох юм болоод явчихлаа.

Тэгсэн манай сайд Б.Дэжид утсаар ярьж "Улсын комиссыг яаралтай буцаа, Улс төрийн товчооны гишүүд цуглачихаад хүлээж байна” гэдэг юм байна. Манай аймгаас шөнө онгоц нисдэггүй байсан үе. 22.00 цаг өнгөрөөд харанхуй боллоо. Улсын комиссын бүрэлдэхүүнд ирсэн Батлан хамгаалахын орлогч сайд, Улсын иргэний агаарын тээврийн ерөнхий газрын дарга, генерал Цог (хурандаа генерал Бутачийн Цог. Д.З) нидэг тэргээр ирээд байсан юм.

Цог генерал намайг дуудаад "Хэдэн хувин бэлтгэ, дотор нь мод хийж бензин цацаад асаа. Зуу зуун метрийн зайтай тавь. Гэрлийн баримжаагаар бид ниснэ” гэсэн. Хэлсэн ёсоор нь нисэх буудлынхантай хийж, тэднийг нисгэсэн. Онгоцных нь дарга Ёндон гэж сайн нисгэгч байсан. Та эндээс хөөрч, Улаанбаатарт бууж чадах чадах уу гэж би асуулаа.

Тэр үед Улаанбаатарт ч шөнө онгоц буудаггүй байсан юм билээ. Ёндон гуай "Оролдоод л үзнэ дээ, Богд уул өндөр, гэхдээ надад баримжаа бий” гэсэн. Хотод онгоц буух ажлыг Жанжин штабын дарга, генерал Ёндон (Сүүлд нь Батлан хамгаалахын сайд болсон хурандаа генерал Ж.Ёндон. Д.З) хариуцсан гэж сонссон.

- Та хамт яваагүй юм уу?

-Би хэргийн газрын үзлэг хийхээр үлдсэн. Тэр шөнө яамнаас утасдаж, "Маргааш өглөө Хятадын элчингийнхэн очно. Буудалд байрлуулж, ослын газарт очих унаа тэрэг зохицуул” гэсэн үүрэг өглөө.

Хятадын Элчин сайд Сюй Вэнь И Монголд ирээд нэг сар л ажиллаж байхад нь ийм асуудал болсон юм билээ. ЭСЯ-ныхаа Гуравдугаар нарийн бичгийн дарга, орчуулагчийн хамт гурвуул ирсэн юмдаг. Бид цай хоол бэлтгэсэн байсан ч өөрсдийн авчирсан жимс, ногоо, архи дарс, тамхи тэргүүтнийг тавьж, "Хэдэн хүнд цай уулгаад явъя” гэж байна. Цай уунгаа танилцаад ослын газар руу явлаа. Онгоц унасан газарт хүрч бүгдийг үзсээр байтал орой ч болсон. Хятадын Элчин "За боллоо, одоо аймаг руу буцъя. Маргааш оршуулъя. Нас барсан есөн хүнийг хаана оршуулах вэ” гэж биднээс асуулаа.

Хилийн хэлтсийн дарга , хурандаа Н.Санжаа Суваргын хөндийн баруун талд байх толгойн энгэрийг зааж, "Тэнд оршуулбал ямар вэ” гээд очиж үзүүлсэн. Элчин сайд зөвшөөрч, бид хамтдаа Өндөрхаан буцлаа.

Аймгийн төвийн буудалд буулгачихаад байж байтал Элчин сайд "Одоо хэлэлцээ хийе”гэж байна. Бид зөвшөөрч буудалд өрөө гаргаж, хэлэлцээ хийлээ.

Манай талаас Хилийн хэлтсийн дарга, хурандаа Н.Санжаа, би, Аюулаас хамгаалах хэлтсийн төлөөлөгч Дашзэгвэ, орчуулагч Гүрсэд, Гадаад явдлын яамны Ёслолын хэлтсийн дарга Б.Готов нар байсан.

Хятадын талаас дээрх гурван хүн. Хятадын цэргийн онгоц яагаад манай хилийг зөрчив гэдэг асуудлыг би тавилаа. Тэгсэн Элчин сайд "Энэ бол цэргийнх биш ээ, иргэний онгоц. Нислэгийн явцад төөрсөн бололтой. Тэгээд танай нутагт ирээд сүйрчээ” гэж байна.

Тэгэхээр нь би "Бид зөвшөөрөхгүй, сүйрсэн онгоц цэргийнх байсан. Бидэнд баримт бий, онгоцны нисгэгчид цэргийн дүрэмт хувцастай байсан” гэдгийг хэлсэн.

Онгоцоор хэн зорчиж явсан, маршал Линь Бяо байсан талаар ямар ч мэдээлэлгүй байсан. Асуулт хариулт иймэрхүү маягаар явсаар үүр цайлгалаа.

Элчин сайд "Түр завсарлая” гэж байна. Хоёр хоног унтаагүйг хэлэх үү, ганц цаг ч болтугай нүдний хор гаргаад авъя гэж бодлоо. Гэртээ дөнгөж орж ирээд байтал араас дуудаж, "Элчин сайд хэлэлцээгээ үргэлжлүүлье гэж байна” гэдэг юм байна. Ширээний ард дахин суулаа. Бид нөгөө асуултаа л тавиад байлаа. Элчин арай нааштай болж, "Цэрэг, иргэний зориулалттай онгоц байсан юм” гэлээ. "Үгүй ээ цэргийн онгоц байсан. Баримт хангалттай байгаа” гэдгээ тайлбарлалаа. Тэгсэн Элчин сайд "За за, та нарынхаар болъё. Нас барсан хүмүүсийн ар гэр хүнд байгаа. Оршуулах ажиллагааг түргэвчилье” гэсэн.

Суваргын хөндийд сүйрсэн "Трайдент” онгоцОслоор нас барсан хүмүүсийн шарилыг ухаж шинжилсэн Зөвлөлтийн мэргэжилтнүүд, тэмээ унасан хүн бол НАХЯ-ны шинжээч Г.Банзрагч

- Та хэргийн газарт үзлэг хийсэн. Яг ямархуу байсан юм бэ?

- Сүйрсэн онгоцны эд анги нэг км орчим газарт шидэгдсэн байсан. Ослын газрын хамгийн цаад талд Хятад Улсын далбааны зурагтай онгоцны сүүл хэсэг шидэгджээ.

Онгоцны эд ангиудаас цааш ойролцоогоор 900 метр газарт есөн хүний цогцос 5-10 метрийн зайтай шидэгдсэн байлаа.

Цогцосуудыг нэг бүрчлэн дугаарлаж, найман эрэгтэй,нэг эмэгтэй явжээ гэдгийг тогтоосон. Бүх цогцос ихэд түлэгдсэн байсан. Эмэгтэй нь хөх чисчүү костюмтай байж. Цэргийн дүрэмт хувцастай хүн ч явж. Осол болсон газарт биднийг өглөө очиход Улаанбаатараас ирсэн нэг салаа орчим цэрэг цогцосуудыг миний дугаарласнаар авсанд хийж, оршуулах нүх ухаад бэлэн болгожээ.

Элчин сайд надад "Энэ цэргүүдийг жагсаагаад өгөхгүй юу” гэдэг юм байна. Жагсаасны дараа "Манай улсад тохиолдсон энэ хүнд цагт та бүхэн чин сэтгэлээсээ бидэнд тусалсанд их баярлалаа. Та нарын энэ үнэнхүү сэтгэл Хятад, Монголын харилцаа ойрын ирээдүйд сайжрахын эхлэл байх болтугай” гэсэн утгатай үг хэлээд цэргүүдэд нэг нэг хайрцаг янжуур өгсөн.

Оршуулах ёслол дуусаад аймагт ирлээ. Үдийн хоолны дараа мэдэгдэл хийж, "Удахгүй БНХАУ-ыг тунхагласны ой болно. Яаралтай буцах шаардлагатай байгаа тул Дорнодын онгоцыг Хэнтийд буулгаж, биднийг Улаанбаатар явах бололцоогоор хангаж өгөөч” гэж байна гэнэ.

Явахаасаа өмнө надтай уулзъя гээд гурван асуудал тавьсан. Нэгдүгээрт, талийгаачдын оршуулсан нүхний дээрх шороо их намхан байна. Хятад заншлаар бол газраас их өндөр байх ёстой. Үүнийг өндөр болгож өгөөрэй. Хоёрдугаарт, би Хэнтий аймгийн удирдлагатай уулзах гэсэн боловч танай Гадаад явдлын яамныхан ийм бололцоо олгосонгүй. Гуравт, та Улаанбаатарт очоод манай яаманд зочлоорой гэсэн.

Шарил дээрх шороог өндөрлөж бололгүй яах вэ. Яамныхаа сайдад илтгээд зөвшөөрөл танай Элчин сайдын яаманд очиж болох юм гэсэн хариу өгсөн.

- Сүйрсэн онгоцны талаар, тэр онгоцоор хэн хэн зорчиж явсан тухай Элчин сайд ямар нэг зүйл яриагүй юм уу?

- Тэр талаар юу ч яриагүй

- Тэр онгоцонд маршал Линь Бяо явсан гэдгийг та хэзээ мэдэв?

- Бүүр сүүлд мэдсэн. Би энэ явдлаас хойш хоёр сарын дараа ээлжийнхээ амралтыг аваад Улаанбаатар явлаа.

Тэр үед манай яамны дэргэд ЗХУ-ын Улсыг аюулаас хамгаалах хороо (УАХХ)-ны мэргэжилтнүүд байдаг байлаа шүү дээ. Тэд дээд удирдлагадаа мэдэгдэж, Москвагаас таван хүний бүрэлдэхүүнтэй комисс томилогдон иржээ.

Сайд намайг дуудаж "Амралтаа зогсоо, Москвагаас ирсэн комиссынхонтой Хэнтий яв” гээд тэдэнтэй "Их тэнгэр”-т танилцуулаа. Улаанбаатараас салаа цэрэг, хоол хүнс, багаж хэрэгсэл ачиж явуулсан. Ослын газарт очоод гурван гэр барьсан. Ослоор амь үрэгдсэн хүмүүсийн шарилыг дахин ухаж, шинжилнэ гэнэ.

Оросоос ирсэн комиссын бүрэлдэхүүнд ЗХУ-ын Шүүх эмнэлгийн ерөнхий газрын дарга (нэртэй эмгэг судлаач В.Томилин Д.З), сүүлд нь УАХХ-ны Мөрдөн байцаах газрын дарга болсон дэслэгч генерал А.Загвоздин, хүний гавлын ясаар дүрийг нь бүтээдэг мэргэжилтэн Герасимов нарын таван хүн байсан.

Онгоцны ослоор нас барсан хүмүүсийн нэг нь маршал Линь Бяо байх ёстой гэдгийг тэднээс сонссон. Шарилуудыг дахин ухаж, шинжилж эхэлсэн. Миний дугаарласнаар тавдугаар шарилыг ихэд нарийн шинжилж, цогцосны толгойг аваад явсан.

Удалгүй дэлхийн олон улсын хэвлэлмэдээллээр энэ ослын талаар шуугиж эхэлсэн дээ.

Маршал Линь Бяо ЗХУ-д Цэргийн академид суралцаж байхдаа уушгиа эмчлүүлж байсан юм байна. Мөн хиймэл шүд хийлгэсэн байж. Энэ шинж тэмдгээр нь Оросууд түүнийг таньсан хэрэг байх л даа.

Хятадын коммунист намын их хурал дээр Жоу Эньлай "Маршал Линь Бяо Монголын Өндөрхааны орчимд онгоцны ослоор нас барсан” гэж мэдэгсэн.

Түүнээс хойш надтай "Ройтерс” агентлагийн сурвалжлагч гурван удаа, Японы "Асахи” сонины Бээжин дэх сурвалжлагч уулзаж, ярилцлага авч байсан. NHK телевизийн баримтат киноныхон ч ирсэн.

БНХАУ-ын Батлан хамгаалах яамны сайд асан, маршал Линь Бяо

-Хэвлэлийнхэн юу асуух юм бэ дээ?

-Хятадын онгоц Өндөрхааны ойролцоо унасан нь үнэн үү. Сүйрсэн онгоцонд маршал Линь Бяо яг байсан уу гэдгийг олон удаа асуусан. Тэгээд Мао Зэдунь, Жоу Эньлай, Линь Бяо гурав яагаад муудалцсан юм бол, онгоц яагаад осолдов л гэнэ.

-Та юу гэж хариулж байв?

-Сүйрсэн онгоцонд маршал Линь Бяо явсан нь тодорхой болсон. Хятадын дээд удирдлага ч баталж байгаа. Мэдэгдэл гаргасан шүү дээ гээд ярина. Маршал Линь Бяо, Мао Зэдунь, Жоу Эньлайгурав муудалцсан гэдгийг би яаж мэдэх вэ гэдэг байлаа.

-Маршал Линь Бяог онгоцонд яваагүй байх гэсэн мэдээлэл байсан юм болов уу?

-Барууны зарим хэвлэлд түүнийг машинтай явж байхад нь халдаж, буудсан гэдэг мэдээлэл тарсан байсан гэдэг юм билээ.

-Хил зөрчигчид хоорондоо маргалдсан, буу зэвсэг хэрэглэсний улмаас онгоц унасан гэх яриа ч байдаг. Зорчигчид нь буутай явсан гэдэг бил үү?

-Бүгд буутай явжээ. Зэвсэг нь "Макаров” маркийн гар буу. Оросууд харилцаа сайн байхдаа Хятадад гар бууныхаа үйлдвэрийг байгуулж өгсөн гэдэг юм. Хятад үсэгтэй л болохоос яг Орос гар буу байсан. Хэргийн газрын үзлэгээр гар буунуудыг олсон. Бууны гол төмрөөр сум гараагүйг тогтоосон. Талийгаачдын биед хийсэн задлан шинжилгээгээр сумны шарх илрээгүй. Тэгэхээр буудалцаагүй нь тодорхой.

Бидний ярилцлага ингээд өндөрлөв. Тэрбум илүү хүн амтай их гүрний төрийн бодлогыг тодорхойлолцож, батлан хамгаалах салбарыг нь удирдажбайсан маршал юуны учир эх нутгаасаа оргон гарах болов гэдэг нь дэлхий нийтэд өнөө хэр оньсого хэвээр байгаа гэх.

Түүнийг Мао Зэдуны эсрэг хуйвалдаан зохион байгуулах гэж байгаад илчлэгдэж, арга буюу оргон зайлахад хүрсэн гэдэг таамаг бий.

Хэрэв тийм бол түүнийг оргох гэж байгааг мэдсэн Мао зүгээр явуулах байсан уу. Жоу Эньлайн зөвлөснөөр замд нь буудан унагах боломж Хятадын армид бүрэн байсан байж таарна. Яагаад "Зөнд нь орхи” гэв.

Оргодол маршалыг ЗХУ, Монголын аль ч хүлээн авахгүй тул онгоцтойгоо сүйрэхийг Жоу Эньлай таамаглаж байсан байж болох уу.

Маршал Линь Бяо бусад орон руу зугталгүй, харилцаа нь хүйтрээд байсан Зөвлөлтийг яагаад сонгосон юм бол. Энэ тухай ямар нэг мэдээлэл олж үзсэнгүй. Магадгүй тус улсад цэргийн академид сурч байсан тул илүү ойр санагдсан байж ч мэдэх.

Маогийн таамаглал үнэний ортой байж. Энэ талаар тухайн үед Өрнөдийн хэвлэлүүдэд бичиж байсан аж. Бээжингээс Читийг чиглэн ниссэн түүнийг Зөвлөлтийн тал хилээрээ нэвтрүүлэхээс татгалсан байна. Учир нь нэгэнт муудаад байсан харилцаагаа тэд маршалаас болж улам хүйтрүүлэхийг хүсээгүй бололтой.

Тиймээс Монголыг чиглэн буцаж ниссэн маршалын онгоцыг буудан унагасан гэх мэдээлэл барууны хэвлэлд гарч байжээ.

Хэрэв тэдний бичсэнд үнэмших юм бол хаанаас буудсан байх вэ. Оросууд нутгаасаа буудлаа гэхэд онгоц тийм хол очиж унах уу. 1970-аад оны эхээр манай зэвсэглэлд агаараас эсэргүүцэн хамгаалах зенитийн пуужин байсан ч Дорнод, Хэнтийд энэ төрлийн зэвсэг байгаагүй гэх.

Харин нисэх онгоц, нисдэг биет илрүүлэх, бүртгэх, мэдээлэх радиолокацийн анги салбар бол байсан юм билээ.

Зүүн гурван аймагт Зөвлөлтийн агаараас эсэргүүцэн хамгаалах байлдааны анги, салбар байсан гэж манай цэргийнхэн өгүүлсэн. Эдгээр анги, салбаруудын аль нэгээс онгоц руу буудсан гэвэл агаарт юу ч үгүй сөнөх байжээ. Гэтэл Суваргын хөндийд унасан онгоцыг газраас буудсан гэх ул мөрийн тухай хаана ч дурдаагүй.

Цаг агаарын тааламжгүй байдлаас болж онгоц унасан байж болох талтай. О.Отгонжаргал генералын өгүүлснээр тэр шөнө тэнгэр цэлмэг, цаг агаар тогтуун байжээ. Онгоц нисэж өнгөрөхийг харсан хүмүүсийн ярианаас үзвэл салхи шуургагүй байсан бололтой.

Шатахуун нь дуусав уу. Үгүй гэдгийг манай талын хийсэн үзлэгийн баримтад дурджээ. Онгоц газар унамагцаа дэлбэрч, удаан шатсан, ойр орчмын өвс ногоо шатаж байхыг хүмүүс унтраасан гэсэн. Шатахуун нь дууссан бол тийм их гал хаанаас гарах билээ.

Техникийн доголдол гарсан байх магадлалтай. Хятадын Элчин сайдын яамныхныг саатуулан байж хэргийн газарт анхлан очсон Оросын мэргэжилтнүүд онгоцны нэг хөдөлгүүрийг авч явсан хэрнээ өдий болтол тэр талаар дуугараагүй байгаа.

Хэрэв техникийн доголдлоос болсон бол Оросууд хамгийн түрүүнд мэдээлж, буудаагүй гэдгээ батлах байсан бус уу. Энэ мэт олон олон асуулт хэзээ нэгэн цагт тодорхой болох биз ээ.

Сэтгүүлч Дашцэрэнгийн ЗАЯАБАТ /Үндэсний шуудан сонин/

Г.Ганзориг: Санхүүгийн луйвар хийх орон зайг иргэд өөрсдөө бий болгоод байна

Mart — Thu, 22 Nov 2018 16:11:30 +0800

Эдийн засаг гэхээр л олонх хүний толгой нь эргэдэг. Хүү, валют, ханш, бонд, үнэт цаас зэрэг үг хэллэгийг сонсоод шууд л залхдаг. Учрыг нь мэдэх гэж хичээдэггүй. Энэ нь иргэдийн санхүүгийн боловсрол дутмаг байгааг харуулж байна. Тиймээс манай сонин иргэдийн санхүүгийн боловсролд нэмэр болох зорилгоор цуврал нийтлэл, ярилцлага уншигчдад хүргэж эхэллээ. Эхний ээлжид эдийн засгийн шинжээч Г.Ганзоригтой уулзаж, зээлийн хүү хэрхэн тогтдог талаар болон бусад асуудлын хүрээнд ярилцлаа.

-Эдийн засгийн шинжээч хүний нүдээр манай иргэдийн санхүүгийн боловсрол аль төвшинд байгаа вэ. Тухайлбал, иргэд хэрэглээний зээлийг ямар ч тооцоо, судалгаагүйгээр авчихдаг. Дараа нь төлж чадахгүй тохиолдол элбэг болсон талаар банкны салбарынхан ярьдаг шүү дээ?

-Эрүүл мэнд, санхүүгийн талаар боловсролтой байна гэдэг аливаа зүйлийг эргэцүүлж, шүүмжилж, түүнийхээ араас хөөцөлдөж учрыг нь олохыг хэлнэ. Тэнд нэг этгээд "Мөнгийг чинь сардаа 50 хувь өсгөөд өгье, сүлжээнд орчих” гэхээр итгэчихээд байна шүү дээ. Энэ бол санхүүгийн мэдлэг дорой байгаагийн илрэл юм. Банкнаас зээл авахынхаа өмнө "Дараа нь төлж чадах бил үү. Зээл аваад юунд зарцуулах билээ” гэж эргэцүүлээд шийдвэр гаргах нь санхүүгийн боловсрол. Хүн амьд явахын тулд эрүүл байх ёстой гэдэгтэй адилхан нийгэмтэй хөл нийлүүлэн алхахын тулд санхүү, эдийн засгийн харилцаанд зөв гишгэж явах нь чухал. Бүх зүйлийг хийхээсээ өмнө эхлээд уншиж, судалдаг байх ёстой. Нэг жишээ хэлэхэд, өнгөрсөн жил иргэд олон тэрбум төгрөгийг сүлжээнд алдсан талаар шуугиж байсан. Яагаад тэнд тийм их мөнгө өгнө гэж бодож байгаа юм бэ. Сүлжээ гэдэг бол 100 жил явж ирсэн луйвар шүү дээ. Ямар ч хэлбэртэй байж болно. Үүнийг нь таньж мэддэг л байх ёстой. Манайд хөрөнгийн зах зээлд оролцоод хувьцаа авдаг хүн цөөхөн. Гэтэл хөрөнгийн зах зээлд тогтмол оролцсоноор санхүү, мөнгөний хувьд боломжийн хуримтлалыг бий болгодог. Нөгөө талаар тогтмол мэдээлэлтэй болоод мөнгөө хийсэн хүн чинь шаналдаг байхгүй юу. Шаналаад бодно гэдэг чинь сайн хэрэг. Үүнээсээ санхүүгийн боловсролоо олж авна. Сүлжээнд хэр их мөнгө алдаж байгаагаас монгол иргэний санхүүгийн боловсролыг хэмжиж болно. Хөрөнгийн зах зээлд хэрхэн оролцоотой байгааг хараад санхүүгийн боловсролыг хэмжчихнэ. Харин энэ орон зайд улстөрчид мөнгө завших такикаа боловсруулахад төвөггүй болчихож байгаа юм. Аливаа санхүүгийн луйвар, улстөрчдын луйвар хийх дархлааг бид өөрсдөө бий болгож байна.

-Иргэдэд санхүүгийн дархлаа суулгахын тулд яах ёстой юм бэ?

-Хүн бүхэн хичээх ёстой. Мэргэжилтнүүд нь тасралтгүй ярьдаг байх ёстой. Монголд байгаа эдийн засагчид, санхүүчид математикт дуртай болохоороо эдийн засагч болдог. Тэгээд эдийн засагч болчихоороо яадаг вэ гэхээр нэг загвар ашиглаж, томъёогоор гаргалгаа гаргаад сэтгэл нь ханадаг. Бодит амьдрал дээр яаж хэрэглэгдэх вэ гэдгийг ярьдаггүй. Нэг ёсондоо эдийн засагчид тоо бодоод л сууж байдаг хүмүүс болоод байна. Бодит амьдрал дээр гаргасан загвар нь буудаггүй. Судалгааны ажил нь олон нийтэд яригдахгүй байгаа нь иргэдийн боловсрол сайжрахгүй байгаагийн нэг илрэл. Нэг эдийн засагч тоо бодчихоод хав дарчихвал судалгаа хийгээд ямар хэрэг байна вэ. Тиймээс их, дээд сургуулиудын чанарыг сайжруулах хэрэгтэй байна. Багш нар нь онол яриад байхгүй, практик талдаа илүү ажиллах хэрэгтэй. Зарим эдийн засгийн сургууль онолыг илүүд үздэг. Амьдралдаа брокер хийж үзээгүй, банкинд ажиллаж байгаагүй, бодлогын төвшний судалгаа хийж үзээгүй хүмүүс багш хийгээд байгаа юм. Бас манай эдийн засагчид маш их мэргэжлийн үг хэллэг хэрэглэж ярих дуртай. Тэрийгээ боль гэж хэлмээр байна. Тухайлбал, "хэрэглээг урамшуулах” гэдэг үг байгаа юм. Энийг жирийн иргэн ойлгох уу. Зүгээр "хэрэглээг нэмэгдүүлэх” гээд хэлчихэж болдоггүй юм уу. Нөгөө талдаа иргэдийг санхүүгийн ямар нэгэн эрсдлээс сэргийлэх зорилготой төсөл, хөтөлбөр хэрэгжих ёстой. Яг үнэндээ ихэнх гэр бүлийн хэрүүлийн шалтгаан санхүү байдаг. Тэрийгээ ухаалгаар харахгүй орхичихдог. Тиймээс иргэдийн дунд гал үүсэх ёстой. Хуримтлалтай болохгүй бол болохгүй нь гэдэг гал, цог иргэдийн дунд асах ёстой гэж бодож байна.

-Монголбанкнаас хэрэглээний зээлийг танах шийдвэр гаргасан. Үүнийг зарим иргэд мэдээгүй нь лавтай. Хэрэглээний зээлийг танахаар ямар үр дагавар гарах вэ. Заавал ингэх шаардлагатай юм уу?

-Зээлийн халалт гэж аюултай зүйл байдаг. 2008 оны АНУ-ын түүхийг яръя. Орлого нь тодорхой болон орлого нь тодорхой бус иргэдэд хавтгайруулан зээл олгосон. Засгийн газар нь дээрх зээлээ нийлүүлээд үнэт цаас болгочихсон. Тэгээд моргейжээс орж ирсэн мөнгөн урсгалуудыг үнэт цаас руугаа оруулна гээд банкуудад зарчихаж. Гэтэл орлого нь тодорхой бус иргэд зээлээ төлөөгүй. Ингээд моргейжийн зээл нь муудсан. Дагаад үнэт цаас нь муудаж, банкны салбар нь тэр чигтээ асуудалд орж, эдийн засаг нь хямарсан. Бүр дэлхийн эдийн засаг дагаад хямарчихсан. Үүний суурь шалтгаан нь юу байсан бэ гэхээр орлого нь тодорхой бус иргэдийн зээлийг хэт их гаргасантай холбоотой. Тэгэхээр Монголд хэрэглээний зээлийг хамаагүй ихээр цацвал халалт үүсч магадгүй гэдэг айдас байсан байх. Нэг ёсондоо хэрэглээний зээлийн хугацааг 30 сар болгосон. Таван жилийн цалингийн зээл авч болдог байсан бол одоо гурван жил хүрэхгүй хугацаатай болсон гэсэн үг. Зээлийн халалтаас сэргийлэх бас нэг арга байсан. Тэр юу вэ гэвэл зээлийн хүүг өсгөж болох байсан. Мэдээж зээлийн хүүг өсгөхөөр зээлийн хэмжээ буурдаг. Гэтэл зээлийн хүүг бууруулах стратегийг "Голомт” банкнаас гаргасан. Араас нь Төв банк ч гаргаад амжсан. Тэгэхээр зээлийн хүүгээ яагаад ч өсгөж чадахгүй болно биз дээ. Тиймээс зээлийнхээ хэмжээг танахаас өөр аргагүй болсон. Энэ шийдвэрийг буруутгаж болно л доо. Яагаад 30 сарын хугацаатай гэж. Үнэхээр халалт үүсэх үү гэдэг асуудал гарна. Зээл өсч байгаа нь үнэн. Гэхдээ 2019 оны эхний улиралд зээлийн өсөлтийн хурд нь одоогийнхоос нэмэгдсээр байвал халалт гэж хэлнэ. Үгүй бол халалт биш. Тэгэхээр Төв банк тэрийг үзэхээс өмнө шийдвэр гаргалаа. Төв банк бараг үүнийгээ судалсан уу, гэдэг нь эргэлзээтэй. Миний бодлоор жаахан хүлээж байгаад 2019 оны эхний улиралын байдлыг харах нь зүгээр байсан болов уу гэж бодож байна.

-Голомт банк анх зээлийн хүүг бууруулах боломжтой гэсэн төлөвлөгөө, судалгаа гаргасан. Энэ төлөвлөгөө хэрэгжих боломжтой юу. Төв банк зах зээлийн зарчмаар зээлийн хүү бууруулах ёстой гэсэн байр суурьтай байдаг. Харин зарим нэр бүхий гишүүд хүчээр зээлийн хүүг бууруулах төсөл УИХ-д оруулсан. Үүн дээр ямар байр суурьтай байна вэ?

-АНУ-ын зээлжих зэрэглэл 3А байхад манайх В шүү дээ. Нийт 20 гаруй ангилал байхад манайх дороосоо гуравдугаарт байдаг. Тэгэхээр манайд гадаадын ямар ч хөрөнгө оруулагч итгэж 1.75 хувийн хүүтэй хөрөнгө оруулахгүй. Харин 7.5 хувийн хүүтэй зээл санал болгодог. Бидэнд хамгийн багадаа 7.5 хувийн хүү төлж байж ам.долларын зээл орж ирж байна гэсэн үг. Ингээд ам.долларын зээл ороод ирлээ. Гэтэл бид Монголд төгрөгийн зээл гаргах ёстой. Төгрөгөө 7.5 дээр яагаад босгож чадахгүй байгаа юм бэ гэдэг асуудал гарч ирнэ. Сүүлийн 14 жилийн хугацааг харахаар ам.доллар дунджаар төгрөгийн эсрэг зургаан хувиар чангарсан байна. Би дор хаяж зургаан хувийн илүү хүү төгрөг дээр аваачиж байж төгрөгийн хадгаламж хийнэ шүү дээ. Ингээд бодохоор хамгийн багадаа төгрөгийн эх үүсвэр 7.5 дээр зургаан хувиа нэмэхээр 13.5 орчим болчихож байгаа юм. Хамгийн багадаа 13.5 хувийн хүүтэй зээл олгох боломжтой гэсэн үг. Ингээд харахаар шууд хүчээр тогтоосон зүйл биш байгаа биз дээ. За тэгээд 13.5 хувийн хүүтэй зээл олгох гэхээр болохгүй бас болохгүй нөхцөл байдал үүснэ. Төв банкинд арилжааны банкуудад нийт татсан эх үүсвэрийнхээ 12 хувийг байршуулах ёстой. Ингээд хүү нь нэг орчим хувь нэмэгдээд 14 хувь болно. Дээрээс нь банк өөрөө олон мянган ажилтантай. Энэ хүмүүсийн цалин, үйл ажиллагааны зардал зайлшгүй гарна. Энэ зардал дээр нэг хувь нэмэгдээд 15 болно. Ингээд 15 хувийн хүүтэй зээл олгох гэтэл харилцагчдын зарим нь зээлээ төлдөггүй. Тиймээс эрсдэлээ тооцож, гурван хувийг нэмдэг. Ингээд өнөөдрийн зээлийн хүү 18 хувь болж байгаа юм. Тэгэхээр манай банкнаас гаргасан стратегийн гол зарчим нь дээрх дөрвөн шаттай асуудлыг судалсан. Энэ асуудал болгоныг өөрчлөх нь зээлийн хүүг бууруулах алхам болно. Гэтэл Засгийн газар дээр зээлийн хүүг хүчээр тогтооно гэдэг санаанд оромгүй зүйл гаргаж ирсэн.

-Зээлийн хүүг хүчээр буулгах тал дээр ихэнх иргэд зогсдог. Банкууд биднийг шулаад байна. Зээлийн хүүг яагаад хэдхэн хувь бууруулж болохгүй гэж хэлэх хүн цөөнгүй байгаа. Зээлийн хүүг хүчээр буулгах нь ямар үр дагавартай вэ?

-Хүчээр хадгаламжийн хүүг 7.5 хувь болгочихъё. Юу болох уу. Бүгд ам.доллар худалдаж аваад хадгаламж нээнэ. Зах зээл дээр долларжилт бий болж, бужигнаан болно. Хоёрдугаарт, банкуудын үйл ажиллагааг хүчээр хасаад эхэлнэ. Хөдөө орон нутагт байгаа салбаруудаа хаагаад хүртээмж нь буурна. Эрсдэлтэй зээлдэгчид жижиг, дунд үйлдвэрлэл эрхлэгчид байдаг. Хэрвээ тэдэнд зээл олгохоо болиод эхэлбэл маш өндөр хүүтэй зээл олгодог луйварчдын гарт орно. Тэгээд эдийн засгийн өсөлт саарна. Эцэстээ зах зээл хумигдана.

-Одоогийн улс төр, эдийн засгийн нөхцөл байдлыг харахад зээлийн хүү зах зээлийн зарчмаараа буурна гэдэг мөрөөдөл мэт санагдаж байна?

-Зээлжих зэрэглэл Засгийн газрын хариуцлага байдаг. Засгийн газрын өр бага, төсвийн алдагдал байдаггүй бол зээлжих зэрэглэл сайжирна. Валют бол Төв банкны асуудал. Үйл ажиллагааны зардал банкуудын асуудал. Санхүүгийн зөв төлөвлөлт, зээлийн эргэн төлөлт бол иргэд болон аж ахуйн нэгжийн асуудал. Энэ дөрвөн асуудал дээр зөв стратеги явуулж хүүгээ бууруулах ёстой байтал хүчээр буулгах гэж дайрах нь сөрөг үр дагавар авчирна. Би нэг гоё түүх ярьж өгье. 1980-аад оны үед Маргарет Тэтчер Английн Засгийн газрыг толгойлдог байсан үед зөвлөлтийн нэг дарга капиталист нийгмийг судлах гээд Лондонд очжээ. Ингээд Англичууд капитлист нийгмийнхээ гайхамшгийг үзүүлж Лондонгийн хөрөнгийн бирж, их сургуулиа танилцуулсан байна. Харин зөвлөлтийн дарга тэрийг нь огт тоохгүй байснаа нэг зүйлийг асууж. "Лондонгийн бирж, их сургууль энэ тэр надад хамаагүй. Би нэг зүйлийг харлаа. Танай нэг ч талхны дэлгүүрт очер харсангүй. Манай зөвлөлт улсын мундаг мэргэжилтнүүд талхны нийлүүлэлтийг хэрхэн зөвөөр хангах вэ гэж ажилладаг. Үүнийг хэн хийгээд байна. Талхны бодлого бариад байгаа эрхэмтэй чинь уулзмаар байна” гэхэд хариуд нь Англичууд бодсоноо, талхны нийлүүлэлтийг хангадаг эрхэм гэж байхгүй шүү дээ. Үүнийг хэн нэгэн шийддэггүй юм. Зах зээл өөрөө эрэлт, нийлүүлэлтээ тодорхойлдог юм гэж хэлсэн байдаг. Энэ бол олон жилийн өмнө болсон явдал. Гэтэл Монголд төрийн оролцоог нэмэх тухай л яриад байгаа юм. Эсрэгээр нь бууруулмаар байна шүү дээ. Валютыг төр хянадаг болъё, санхүүгийн хүүг төр тогтоодог болъё гээд л байх юм. Сая ЖДҮ-г харлаа шүү дээ. Төр сан удирдахаараа ямар болгодгийг харсаар байж дахиад төрд өгөх гээд байгааг гайхаж байна. Бүх санг хувьчлая л даа. Төрийн мөнгийг хувийн хэвшил удирддаг байх ёстой. Төр хүүг тогтоох, валютыг хянадаг болох нь бүгд төрийн эрх мэдлийг нэмж байгаа асуудал. Төр хүчтэй байх тусам луйвар бий болно доо.

-Ам.долларын ханш өдрөөс өдөрт нэмэгдээд байна. Үүн дээр ямар бодолтой байна вэ?

-Суурь нөхцөлөө шийдэж чадахгүй байж Монголбанк ам.долларын ханшийг барьж чадахгүй байна ярих утгагүй. Бид ам.доллартай баян улс биш шүү дээ. Их зовж ам.доллар орж ирдэг. Зэс, нүүрсээ зарж олдог. Гэтэл зэс, нүүрсийн үнэ савалгаатай байдаг. Сая яагаад өссөн бэ гэвэл экспортын орлогыг дагаад импорт бий болдог. Зэс нүүрсээ зарахын тулд тоног төхөөрөмж худалдаж авдаг. Төлбөрийн тэнцэл овоо байж байснаа хагас жилээс алдагдалтай болоод эхэлсэн. Бид зэс, нүүрсний савалгаа болгон дээрээ орлогоо алдах ёстой юм уу. Тэгвэл үүсмэл үнэт цаасаар үнээ тогтоож яагаад бодохгүй гэж. Төлбөрийн тэнцэл ч тогтвортой болно.

-Ирэх жилийн төсөвт ипотекийн найман хувийн зээлд зориулж 115 тэрбум төгрөгийг төсөвлөсөн. Өмнөх жилүүдийнхийг бодвол маш бага тоо. Ер нь ипотекийг хумих нь хэр зөв санаа вэ?

-Ипотекийн найман хувийн зээлийг 2013 оны хоёрдугаар улирлаас хэрэгжүүлж эхэлсэн. Яг өнөөдрийн байдлаар энэ зээлд 90 мянга гаруй хүн хамрагдсан байна. Сангийн яамнаас ирэх 2019 онд 115 тэрбум төгрөгийг найман хувийн орон сууцны зээлд хамруулна гэж байна. Гэхдээ одоо журманд өөрчлөлт оруулах гэж байна. Дахин төлөвлөлтийг газраараа солидог систем рүү оруулах юм билээ. Би юу гэж хараад байна вэ гэхээр Хан-Уул, Баянзүрх дүүрэгт байгаа хоосон орон сууцыг борлуулахгүй байна. Бүр шинээр байр барих тухай яриад эхэлчихэж байгаа юм. Тэр нь надад огт таалагдахгүй байгаа. Хоосон байр байсаар байтал тэрийг борлуулах тухай огт ярихгүй байна. Бид найман хувийн орон сууцны зээл дээр ямар, ямар алдаа хийсэн бэ гэдгээ эргэж харах хэрэгтэй. Эхний алдаа, гэнэт улстөржүүлээд найман хувийн орон сууцны зээлийг их хэмжээгээр олгосон. Баруун солгоогүй цацсан. Энэ бол маш том алдаа. Үүний үр дүнд үл хөдлөхийн үнэ дээшээ савсан. Үүнээс болоод барилгын салбарт маш их барилга хоосон баригдсан. Одоо энэ алдаагаа хэрхэн эмчлэх вэ гэдэг асуудал тулгарна. Бага багаар энэ системийг уг нь байлгаад байх ёстой юм. Гэхдээ үнэ хөөрөгдөхүйц хэмжээнд биш, зах зээлд яг хэрэгтэй байгаа хэсэгт нь зориулах ёстой. Эсвэл шаардлагуудыг нь үл ялиг чангалж болох юм. Яг үнэндээ найман хувийн орон сууцны зээлийг санхүүжүүлэх 115 тэрбум төгрөгийг би бага дүн гэж хараад байгаа. Татвар төлөгчийн хөрөнгөөр нэмчихэж болно шүү дээ. Надаас авсан мөнгөөр өөр нэг залууг байранд оруулахыг 100 хувь дэмжинэ. Надад алдагдалтай байгаа юм шиг харагдаж болох ч би хожно. Яагаад гэвэл утаа буурна. Дүгнээд хэлэхэд ипотекийн зээлийг хэт их улстөржүүлэхгүй, үл хөдлөх хөрөнгөө халаах хэмжээнд савахгүй, хоолойг нь боогоод бүр байхгүй болгочихгүй, өөр бүс рүү шидэхгүй гол хэсэгт нь байлгая гэж хэлээд байгаа юм. Ипотекийн зээл идэвхитэй олгож байх үед сардаа 180 тэрбум төгрөг зарцуулдаг байсан. Жилдээ их наядаар хэмжигдэхүйц зээл олгочихоод одоо болохоор сард олгож байсан хөрөнгөө бүтэн жил рүү шилжүүлж байна.Тогтвортой байдал чухал болохоос хэн нэг улстөрчийн "поп”-ролтоор огцом дээшээ гаргаад дараа нь огт байхгүй болгодог асуудал биш шүү дээ.

У.САРАНГЭРЭЛ

Эх сурвалж: undesniishuudan.mn

Малыш Б.Энхтүвшин: Хүн мөнгө аваад эрх мэдэлтэй болоод ирэхээрээ тэнэг болдог нь тодорхой

batdorj — Thu, 22 Nov 2018 15:55:01 +0800

Ардчилсан хувьсгалын анхдагчдын нэг, "Малыш” хэмээх Б.Энхтүвшинтэй ярилцлаа.
-Сайн байна уу ? Та сүүлийн үед юу хийж байна даа?

-18 жилийн турш тасралтгүй АНУ-д тэтгэлгээр дунд сургуулийн сурагчдыг илгээж байна. Энэ бол их амаргүй ажил. Маш өндөр шалгууртай байдаг. Тофелийн 60 оноо авч байж дээд сургуульд орох эрхээ авдаг. Бас 87 оноогоос дээш авч байж тэтгэлэг авдаг. Тэтгэлэг нь тэнд ажиллаж байгаа багшийн цалин 60 мянга байдаг бол 60 мянгаас дээш байдаг. Өнөөдөр манайд сургуулийн хамгийн чухал хүн нь багш гэж яриад байна. Тэгвэл тэнд бол сургуулийн хамгийн чухал хүн бол суралцаж чаддаг мэргэжлийн суралцагч хүнийг хэлдэг. Тэрнийгээ Scholarship гэж нэрлэдэг. Scholarship гэдэг чинь одоо судлаачийн гишүүнчлэлд орсон хүнийг хэлж байгаа юм.

Тэгэхээр тэр хүмүүс маань сурч чаддаг учраас тэтгэлэгийг нь өгдөг. Бас тэр суралцагчид маань үеийнхэндээ нөлөөлдөг. Мөн багшид нөлөөлдөг. Тэгэхээр багш бол хэзээ ч тайвширдаггүй. Яагаад гэвэл залуу хүүхдүүд айхтар сураад байнга их юм асуугаад байдаг болохоор тэд ерөөсөө тайвширдаггүй. Тийм болохоор их сургуульд хамгийн чухал хүн нь тэтгэлэг авч байгаа хүн байдаг. Тэр хүүхдүүдийг би бэлдээд өнөөдөр гэхэд 360 хүүхэд хэдийнээ явсан байна. Тофелийн дундаж оноогоор 96 хүрч дэлхийд 3-т явж байна. Бид клуб байгуулаад ингэж явж байгаа болохоор мундаг сонсогдоод байгаа болохоос биш нийт боловсролын хэмжээгээр бол манай улс тааруу талдаа орно. Ерөнхийдөө энэ нь юу гэсэн үг вэ гэвэл хэрвээ би АНУ-д Калифорнийн их сургуульд доктор хамгаалж чадсан бол та нар ч бас чаднаа гэсэн үг юм.

-Танай клубийн сургалтын төлбөр хэд вэ?

-Миний хийж байгаа энэ ажил бол сайн дурын ажил. Монголчууд аливаа юмыг хоёр туйлд хувааж үздэг. Эхнийх нь төрийн сургууль, эсвэл хувийн сургууль гэж хуваадаг. Ямар нэгэн хүнийг сайн дураар ажиллаж байна гэхээр огт ойлгодоггүй. Тэгэхээр зардал нь болохоор хүүхдийн мөнгөөр сургадаг. Ашгүй энэ жил хүүхдэд ямар хөрөнгө оруулалт оруулж байна гэсэн судалгаа хийх гэж байгаа юм байна. Энэ үүднээсээ энэхүү судалгаан дээр манайх ийм үр дүнтэй ажиллаж байна гэдгээ харуулна гэсэн үг . Тэр утгаараа энэ нь их бахдууштай хэрэг юм. Өөрөөр хэлбэл хүүхдийн оногдсон мөнгөөр АНУ-д сургуульд сургаж байна гэсэн үг. Эцэг эхээс ямар ч мөнгө гарахгүй. Онгоцны билет хүртэл энэ тэтгэлгээр орж ирнэ гээд бодоод үз. Ийм болохоор энэ бол маш сайхан боломж гэж ойлгож болно.

-Сүүлийн үед гол сэдэв болоод байгаа олны танил улс төрчдийн баривчилгааны талаар та юу гэж бодож байна. Энэ талаар та санал бодлоо хуваалцахгүй юу?

-Намайг хойно сурч байхад сургуульд заасан ийм нэг юм байдаг юм. Хийсэн гэмт хэргийн хүнд багаас шалтгаална гэж ярьдаг. Хүнд хэрэг хийсэн хүн бол заавал баривчлагдлана. Харин зүгээр хөнгөн хэрэг хийсэн хүнийг бол баривчлах ямар ч шаардлага байхгүй. Хоёрт манайх мөрдөн байцаалтын арга техниктээ өөрчлөлт шинэчлэлт хийх хэрэгтэй. Нэг мөрдөн байцаагч болохоор хэрцгий зан гаргаад байдаг бол хоёр мөрдөн байцаагч болохоор ийм асуудал ерөөс гаргадаггүй юм. Хүний авир нь өөрөө тийм. Түүнтэй адилхан нэг багш хүүхэд загнаад байдаг бол хоёулаа болоод ирэхээр загнахаа байчихдаг. Тийм болохоор мөрдөн байцаагч нар хоёроор явах ёстой. Бас гүйцэтгэх ажил шуурхай байх ёстой. Гэхдээ хүнийг заавал баривчилж тэнд суулгахдаа гол нь биш шударга байдлаар хандах ёстой.

Манайд энэ систем нь одоо арай болоогүй байна. Монгол улс хуучин арга барилтайгаа зууралдсан хэвээр байгаа. Нэг үгээр хэлбэл бүхий л хуулийн байгууллага нь хуучин арга барилаараа явж байгаа, аль аль нь ерөөсөө шат ахиагүй байна. Бас нэг талыг барьж шүүмжлэх явдал хэвээрээ байна. Тэгэхээр энэ асуудлыг хоёр Ерөнхий сайд тэнд орчихоор гэв гэнэт мэддэг, өөр хүмүүс орохоор огт ярьдаггүй ийм байдалтай байгаа нь энэ улсын хоцрогдсоныг харуулж байгаа хэрэг. Ингэж ерөөсөө таарахгүй. Тийм болохоор системээр нь л өөрчлөх хэрэгтэй. Хоёр Ерөнхий сайдын хувьд ноцтой хүнд гэмт хэрэгт холбогдож байгаа учраас тэднийг баривчлан мөрдөн байцаах нь зайлшгүй. Гэхдээ энэ нь манайд анхных болж байна. Тийм учраас энэ дээрээсээ санаа аваад цаашдаа системээ өөрчлөх хэрэгтэй.

-Та өөрөө энэ баривчлагдсан хүмүүсийг юу гэж харж байна?

-Энэ бол золиос. Ямар ч том бизнест золиос зайлшгүй гардаг. Хувь хүн өөрөө шунахай биш байсан бол ийм асуудалд орохгүй байх байсан байх. Бизнесийн технологи нь ердөө л тэр. Бизнест хоёр хүн байдаг юм. Нэг нь түлхүүр хүн. Хоёрдугаарт шийдвэр гаргагч гэж. Шийдвэр гаргагч нь ерөнхий сайд байдаг. Тэр хүн мөнгө авчихаад улайрчихлаа шдээ. Ямар ч юманд зан үйл гэж юм байдаг. Би өөрөө боловсролын хүн ч гэсэн тагнуулын албаны мэргэжилтэй хүн. Хүний зан үйл чинь тухайн хүнийг харуулаад байдаг. тэгээд түлхүүр хүн нь шийдвэр гүйцэтгэгчтэйгээ нөлөөлдөг. Энэ нь бас цар хүрээ нь их өргөн. Энэ улсуудыг илчилдэг юм нь тэр компани өөрөө.

Тэгэхээр яг л тэр технологиор явж байна гэсэн үг. Миний харж байгаагаар манай улсад бол энэ нь зүгээр сургамж байх юм. Яваандаа ийм юманд манайх их туршлагатай болох байх. Манайд бол их олон уул уурхай бий. Тэр үүднээсээ бүгдээрээ ийм замаар явж хүн хохироод байх биш уул уурахайн нэг компани нь л аваад явчих боломж байгаа гэж бодож байна. Жишээ нь ирээдүйн Оюутолгойг заавал Оюутолгой гэж дангаар нь тусгаарлах биш өргөжсөн Эрдэнэт шиг явж болно. Цаашдаа ийм юм гарахгүй байх бололцоо бий. Гэхдээ аливаа бизнест хохирол гардаг. Тэр хоёр хүн ийм юманд холбогдож орсон нь харамсалтай байна. Гэхдээ хэн гуай чиг ингэх л байсан.

-С.Зоригийн хэргийн талаар янз бүрийн шуугиан өнөөг хүртэл намжихгүй байгааг та мэдэж байгаа байх. Та саяхан гарсан Цензургүй сурвалжлага нэвтрүүлгийг үзсэн үү. Энэ асуудал цаашдаа яаж өрнөх бол?

-Энэ бол илэрсэн хэрэг. Гэхдээ энэ хэргийг яг ил гаргаад тавьчих тийм амар биш. Энэ асуудал өөрөө их даамжирсан. Бас их олон холбогдогч нарыг бий болгосон. Кримналистикийн тактикийн хэмжээнд энэн шиг хэрэг монголд анхных нь гэж ойлгож болно. Гэхдээ манай хэд бас их санаачлага гаргасан байна лээ. Үнэхээр энэ хэргийг тусгаарлах нь зүйтэй. Нэг юм аягүй дэлгэсэн хэлбэрээрээ дараагийн юм руугаа орно гэж байхгүй. Бас л тодорхой хэмжээний хохирол бий болгож байхыг үгүйсгэхгүй. Эцсийн эцэст захилагч болон энэ холбогдсон хүмүүс үүрэг ролиороо гараад ирэхээр ойлгомжтой болно. Бас энэ хэрэгт албан тушаалын гэмт хэрэг нэмэгдсэн. Тэгэхээр С.Зориг өөрийн үхлээр энэ нийгмийг асар гэрэл гэгээтэй болгож байгаа юм. Гайхалтай. Энэ хэрэг бол Монголын нийгэмд маш том цочроо өгсөн хэрэг болсон. Эндээс хувь хүний авир албан тушаалын авир бас бүлэглэл, мөнгө гэсэн ийм ийм асуудлууд харагдаж байгаа. Энэ хэрэг сунжирна. Гэхдээ С.Зоригийг алсан хэрэг нь бол өөрөө илэрсэн.

-Хууль зүйн сайд Ц.Нямдорж гуай болохоор энэ тал дээр эсрэг байрь суурьтай байгаа. Та үүнийг юу гэж харж байна?

-Ц.Нямдорж бол өөрөө хуучин ЗХУ-д төгссөн хүн. Монгол улс өөрөө энэ задгай нийгэм рүү ороод удаагүй байна. Өнөө үед мөнгөөр юуг л бол юуг шийдэж чадаж байгаа тийм нийгэм учраас ийм асуудалд өөр тактик баримталдаг юм. Тийм болохоор бид барууны орны холбогдох хүмүүстэй холбогдож чиглэлээ авч чадсан нь маш зөв болсон. Өнөөгийн энэ С.Зоригийн хэргийн ажлын хэсгийн баримтлан ажиллаж байгаа тактик бол гайхалтай арга.

-Булганыг яллагдагчаар татсан асуудлыг та юу гэж үзэж байна?

-Тэр нэвтрүүлэг дээр Булганы талаар прокурор их тодорхой гоё хэлж байгаа биз дээ. Эхлээд хамтрагч байсан гэдгээр нь эрүү үүсгэсэн. Эрүү үүсгэсэн гэхээр болсон байсан байгаа биз. Тэгээд тэр хөөн хэлэлцэх хугацаа дууссан байсан гэж гэдгээр нь тухайн үед шалгахаа больсон байсан. Гэхдээ энэ нь уг хэргийн үйлдэл нь хэвээрээ байсан гэсэн үг ш дээ. Тэгэхэээр ийм л тактик харагдаад байна. Тухайн хүн өөрөө хамтрагч нь тодорхой байгаа учраас яллагдагчаар татагдсан. Өөрөөр хэлбэл хэргийг хэрэгсэхгүй болгох гол шалтгаан нь зөвхөн хөөн хэлэлцүүлэх хугацаа байсан байна лээ. Би түрүүн хэлсэн энэ хэрэг их сунжирнаа гэж. Учир нь манайд бол гэмт хэргийг наймаалцах техник байхгүй. Хүнтэй наймаалцах ёстой. Энэ нь өөрөө маш олон янз байдаг. Иймэрхүү элементүүд одоо манайд хэрэгтэй болж байна.

Энэ ертөнц бол өөрөө сонирхлын ертөнц. Тухайн сонирхлоор нь гэмт хэргийг илрүүлэх гэж хүнтэйгээ наймаалцаж байх ёстой юм. Харин манайд энэ ажиллагаа аль аль шатандаа байдаггүй учраас энэ систем явахгүй байна. Зүй ёс нь бол энэ наймаалцлал нь төлөөлөгч нарыг бий болгоод прокурортой ярилцаад тохиролцох ёстой. Прокурор энэ асуудлыг судалж үзээд өөрийнхөө саналыг шүүхэд өгөөд нөгөө хүнд та энэ хэргийг илрүүлж хэлэх юм бол та анхны тооцоогоор ялгүй гарах бололцоо байна гэж хэлдэг. Эсвэл цөөхөн жилээр суудаг ч юм уу ийм байдлаар шийдвэрлэж болдог. Тэр Ц.Нямдоржийн ярьж байгаа үг бол социализмийн үеийн яриа. Харамсалтай нь манайд одоо ийм практик байхгүй байна. Гэхдээ цаашдаа ийм болно гэж найдаж байна. Үүнийг тун яаруу оруулах хэрэгтэй. С.Зоригийг хэн алсан хэн хэн байсан гэхээр хэд хэдэн улсууд байсан. Би яагаад мэдээд байна гэхээр би өөрөө гадаадаас ирэнгүүтээ гүйцэтгэх ажлын бүх мэдээ баримттай танилцсан. Би өөрөө гүйцэтгэх ажлын баталгаатай тагнуулын ажиллгаанд байнга оролцож байдаг хүн. Тэгээд би гүйцэтгэх ажлыг ахлахаас татгалзсан юм. Түүнээс биш тэд нар над дээр ирээд хэлж байсан. Гурав хоног чамайг цоожлоодохий гэж. Бүх мэдээллийг нь өгий гэсэн. Тэгээд би хэлсэн. Нэгэнт би яг гардаж энэ хэргийг хариуцаж байгаагүй. Хоёрт би өөрөө С.Зориг агсаны дотны найз байсан учраас хүн л юм болохоор таагүй байдал гарах нь тодорхой. Энэ асуудал зүгээр нэг сайхан хэрэг илрүүлчих биш өс хонзон санах юм болохыг үгүйсгэхгүй. Тэр үүднээсээ би татгалзсан. Тэгээд тэр нь ч болсон. Гэхдээ би энэ хэргийн анхных нь ганц хоёр мэдээллийг аваад л энэ бол илэрсэн хэрэг гэдгийг шууд мэдсэн. Тэгээд ингээд илэрсэн юмыг цааш нь авч яваад яах юм гэж бодсон. Энэ хэрэг дээр чинь Жамьянсэнгээ хурандаа, Л.Батбаяр гээд манай мундаг гурван төлөөлөгч ороцсон ш дээ. Тэд үнэхээр супер. Тэр дундаа тэр хүмүүс намайг тоож үзэж энэ хэрэгтэй танилцуулсан явдалд би бас дотроо баярладаг юм.

-Энэ хэрэг улс төрийн сэдэлтэй юу. Эсвэл ахуйн шинж чанартай юу. Та юу гэж хэлмээр байна?

-Ахуйн чанартай юм улс төрийн өнгөтэй байхыг үгүйсгэдэггүй. Тэгэхээр ахуйн чанартай юм улс төрийн өнгөтэй холбогдчихож болно. Тийм болохоор би үүнийг улс төрийн аллага гэж боддог. Гэхдээ энэ хэрэг өөрөө цаашаа нэлээн явна.

-Ерөнхийлөгч Х.Баттулгын талаар та ямар бодолтой байдаг вэ. Монголчууд зөв хүнээ сонгож чадсан уу?

-Ямар ч хүн чадвартай л байх ёстой. Чадвар гэдгийг өөрөөсөө илүү чадвартай хүнийг олж харж чаддаг хүнийг хэлдэг. Тэгэхээр Ерөнхийлөгчийн хийдэг ажил бол бүгдийг мэдээд яваад байх биш, тэр хүн их чадвартай зөвлөхүүдтэй байх ёстой. Бас асар санаачлагатай байх ёстой. Х.Баттулгын хувьд гэвэл Оростой бий болгох харьцаагаа л шал өөр болгох хэрэгтэй. Тэр нь аягүй энгийн. Оросоос бид нар 50 төгрөгийн бараа авдаг бол буцаад бид нар 50 төгрөгийн бараа зардаг байх ёстой. Тэгтэл Оросууд бид нарт хэлж болно л доо. Та нарын авах юм чинь 10 хан төгрөг л байна ш дээ гэж. Тэгвэл бид хэлнэ. Нөгөө 50-ынхаа 40 хувийг соёл урлагтаа хамруулчихая гэж. Тэр Буриад байна, Алтай байна, Тува байна, Оросын 22 республикийн 11 нь Монголтой холбоотой байна ш дээ. Манай урлагийнхан тэнд очиж бүжиглээд л тэр мөнгийг чинь хийчихнэ. Тэгэхээр юу хэлэх гээд байна гэхээр бид Оростой аягүй гоё харилцаатай байх ёстой байхгүй юу. Бид тэнд юу зарах вэ гэвэл ааруул зарж болно, эсгий гутал зарж болно, ээмэг зарна, цаана нь адилхан монголчууд байгаа юм чинь. Монголчууд өөрсдөө юм бүтээнэ гэхээр нэг том онгоц бодоод эсвэл сансрын пуужин бодоод байх юм биш шүү дээ.

Монголчуудын хийж байгаа юм зөндөө байгаа. Хятадын бодлого болоод ирэхээр салан тусгаарлах үзлийг гаргахгүй байх тийм бодлого байдаг. Харин Оросын бодлого болоод ирэхээр "Панмонголизм”-ийг үүсгэхгүй байх бодлого юм. Зарчим нь ийм энгийн юм байдаг. Түүнээс биш нэг их том дипломат хүн болох гээд байх хэрэггүй. Монгол улс өөрөө их азтай. Хоёр том улстай хиллэдэг. Тэр утгаараа энэ хоёр улстайгаа наймаа хийхэд л болно. Гуравдагч хөрш гэдгийн хувьд бол бид тэдэнтэй үнэт зүйлээрээ л холбогдоно. Тэр нь ардчилал. Ардчилал бол хамтран амьдрах ухаан. Тэр хамтран амьдрах ухааныг эмэгтэй хүн тэргүүлнэ. Ийм л энгийн юм. Чингис хаан өөрөө хэлж байсан.

Наймаа байхгүй бол дайн болно гэж. Хятадууд энэнийг айхтар сурсан байгаа юм. Ийм энгийн гаргалгааг хийж чадахгүй бол хэчнээн сайд дарга хийгээд нэмэргүй. Ерөнхийлөгч өнөөдөр аймгуудаар л явж байна. Хийж байгаа юм ерөөсөө алга байна. Уул нь хөдөөгөө эхэлж хөгжүүлэх ёстой юм. Хоёрт бид соёл иргэншлийг бий болгох гэж байгаа бол "Мөрөн гол”-ыг бий болгох хэрэгтэй. Бүхий л том хотууд мөрөн голтой байдаг. Санаачлагатай байхад мөрөн голыг татаж болно. Монголчууд өөрсдөө сэтгэхгүй байна. Би үүнийг хийж эхлүүлнэ. Дэлхий дээр ингэж хөгжсөн улс орны өчнөөн олон жишээ байна. Өнөөдөр энэ улс төрд байгаа хүмүүс жоохон хүүхдүүдээс долоон дор маш их хоцорогдсон хүмүүс байдаг. Бас хэтэрхий шуналтай хүмүүс. Тийм болохоор энэ улсуудаас холдох хэрэгтэй. Дэлхийн улс орнууд өнөөдөр хөгжлийн гараагаа нэгэнт тодорхойлчихоод явж байхад манайх бахь байдгаараа л байна.

-Та У.Хүрэлсүхийн Засгийн газрыг хэр сайн ажиллаж байна гэж дүгнэх вэ?

-Одоо наадуул чинь удахгүй Орос руу явах юм. Тэндээс нэлээд их юм харагдана, бас тодорхой болно. Харин эд нар тэр боломжийг ашиглаж чадах уу, үгүй юу гэдэг бол өөр асуудал юм.

-Монголд өнөөдөр ардчилал байна уу. Зарим хүмүүс эргээд дарангуйлагч систем рүүгээ орсон гэх юм?

-Яг одоогоор Монгол улс эргээд 1937 он руугаа орсон юм байхгүй байна. Зарим хүмүүс худлаа тийм яриа гаргаад байна. Бид өнөөдөр ардчилалд ороогүй байна. Ардчилалд орох заагт л явж байна. Үгүй ядаж төсвөө ч бүрдүүлж чадахгүй байна. Хамгийн гол нь энэ чадваргүй хүмүүсээс л холдох хэрэгтэй. Тэгвэл энэ улс орон дороо хөгжих боломжтой. Монгол өнөөдөр олигарх гэж бий, мөнгөлөг хүмүүс гэж бий. Олигарх нь хуучин ЗХУ-ын аюулаас хамгаалах тагнуулын сүлжээтэй холбоотой байсан хүмүүсийг хэлээд байна. Нөгөөдүүл нь хятад гаралтай хүмүүс. Өөрөөр хэлбэл цаад хятадуудаас мөнгө авсан хүмүүсийг хэлээд байна. Тэглээ гээд тэр хүмүүсийг үзэн ядаад байх юм ерөөсөө байхгүй. Бид нар ч гэсэн ийм замаар хөгжиж болно ш дээ. Япон болоод ирхээр Жайка гэдгээр ингэж үйл ажиллагаа явуулж байна. Солонгос бол Койка гэдэг байгууллагаар дамжуулж хийж байна. Харин монголчууд ингэж сэтгэхгүй байна.

-Баабар Ардчилсан намыг С.Эрдэнийн нам боллоо, эрүүгийн элементүүдээр дүүрлээ гэж хэлсэн. Та энэ талаар ямар бодолтой байна?

-Эрүүгийн элемент байж болно л доо. Эх орондоо хайртай байгаа ш дээ. Хүнийг ингэж муухайгаар дууддаг нь нөгөө Вышинский л байхгүй юу. Баабар тэгвэл өөрөө жинхэнэ Вышинский л байна ш дээ. Ер нь С.Эрдэнэ, М.Энхболд хоёрт нэг авах юм байдаг. Хоёулаа аягүй их тогтуун хүмүүс. Энэ хоёрын зан ааш ерөөсөө өөөрчлөгдөөгүй байхад бусад нь хачин аймаар өөрчлөгдсөн ш дээ. С.Эрдэнийн хувьд үнэнхүү болохгүй бүтэхгүй хүмүүсийн дунд юм хийгээд явж чадаж байна. Энэ бол чадвар гэж би хэлнэ. Ер нь бол Оросын нэг сэтгэгчийн хэлсэн үг байдаг. Нам бол чадваргүй хүмүүсийн тэжээврийн тогоо гэж. Тэгээд энэ боловсрол мэдлэггүй янз бүрийн хүмүүс энэ улс орныг хойш нь татаад байна.

-Сүүлийн үед улс төрийн зарим намууд Оюутолгойн гэрээг цуцлах хэрэгтэй гэж мэдэгдэж байгаа. Энэ талаар та санал бодлоо хуваалцахгүй юу?

-Ер нь бол аливаа юмыг хөдөлгөж л байх ёстой. Монголчууд өөрсдөө Оюутолгойг аваад явж чадна. Оюутолгойн ачаар монголчууд өнөөдөр банктай харьцаж чадаж байна ш дээ. Хамгийн гол нь шунахай байж болохгүй. Удирдах хүнээ зөв сонгох хэрэгтэй. Харин ногдол ашиг авах хугацаагаа наашлуулах хэрэгтэй. Монголд бол шүүх мөнгөтэй хүнд үйлчилдэг бол дэлхийн шүүх өөрөөр ярьдаг. Тийм учраас Монгол улс эндээс ялаад л гарна.

-Монголд хувьсгал хийхийг уриалсан уриалга их гарах боллоо. Энэ талаар таны бодол санааг сонсъё.

-Аливаа хувьсгалийн мөн чанар нь их хялбархан. Хэн мөнгө гаргав, мөнгө хэнийг хөдөлгөв, үр дүнд нь юунд хүрэв гэсэн ийм л гурван асуулт байдаг. Ардчилсан холбоог анх байгуулж байхад би мөнгийг нь гаргаж байсан. Тийм учраас би сайн мэдэж байна. Гэтэл гэнэт Москвагаас том мөнгө орж ирлээ . Урвагч нар дорхноо бий боллоо. Тэгээд хамгийн түрүүнд хэнийг ачсан. Намайг л холдуулсан ш дээ. Бүх хувьсгал яг ийм замаар явж ирсэн. Оросын хувьсгал бол Германий мөнгөөр бий болсон байдаг юм. Александр Парус энэ хувьсгалаар саятан болсон. Харин Ленин завшсан. Троцкий гүйцэтгэсэн. Тийм л юм болсон. Тэнд байгаа уриа эд нар бол бүгд Александр Паусынх байдаг юм. Уул нь тэр хүн тохирсон ёсоор сангийн яамны сайд болох ёстой байсан боловч Ленин хэлсэн үгэндээ хүрээгүй. Гэхдээ Монголд хэзээ ч нэг хүний дэглэм тогтохгүй. Монгол улс нэг их удахгүй ардчилалын баян бүрд болно. Энэнд итгэж болно

-Ц.Элбэгдорж, Э.Бат-үүл хоёрыг сүүлийн үед хүмүүс их хараадаг болсон байх шиг. Яагаад тэр вэ?

-Энэ хоёр хоёулаа их шунахай хүмүүс ш дээ. Наад хоёр чинь хамгийн анх над дээр цалин асууж орж ирсэн юм. Гэхдээ би энэ хоёрт тийм муу биш. Бид тухайн үед тангараг өргөсөн. Харин Э.Бат-Үүл тангарагаа зөрчсөн. Энэ хоёр хүнд маш их асуудал байгаа. Одоо тэр нь дэлбэрэхийн наахнуур байна. Тийм учраас л хүмүүс тэгж хандаж байгаа байх. Эд нар анхнаасаа шунахай байсан юм. Аливаа юм чинь үргэлж эсрэгээрээ байдаг. Муу хүн л юманд хүрдэг байхгүй юу.

-90-д оны үед Оросын тагнуулынхан МАХН-ыг аврах ажиллагаа явуулсан гэж та өмнө нь ярьж байсан. Энэ талаараа та тодруулж ярина уу?

-Ер нь бол манай улсын өөрийнх нь бүтэц оршин тогтнох явц их өвөрмөц юм. Бусад улстай адилхан биш. Сүхбаатар, Чойбалсан нар гээд анхны долоогийн цалингийх нь цэсийг нь аваад үзье л дээ. Хэн тэдэнд цалин өгч байсан юм. Тэгээд цаашаа явсаар байгаад манай улс төрийн товчооны бүх гишүүд зөвлөлийн тусгай албанд батламж гаргасан байдаг. Удахгүй энэ бүх юм түүхээрээ нээгдэнэ. Түүнээс биш би энэ бүх юмыг ганцаараа мэддэгтээ бишээ. Зүгээр дэглэм нь тийм юм. Тэгээд тийм дэглэмтэй улсад хувьсгал гарна гэдэг болдоггүй зүйл. Би өөрөө Орос генерал зөвлөхтэй хамт ажиллаж байсан учраас Монголд ямар нөхцөл үүсвэл хамгийн аюултай вэ гэдгийг сайн мэднэ. Тэр нь Панмонголизм. Ингээд би санамсаргүй хоёр Өвөр монгол хүнтэй таараад тэр хоёр дээр нэлээд удаан ажилласан. Найз нөхдөө ч Өвөр монгол болгоод л, сүүлдээ бүр өөрийгөө ч тэгж хэлээд л эцэст нь тэр хоёрыг Ардчилсан холбооны хуралд оруулсан. Зөвлөлтийн агент байж болзошгүй хүмүүст мэдээлэл тарааж тэд тийшээ хүргүүлсэн нь аз болсон. Ийм мэдээлэл авахаар Орост шууд конверт задалдаг юм. Тэгээд тэр конвертийг задлаад тэр дотор байсан зааврийн дагуу ажилладаг. Тэгээд тэр зааврын дагуу ажлын групп орж ирнэ. Тэр ажлын групп газар дээр нь шууд мөнгө хайрлахгүй шиддэг.

Тэгээд л тэр нь л болохгүй юу. Тэгээд манай хэсэг хүмүүс мөнгөтэй боллоо ш дээ. Ингээд л шунал үүсч байна ш д. Тэнд л одоо энэ яриад байгаа МАНАН гэдэг юм чинь үүссэн болохоос биш сүүлд бий болсон юм биш. Тэр үед л энэ МАНАН гэдэг юм чинь үүссэн юм. Гэхдээ тэд нарын орж ирж байгаа номер нэг асуудал бол өөрийнхөө сатилет буюу дагуул намыг аврах л асуудал байсан. Миний хувьд гэвэл Монгол улс тусгаар тогтносон улс болоосой гэж л хүсч байсан. Би цаашаагаа нэг их ингээд өрнөчих нь гэж ерөөсөө бодоогүй. Хэрвээ энэнийг хийж чадаагүй бол биднийг зүгээр л дотоодын хүчээр л дарчих байсан. Өөрөөр хэлбэл эрх баригчид биднийг нэг бол шоронд суулгах байсан, эсвэл Шар хаданд аваачиж хэвтүүлэх байсан. Эсвэл болохгүй хэдийг нь машинаар дайруулчих гэдэг ийм л юм байдаг байхгүй юу. Их энгийн. Би энэнийг өөрөө цээжээрээ мэднэ. Тэгээд тэр зэрэглэлийг дэд шат руу оруулаад ирэхээр сөрөг намын улсуудаас тэдийг сайд болго, тэгээд тэр намыг нь байгуул гэж зааварладаг байхгүй юу. Би өөрөө АН-ын хамгийн ахны удирдах зөвлөлийн гишүүн хүн. Гэтэл тэд намайг оруулахгүйгээр хуралдаж байсан. Ингээд энгийнээр бод доо. Тэгээд манай намд орж ирээгүй Э.Бат-Үүл энэ намын дарга болж байсан. Ердөө л энэ. Тэгэхээр энэ АН чинь зүгээр л зохиомол АН болчихож байгаа юм. Тэглээ гээд яахав дээ муу юм байхгүй ш дээ. Тэгээд бид олон улстай харьцаж чадсан, дэлхийн банктай харьцаж чадсан. Монгол гаргалгаа нь гарсан. Одоо бол Монгол улс яг өөрийнхөө замыг сонгох ёстой. Тухайн үед ЗХУ манай төсвийн 60 хувийг бүрдүүлж байсан. Тэгэхээр яаж ч бодсон мөнгөний эзэн улс юмаа мэддэг юм байгаа биз дээ. Гэхдээ тэр хувьсгал их дажгүй хувьсгал болсон.

-Э.Бат-үүл нэг удаа таныг тухайн үед хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг цагдаа нар луу турхирч аймшигтай юм хийх гэж байсан гэж ярьж байсан. Энэ үнэн үү?

-Тэр өөрөө их гэмтэй болоод л тийм юм сэтгэж ярьж байна ш дээ. Тэрнийг би уншсан, уншсан. Тэгээд би удирдагчийгаа өшиглөөд ч гэх шиг их сонин юм ярьсан байсан. Би хэзээ ч тийм юм хэлээгүй. Би өөрөө НАХЯ-нд байхдаа сайдын резевер байсан тул сайдтай шууд харьцдаг байсан. Бидний тухайн үед зорьж байсан юм бол тэр үеийн дэглэмийг л нураах л зорилготой байсан. Тэгээд тэр зорилгодоо хүрсэн. Тухайн үед би анхнаасаа АНУ явна гэдгээ тэдэнд хэлж байсан. Харин намайг АНУ-аас ирэхэд нөгөө нөхдүүд намайг их эвгүй зүйлээр оролдож,түүнээс болж би хоёр сар гаруй хугацаанд Ганц худагт суусан. Гэхдээ би тэд нарт нэг их өс хонзон санадаггүй. Гэхдээ нэг юмыг хэлэхэд "Хүн мөнгө аваад эрх мэдэлтэй болоод ирэхээр тэнэг болдог нь тодорхой”. Тэр тусмаа тиймэрхүү хүмүүс бүр тэгдэг. Бүтээлч байх бол их өөр шд. Тэр утгаараа эх орныхоо төлөө сайн юм хийх бүр сайхан. Харин тэр урваач шарваач муу хүмүүс үүнийг ерөөсөө ойлгодоггүй бөгөөд ойлгохыг ч хүсдэггүй. Ийм л юм.

-Ярилцсанд баярлалаа.

Ж.Батдорж

Ц.Цэрэнбалжид: Хүүхэд хаашаа чиглэх нь багш өөрийг нь хэрхэн үнэлж байгаагаас их шалтгаалдаг

munkhbat — Tue, 20 Nov 2018 11:08:28 +0800

Архангай /МОНЦАМЭ/. "Миний Монгол бичиг-2018” улсын уралдааны мэргэжлийн багш ангиллын тэргүүн байрын шагналт, Архангай аймгийн Лаборатори нэгдүгээр сургуулийн монгол хэл, бичиг, уран зохиолын багш, Хэл шинжлэлийн ухааны магистр Цэрэндондовын Цэрэнбалжид багштай ярилцлаа.

-Сайн байна уу? Танд өдрийн мэндийг нийт уншигчдынхаа өмнөөс хүргэе. Юуны түрүүнд та өөрийгөө товчхон танилцуулаач.

-Сайн. Сайн байна уу. Баярлалаа. Намайг Цэрэндондовын Цэрэнбалжид гэдэг. 2000 онд Улаанбаатар хотноо УБИС-ийг монгол хэл, уран зохиолын багш мэргэжлээр төгсөөд, Архангай аймгийн лаборатори 1-р сургуульд 19 дэх жилдээ багшилж байна. Хэл шинжлэлийн ухааны магистрын зэрэгтэй.

-Та манай сониныг тогтмол захиалж уншдаг юм билээ. Монгол бичгээр хэвлэгддэг цорын ганц хэвлэл шүү дээ. Сониныг уншихын давуу тал нь юу байна вэ?

-Тийм ээ. Бор цаасан дээр гарч байхаас нь эхлээд л захиалсан даа. "Хүмүүн бичиг” сонины дугаар бүрийг авч хадгалдаг./Хүүхдүүдэд уншуулсаар байгаад элэгдэж хуучирсан боловч нямбайлан хадгалсан хэд хэдэн хавтас бүхий дугааруудыг харууллаа. сурв/Монголын ирээдүй болсон хүүхэд багачуудын оюуны хөгжилд өөрийн гэсэн томоохон хувь нэмрээ оруулж байгаа энэ сониныг захиалахгүй бол "Би мэргэжлийн багш биш” гэж өөрийгөө тооцно. /инээв/ "Хүмүүн бичиг” сониноо захиалснаар сурагчдынхаа нүдийг нээгээд зогсохгүй өөрөө ч сурах зүйл их байдаг. Сониноо захиалж уншдаг багш нар, хүүхдүүд давуу талыг нь олон талаас нь өөр өөрийнхөөрөө хэлэх байх. Миний хувьд сониноо уншаад багш сурагч хоёр хоёулаа хөгждөгөөрөө давуу талтай.

-Хүүхдүүд монгол бичгийг их сонирхох болсон. Сурагчид эх хэлнийхээ нандин өв соёлоос суралцах, бахархах хүсэл тэмүүлэлтэй болж байгаа нь багшийн хөдөлмөр, нөлөөлөх чадварынх байх...?

-"Зулын гэрэл тосноос, шавийн эрдэм багшаас” гэдэг үгийн утга учрыг өөрийнхөө биеэр мэдэрч байна даа. Намайг самбарт монгол бичгээр дурайтал бичээд, дуржигнатал уншихаар хүүхдүүдэд сурах хүсэл төрдөг байх. Эхлээд өөрөө биеэрээ үлгэрлэж байж л хүүхдийг сурах хүсэл тэмүүлэлтэй болгоно. Хүсэл тэмүүлэлтэй болсон хүүхэд хурдан ч сурна, сайн ч сурна. 6-р ангийн бяцхан шавь нар минь яг л анх сургуульд орж байсан шигээ монгол бичиг хэмээх цоо шинэ ертөнцтэй танилцана. Багш нар ч гэсэн нэгдүгээр анги авсан багш шиг л хөдөлмөрлөнө дөө. Асар их хичээл зүтгэл, хөдөлмөрийн үр дүнд хүүхдүүд монгол бичиг сурдаг гэдгийг мэргэжлийн багш нар л сайн ойлгоно доо.

-Багш хүнд сурагчаа судлах, үнэлэх гэдэг том ажил байдаг шүү дээ. Үүндээрээсээ тухайн хүүхдийг хааш нь чиглүүлж болох нь харагддаг байх. Тийм үү?

-Тийм ээ. Сурагчаа, ангиа судлалгүйгээр хичээл орохын арга байхгүй. Заримдаа үерхэл нөхөрлөлийг нь хүртэл судлах хэрэгтэй болно шүү дээ. Бэл сайтын бэлтгэл сайн гэдэг шиг судалгаа сайн хийх тусам хичээл үр дүнтэй болдог. Багшийн ажлын хамгийн хэцүү нь хүүхдийг үнэлэх. Хүүхэд өөрийнхөө хэмжээнд хийгээд явж байхад л болно. Заавал хэн нэгэнтэй харьцуулах албагүй. Хүүхдийг хэн нэгэнтэй харьцуулж урмыг нь хугалахыг хүсдэггүй. Хүүхэд хаашаа чиглэх нь багш өөрийг нь хэрхэн үнэлж байгаагаас их шалтгаалдаг. Хэчнээн чадахгүй, мэдэхгүй байсан ч урам өгөөд л байхад хүүхэд хичээлдээ дуртай болдог. Тухайн хүүхдийг зөв үнэлнэ гэдэг бол зөв чиглүүлэхийн эхлэл болдог.

-Таны монгол бичгийн төрлөөр оролцсон уралдаан тэмцээн юу байна вэ? Амжилтаасаа дурдвал...?

-Багшлах хугацаандаа ангийн массын сургалтад анхаарахаас гадна олимпиад уралдаан тэмцээнд өөрөө болон сурагчид маань тогтмол амжилттай оролцсоор ирсэн. Миний сүүлийн жилүүдэд гаргасан амжилтаас дурдвал 2018.04-р сард БСШУСЯ, Монголын бурхан шашны төв Гандантэгчилэн хийд, "Монгол бичиг” нийгэмлэгээс хамтран зохион байгуулсан монгол туургатны "Миний монгол бичиг” олимпиадын "Мэргэжлийн багш” төрөлд тэргүүн байр эзэлж байлаа. Мөн 2017 онд аймгийн уламжлалт монгол хэлний олимпиадад дэд байр, Булган аймгийн Гурванбулаг суманд зохион байгуулдаг сансрын нисэгч Ж.Гүррагчаагийн нэрэмжит олимпиадын мэргэжлийн багш төрөлд алт, хүрэл медаль, Баянхонгор аймгийн Өлзийт суманд зохион байгуулдаг академич Ш.Лувсанвандангийн нэрэмжит олимпиадад алт, Булган аймгийн Хишиг-Өндөр суманд зохион байгуулдаг зохиолч Ш.Гаадамбын нэрэмжит "Эх хэл”-ний олимпиадад мөнгө, хүрэл медаль, Завхан аймгийн Идэр суманд зохион байгуулдаг "Эх хэлний баяр”-ын мэргэжлийн багш ангилалд 14-р байрыг тус тус эзэлж байлаа.

Энэ хичээлийн жилд зохион байгуулагдсан "Бүтээлч багш” аймгийн уралдаанд дэд байр эзэлсэн. Өөр көндөө л уралдаан тэмцээнд орж тэрүүлэх байранд орж байсан байна. Бас Монгол Улсын спортын мастер А.Шижээгийн нэрэмжит "Төвийн бүсийн аварга” шалгаруулах 100 буудалт даамын тэмцээний насанд хүрэгчдийн эмэгтэй ангилалд амжилттай оролцож, 100 буудалт даамын улсын спортын 2-р зэргийн тамирчны болзол хангаж, үнэмлэхээ авсан шүү дээ. /инээв/

Сурагчдын амжилтыг дурдвал маш олон сайхан амжилтууд байна л даа. Би зөвхөн улсын хэмжээний уралдааныг дурдая.

Өнгөрөгч 11-р сард улсын хэмжээнд зохион байгуулагдсан "Захидал түүх өгүүлнэ” уралдаанд шавь 7а ангийн сурагч Б.Уртнасангийн захидал 5000 гаруй оролцогчоос шалгарч, тэргүүн байр эзлэн МҮОНРТ-ийн нэвтрүүлэгт орсон. Сая амралтын өдөр нэвтрүүлэг гарна билээ. Мөн 04-р сарын 20-23-ны өдрүүдэд БСШУСЯ, Монголын бурхан шашны төв Гандантэгчилэн хийд, "Монгол бичиг” нийгэмлэгээс хамтран зохион байгуулсан монгол туургатны "Миний монгол бичиг” олимпиадын "7-9-р анги” төрөлд 8а ангийн сурагч Б.Энхчимэг маань тэргүүн байр эзэлсэн. "Эртний сургаалиас суралцъя” эсээ бичлэгийн улсын уралдаанд 8а ангийн сурагч Б.Энхчимэг хувийн амжилтаараа 3-р байр, багийн амжилтаар мөн 3-р байр эзэлсэн. 2017 оны 03-р сард "Ээждээ захидал бичээрэй” улсын уралдаанд 11а ангийн сурагч Д.Ринчендорж тэргүүн байр, 2018 оны 03-р сард "Ээждээ захидал бичээрэй” улсын уралдаанд 12а ангийн сурагч Н.Лхагвабаяр тусгай байр, 2017 онд "Миний мэдэх О.Дашбалбар” эсээ бичлэгийн улсын уралдаанд 12а ангийн сурагч Д.Ринчендорж тэргүүн байр, 2016 оны 5-р сард Ё.Эрдэнэцэцэг багшийн нэрэмжит монгол бичгийн улсын олимпиадад 12а ангийн сурагч Д.Наранцэцэг дэд байр, 2016 онд улсын "Хүрэл тулга” яруу найргийн наадамд 9д ангийн сурагч Г.Юмчинсүрэн тэргүүн байр, 2014 онд улсын "Хүрэл тулга” яруу найргийн наадамд 9г ангийн сурагч Ц.Чиндолгор дэд байр эзэлсэн.

Үүнээс гадна бүсийн болон аймагтаа зохион байгуулагддаг уралдаан, тэмцээнүүдэд шавь нараас минь оролцож, олон сайхан амжилтуудыг гаргасан байдаг шүү. Би шавь нараараа үргэлж бахархдаг.

-Сайн багшаас сайн шавь төрдөг гэдэг. Таны шавь нарын сургалтын амжилтыг эргээд нэг харвал ямар хэмжээнд байна гэж боддог вэ?

-Говь-Алтай аймгийн багш Сүнжидмаа, Дундговь аймгийн багш Отгонсүрэн, Увс аймгийн багш Мягмаржав гээд үнэхээр мундаг багш нар монголд олон бий. Би энэ мундаг багш нараа харж, бахархаж бас битүүхэндээ тэдний энд хүрчих юмсан гэсэн итгэл тээн олон жил уйгагүй хичээж ажилласан. Хөдөлмөрлөсний минь үр дүн чамгүй хэдий боловч цаашид улам олон хүүхдийг, бүр анги ангиар нь эх хэлдээ дуртай, хайртай болгохыг хүсдэг. Шавь нар минь эх хэлээ төгс эзэмшээсэй гэж их хичээж, хичээлээ заадаг даа.

-Ярилцсанд баярлалаа.

-"Хүмүүн бичиг” сонинг тогтмол захиалж уншдаг байснаас ярилцлага өгөөд сонинд гарна гэж бодож байсангүй ээ. Урьж оролцуулсан танай сонины хамт олонд баярлалаа. Эрдэм ухаан дэлгэрэх болтугай.

Ц.Мөнхнасан: Мал аж ахуйн гаралтай бүтээгдэхүүнд өртөг шингээх зорилт эхнээсээ ажил хэрэг болж байна

munkhbat — Tue, 06 Nov 2018 15:02:39 +0800

Архангай аймгийн хөгжлийн нэг хөшүүрэг болох хүнс, хөдөө аж ахуйн чиглэлээр ямар бодлого барьж ажиллаж байгаа талаар аймгийн Засаг дарга Ц.Мөнхнасангаас тодрууллаа.

-Аймгийн хэмжээнд барьж буй хөдөө аж ахуйн бодлого, энэ хүрээнд авч хэрэгжүүлж байгаа ямар ажлууд байна вэ?

-Манай аймгийн хөгжлийн хөшүүрэг нь хөдөө аж ахуй юм. Тэр дундаа мал аж ахуйн үйлдвэрлэл голлож зонхилдог. Тиймдээ ч улсдаа малын тоо толгойгоороо эхний гуравт орсоор байна. Ялангуяа үхэр, хониныхоо тоогоор улсдаа тэргүүлж байгаа. Тэгэхээр бидний хөгжил бол хөдөө аж ахуй. Тэр дундаа мал аж ахуйн чиглэлээр хөгжинө гэж зорилгоо болгон ажиллаж байна. Мал аж ахуйгаас гаралтай бүтээгдэхүүндээ үнэ өртөг шингээж үйлдвэрлэгч бий болгох, өртөг шингээж борлуулах, ажлын байр бий болгож, бизнесийн орлого болгоно гэсэн зорилтыг аймгийн Засаг даргын 2016-2020 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрт тусган ажиллаж байна. Үйлдвэрлэл бий болгох чиглэлээр бид эхний ээлжинд хамгийн үнэгүй байгаа богийнхоо арьс, нэхийг элдэх жижиг цехүүдийг өнгөрсөн оноос сум болгонд нэг нэгийг нийлүүлээд ажиллаж байна. Түрүүчээс нь ажил нь нэлээн жигдрээд үр дүнгүүд гарч байна. Нэг хонины нэхий 500 төгрөг ч хүрэхгүй байна. Бид энэ нэхийг аваад элдэж боловсруулаад түрүүчээс нь саяхны "Архангайн түншлэл 2018” үзэсгэлэн худалдаанд оруулж ирж оролцсон. Элдчихсэн хонины нэхий 50000 төгрөг, хамгийн бага нь 30000 төгрөг байлаа. Тэгэхээр үнэгүй шахуу байгаа хонины нэхийнд ийм хэмжээний өртөг шингээж болох юм гэдгийг харуулж чадлаа.

-Мал аж ахуйн чиглэлээр Цөм сүргийн үржлийн төвийг байгуулж, малын үржил селекц, чанарт анхаарсан ажлууд хийж эхэлсэн байсан. Энэ талаараа товчхон мэдээлэл өгөөч?

-Малын удмын сан, генетикийн тухай хууль батлагдаж, сая 6-р сарын 1-нээс эхлэн хэрэгжиж эхэллээ. Мөн малын эрүүл мэндийн тухай хууль хэрэгжиж эхэлсэн. Архангай аймгийн тухайд малын тоо их учраас тоонд биш чанарт анхаарах шаардлага байна. Манай аймаг 1998 онд хоёр сая малтай байсан. Өнөөдөр бид 5,3 сая малтай болж, хоёр мал идэж байсан өвсийг таван мал идэж байна. Энэ хэмжээгээрээ бэлчээрийн даац болон малаас гарч байгаа ашиг шим багасч, малын чанар муудаж байна. Тэгэхээр бид малын үржил селекцийн ажлыг бодлогын хэмжээнд авч үзэж, зохион байгуулах шаардлагатай болсон. Энэ дагуу бид аймгийн ИТХТ-ийн хурлаар орон нутгийн өмчит Цөм сүргийн үржлийн төвийг байгуулсан. Энэ төвөөрөө дамжуулан Архангай аймаг эхний ээлжинд хонь, ямаа, үхэрт үржлийн чанарыг сайжруулах, хээлтүүлэгч, хээлтэгч бойжуулах ажлыг хийж байна. Тус төв нь аймагт байгаа үржил селекцийн ажлыг сайжруулах, мөн био технологийн дэвшилтэд аргуудыг нэвтрүүлэх зорилго тавин ажиллаж байгаа. Дээрээс нь бид сумдад үржлийн нэгжийг байгуулъя гэж шийдэн, энэ жилээс зарим суманд дэмжлэг өгч ажлыг нь эхлүүллээ. Үүний нэг нь Хотонт үржлийн хэсгийн хонины үржлийн нэгжийг байгуулан ХХААХҮЯ-наас дэмжлэг аваад ажиллаж байна. Мөн Тамир үүлдрийн хэсгийн хонинд үржлийн нэгжийг Ихтамир сумын хоёр багт ХААИС-тай хамтран байгуулж, 10-р сарын 15-наас зохиомол хээлтүүлгийн ажлыг хийж байна. Аль нэг газраас хээлтүүлэгч авч ирье гэхээр малын өвчин гэдэг хэцүү зүйл байна. Тэгэхээр бид үрийг нь авч, зохиомол хээлтүүлгийн аргыг ашиглаж байгаа. Эндээсээ бид хээлтүүлэгчээ бойжуулж малчдаа хээлтүүлэгчээр хангах ийм боломж нээгдэж байгаа юм. Тамир үүлдрийн хэсгийг цаашид үүлдэр болгох хэмжээнд ХААИС-тай хамтраад шинжлэх ухааны үндэслэлтэй нэлээд ажил хийх шаардлагатай байна. Үүний эхлэлийг энэ үржлийн нэгжээр дамжуулан тавьж байна. Малчид малынхаа чанар, ашиг шимд анхаарч энд тэндээс хуц, ухна авч ирж тавьж байна л даа. Нэг л сайжирч өгөхгүй байгаа. Жишээ нь, би нэг хуц авч ирээд тавьчихдаг. Хэсэг хугацааны дараа төл нь сайн юм гээд гуйсан хүн болгонд өгсөөр байгаад тэр хуцын төл тэр голоор нэг болдог байх жишээтэй. Үржлийн нэгж байгаагийн бас нэг онцлог нь бол малчинтайгаа 2-4 жилийн хугацаатай гэрээ байгуулах юм. Тэр малчны хонинд чанарын ангилалт хийгээд малчинд махны чиглэлийн ч юмуу ноосны чиглэлийн хуц хэрэгтэй гэдгийг тодорхойлж хээлтүүлгийн ажлыг хийх юм. Малчин заавал хээлтүүлэгчтэй байх албагүй. Эр төлгөө тэр үржлийн нэгждээ өгчихвөл, түүгээр нь үржлийн нэгж нь санхүүжээд явах боломжтой юм. Үржлийн нэгжийг дагаад цаанаа томоохон бизнесийн ажил явагдах боломжтой юм. Ийм үржлийн нэгжүүдийг бид олноор нь байгуулаад, дэмжээд явбал Архангайн мал жигд сайжирч, бүртгэл, гарал үүсэл тодорхой болоод ирнэ. Нөгөө талаар олон ажлын байр бий болох юм.

-Эрүүл хүнс үйлдвэрлэлийн тухайд ямар бодлого барьж ажиллаж байгаа вэ?

-Монгол Улсын Засгийн газрын 2016-2020 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрт "Эрүүл Монгол хүн-Эрүүл хүнс” гэсэн хөтөлбөр хэрэгжиж байгаа. Хөтөлбөрийн хүрээнд аймагтаа хүнс үйлдвэрлэж байгаа хүмүүсийнхээ хүнсийг авч хэрэглэж, орлого бий болгох чиглэлээр ажиллаж байна. Энэ чиглэлээр Хүнсчдийн холбооны тодорхой төлөөллүүдтэй уулзсан. Орон нутгийн хүсний үйлдвэрлэгчдийн хийсэн бүтээгдэхүүнүүд нь Улаанбаатараас ирсэн томоохон хүнсний үйлдвэрүүдийн бүтээгдэхүүнүүдэд "цохигдоод” борлуулалт сайн биш байдаг талтай. Энэ чиглэлээр хүнсчдийн томоохон зөвлөлгөөнийг хийх гэж байна. Саяхан хөдөөгүүр яваад ирлээ. Сургууль, цэцэрлэгийн Үдийн цай хөтөлбөр хэрхэн хэрэгжиж байгаа талаар мэдээлэл авлаа. Учир дутагдалтай зүйлүүд байна аа. Өнөөдөр бизнес эрхэлдэг нөхдүүд авчихдаг юм байна. Улаанбаатараас хүртэл төмс, хүнсний ногоог авч ирж өгдөг байгаа юм. Өмнө нь энэ чиглэлээр албан тоот бичиг сумдад хүргүүлсэн хэдий ч үүний хэрэгжилт ч муу байна. Одоо захирамж гаргая гэж бодож байна.

Хүнсчдийнхээ зөвлөлгөөнийг хийж тодорхой чиглэлээр зөвлөмж уриалга гаргаж, зохион байгуулна. Ганцхан талх, нарийн боов биш л дээ. Нутгийнхаа хөрсөнд бий болсон төмс хүнсний ногоо, цагаан идээ, мах зэргийг хүүхдүүддээ шинэ, эрүүлээр нь өгч хэвших хэрэгтэй. Үүнийг бүрэн ажил болгоно. Хүнсчдийн зөвлөлгөөнийг зохион байгуулж байгаа гол зорилго нь орон нутагтаа үйлдвэрлэсэн хүнсний бүтээгдэхүүнийг өдөр өдөрт нь шинээр нь эндээ хэрэглэдэг байя. Энэ ажлаа худалдаа эрхлэгчидтэйгээ хамтаръя гэж байгаа. Энэ мөнгөний эргэлтийг нутаг орондоо шингээх нь чухал байна. Ирэх жил гэхэд томоохон хүлэмжийн аж ахуйн цогцолборыг бий болгоё гэж байна. Өөрөөр хэлбэл, хүлэмжийг бий болгоод усалгааг нь байгуулж өгье. Хүлэмжээс гарсан бүтээгдэхүүнийг савладаг, даршилдаг цехийг нь хүртэл байгуулж өгнө. Ингээд ирэхээр тэнд наанадаж 100 шинэ ажлын байр бий болно. Нөгөө талаар шинэ бүхнийг бид өөрсдөө хэрэглэнэ. Энэ чиглэлээрээ хүнсчидтэйгээ ярилцаад нэг ойлголцол, нэг гарцанд хүрэх юм. Цаашид орон нутагтаа байгаа зүйлээ илүү их хэрэглэдэг, үйлдвэрлэгчид маань хүнсээ чанартай байлгах асуудлаа бүрэн хариуцаад даагаад явдаг голдиролд орно оо. Ингээд мөнгөний урсгалыг дотооддоо авч үлдэх ажлуудыг хүнсчидтэйгээ хамтран хийнэ.

-Ярилцсанд баярлалаа.

Р.Амарбаясгалан: Харвалтаар эмчлүүлж буй хүмүүсийн дийлэнх нь цусны даралт ихсэлт, чихрийн шижингээс болсон байдаг

zulaa — Tue, 06 Nov 2018 11:45:31 +0800
Тархины харвалттай тэмцэх дэлхийн өдөр аравдугаар сарын 29-нд буюу өчигдөр тохиолоо. Монгол Улс арав дахь жилдээ энэ өдрийг НҮБ-аас гаргасан "Харвалт биднийг сөхрүүлсэн ч бид босч чадна” уриан дор тэмдэглэн өнгөрүүлж байна. Энэ талаар Монголын харвалт судлалын нийгэмлэгийн тэргүүн доктор, профессор, зөвлөх эмч Р.Амарбаясгалантай ярилцлаа.

Б.Цэрэннадмид: Хууль хэрэгжүүлэх талаар чиглэл өгч, үр дүн шаардана

munkhbat — Thu, 01 Nov 2018 15:25:42 +0800

Аймгийн төрийн албаны удирдах ажилтны зөвлөлгөөн зохион байгуулах гэж байгаатай холбогдуулан аймгийн ЗДТГ-ын дарга, Төрийн албаны салбар зөвлөлийн дарга Б.Цэрэннадмидтай ярилцлаа.

-Танд энэ өдрийн мэндийг хүргэе. Тэгэхээр 11-р сарын 02-нд аймгийн төрийн албаны удирдах ажилтны зөвлөлгөөн зохион байгуулах гэж байна. Энэ талаар мэдээлэл өгөхгүй юу?

-Архангай аймгийн хэмжээнд нийт 159 төрийн байгууллага үйл ажиллагаа явуулж, төрийн албанд нийтдээ таван мянга гаруй хүн ажиллаж байна. Бүтцээр нь авч үзвэл төрийн үйлчилгээний буюу боловсрол, соёл, эрүүл мэндийн байгууллагад дөрвөн мянга гаруй албан хаагчид ажиллаж, төрийн захиргааны болон төрийн тусгай албанд бусад албан хаагчид ажиллаж байна. Аймгийнхаа төрийн бүх байгууллагын дарга, захирал, эрхлэгч болон байгууллага доторх хэлтэс, албаны удирдлагуудыг хамруулан нийтдээ 280 хүний бүрэлдэхүүнтэй аймгийн төрийн албаны удирдах ажилтны зөвлөлгөөн зохион байгуулна.

Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газраас өнгөрсөн 9-р сард төрийн албаны удирдах ажилтны улсын зөвлөлгөөнийг зохион байгуулж, 2019.01.01-нээс хэрэгжиж эхлэх төрийн албаны шинэ хуулийн үзэл баримтлал, өөрчлөлтүүд болон түүнийг хэрэгжүүлэх бэлтгэл ажлуудыг хангах, мөн төрийн албаны сахилга хариуцлага, дэг журмыг сайжруулах чиглэлээр гарсан албан даалгавар, тогтоолыг хэрэгжүүлэх чиглэлээр тодорхой үүрэг чиглэлүүдийг өгсөн. Үүний дагуу аймгийн ИТХ, ЗДТГ, Төрийн албаны салбар зөвлөл хамтраад зөвлөлгөөнийг хийж байна. Зөвлөлгөөнд Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газар, Төрийн албаны зөвлөл, Удирдлагын Академийн холбогдох албан тушаалтнууд оролцож мэдээлэл хийнэ. Мөн цаг үеийн ажлын явц, цаашид анхаарах асуудлуудын талаар ярилцахаар хөтөлбөр төлөвлөгөө гаргасан.

-Зөвлөөгөөнөөс ямар үр дүн хүлээж байна вэ?

-Ер нь бол Төрийн албаны тухай хуулийн шинэчлэл нь төрийн албанд тэр дундаа байгууллага удирдаж байгаа хүний хувьд хамгийн чухал юм. Зөвлөлгөөнөөр төрийн албаны шинэчлэл, шатлан дэвших систем, хөгжлийн бодлого, төлөвлөлт хүний нөөц, манлайлал зэрэг нэлээд олон сэдвээр ярилцаж мэдээлэл өгнө. Нэг ёсондоо хууль хэрэгжүүлэхталаар чиглэл өгч, дараа нь үр дүн шаардана гэж ойлгож болно.

-Төрийн албаны тухай хуулийн онцлог нь юу байгаа вэ? Тэр дундаа удирдах албан тушаалд хамаарах өөрчлөлтүүд юу байна вэ?

-Тэгэхлээр дан ганц удирдах албан тушаалтан төдийгүй нийт төрийн албан хаагчдад хамаарах томоохон өөрчлөлт бол шатлан дэвших буюу карьерын системийг нэвтрүүлж байгаа явдал юм.

Тухайлбал, яамны төрийн нарийн бичгийн дарга болохын тулд төрийн албанд 16-гаас доошгүй жил, түүнээс газрын даргаар 8 жил ажилласан байх. Газрын дарга болохын тулд төрийн албанд 12-оос доошгүй жил, үүнээс хэлтсийн даргаар 4-өөс доошгүй жил ажилласан байх шаардага тавигддаг болж байгаа. Ингэхээр төрийн албанд төрийн албаны ямарч мэдлэг, ажлын туршлагагүй хүн шууд дарга болдог асуудал байхгүй болно гэж хэлж болно.

Өөрөөр хэлбэл, төрийн албаны мэргэшсэн тогтвортой байдал бэхжиж, төрийн албаулс төрөөс хараат бус болно гэж үзэж байгаа. Үүнд лтус хуулийн шинэчлэлчиглэгдсэн. Мөн ажлын байрны дүн шинжилгээ хийгдэнэ. Түүнийг дагаад цалин хөлсний шинэчлэл хийгдэхээр байгаа.

-Төрийн албаны тухай шинэ хуулийг хэрэгжүүлэхэд шаардлагатай бэлтгэл ажлууд хэр хийгдэж байна. Ямар чиглэлд илүү анхаарч байгаа вэ ?

-Аливаа хууль батлагддаг. Тэгэхдээ хамгийн гол нь тухайн хуулийг хэрэгжүүлэх журам гэдэг хамгийн чухал байдаг. Үүнээсхуулийн хэрэгжилт ихээхэн хамаарна. Төрийн албаны шинэ хуулийг хэрэгжүүлэхийн тулд түүнийг даган гарах 47 журам шинэчлэгдэх шаардлагатайболж байгаа. Энэ журмууд УИХ-аар, Засгийн газраар ихэнх нь Төрийн Албаны Зөвлөлөөр орж батлагдана.

Улсын хэмжээнд одоо ихэнх журмуудыг боловсруулах ажлын хэсэг томилогдоод журмынхаа төслийг боловсруулаад иргэд аж ахуй нэгж байгууллагуудаас холбогдох саналуудыг аваад явж байна. Мөн Улсын хэмжээнд төрийн жинхэнэ албан хаагчдын үйл ажиллагаа мэргэшлийн түвшинг үнэлэх буюу аттестачлах ажил 11 сараас эхлэн хийгдэнэ. Үүнд төрийн захиргааны болон төрийн тусгай албан тушаалын албан хаагчид хамрагдана. Үүнд манай албан хаагчид сайтар бэлдэх шаардлагатай.

Бид аймгийнхаа хэмжээнд шинэ хуулийн хэрэгжилтийн бэлтгэл ажлыг хангах болон сахилга хариуцлагыг дээшлүүлэх чиглэлээр тодорхой ажил арга хэмжээнүүдийг хэрэгжүүлээд явж байна.

Тухайлбал, төрийн захиргааны албан тушаалын сул орон тоог нөхөх ажлыг эрчимжүүлж, 11-р сарын 15-ны өдөр төрийн албанд анх орох иргэний шалгалтыг зохион байгуулах гэж байна. Мөн 11 сарын сүүлээр төрийн жинхэнэ албаны удирдах албан тушаалтны сонгон шалгаруулалтыг зохион байгуулна. Дашрамд хэлэхэд, төрийн албаны шалгалтад орохоор зорьж буй иргэд одоо хамрагдах боломжтой. Шинэ хууль хэрэгжээд эхлэхээр шалгалтын журам, хугацаа бас өөрчлөгдөөд явна.

-Ярилцсанд баярлалаа.

Ц.Цогзолмаа: Боловсролын салбарын алдаа дутагдлыг тооцоо, судалгаатай засна

Mart — Tue, 02 Oct 2018 20:37:05 +0800

Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын сайд Ц.Цогзолмаатай ярилцлаа.

-Хичээлийн шинэ жил эхлээд нэг сарын хугацаа өнгөрлөө. Гэвч зарим сурах бичиг одоо болтол хэвлэлтээс гараагүй байгаа тухай мэдээлэл гарч байна. Эдгээр сурах бичиг хэзээ хэвлэлтээс гарч, сурагчдын гар дээр очих вэ?

-Монгол Улсад мөрдөж байгаа хуулиар сурах бичиг хэвлэх компаниудын дунд тендер зарладаг болсноос хойш ийм бэрхшээл гарч эхэлсэн юм билээ. Энэ жил ийм алдаа гаргахгүй байхаар зорьсон. Гэвч тендерээ хугацааны хувьд эрт зарласан ч өрсөлдөөд ялагдсан зарим компани "Бид ялах ёстой байсан" гээд шүүхэд ханддаг. Энэ дагуу эхлээд Сангийн яам тендерийн үйл ажиллагааг шударга, зөв явуулсан байна уу гэдэг шалгалт хийдэг ёстой. Ингээд Сангийн яам "Тендер шалгаруулалт зөв болсон байна" гэж үзвэл ажил үргэлжилнэ. Гэтэл тухайн компани Сангийн яам буруу дүгнэлт гаргалаа гээддахиад хуулийн байгууллагад хандвал багаар бодоход 60 хоног алдаж байгаа юм. Энэ мэтээр шүүх дээр цаг алдаж байгаа. Тийм болохоор нөгөө талд нь бид цаг алдахгүй байх арга хэмжээ авч ажиллаж байна. Тухайлбал, яамныхаа сайт дээр бүх сурах бичгийг онлайн хэлбэрээр байршуулсан. Тэр талаараа багш нарт ч зөвлөмжөө өгсөн. Нэг үгээр багш, сурагчдад нээлттэй цахим сурах бичгийн санг хичээлийн шинэ жил эхлэхтэй зэрэгцүүлээд бүрдүүлсэн гэсэн үг. Тиймээс зарим хугацаа хойшилсон сурах бичгийг багш, сурагчид ашиглаж хичээлийг хоцрогдолгүй, цаг хугацаандаа үзээд явж байгаа. Бэрхшээл гарч байгаа ч тэр бүгдийг шийдэхээр манай яамны хамт олон амралтгүй ажиллаж байна. Үүний үр дүн гарна гэдэгт ч эргэлзэхгүй байгаа.

-Сурах бичиг гэж ярьж байгаатай холбогдуулаад асуухад сурах бичгийн агуулгын талаар цахим сүлжээнд үе үе шүүмжлэл гарах юм. Яах вэ, зарим нь бол сурах бичиг биш арилжааны зориулалттай номнууд байдаг л даа. Энэ талаар салбарын сайдын хувьд тайлбар өгнө үү?

-Сурах бичгийн тухайд анхаарч ажиллахаар чиглэл өгсөн. Цаг тутамд зөв мэдээллийг иргэдэд хүргэх ёстой. Заримдаа сурах бичиг нэртэй орчуулгын янз бурийн ном гардаг. Өөрөөр хэлбэл, сурах бичиг биш, харин хувь хүний хөгжлийн чиглэлийн арилжааны номнууд юм. Ийм үндсэн сурах бичигтэй огт хамааралгүй хүүхэд хөгжүүлэх зорилготой, хувь хүний өөрийнхөө туршлагаар бичсэн арилжааны номыг хольж ойлгох тохиолдол гарч байгаа. Ер нь БСШУСЯ-ыг, Ц.Цогзолмааг яаж муухай харагдуулах вэ гэдэг зохион байгуулалттай дайралтыг би хичээлийн шинэ жил дөхсөн өдрүүдэд амссан. Хувь хүнийхээ хувьд эмзэглэх зүйл алга. Учир нь, энэ миний улстөрчийнхөө хувьд сонгосон зам шүү дээ. Бас миний талаарх янз бүрийн худал мэдээллийг хэн бичив, захиалав гэдэгтэй ч хөөцөлдөөгүй. Үнэн, худлыг цаг хугацаа шалгадаг болохоор аяндаа мэдэгдэх биз дээ. Сурах бичгийн тухайд аль нь зөв, аль нь албан бус, хичээлийн гадуурх, худалдааны сурах бичиг болохыг ялгах чадвар, мэдээллийг эцэг эхчүүдэд өгье гэж бодож байгаа. Сайдын ажлыг аваад нэг жил болох гэж байна. Нэг жилийнхээ ажлын тайлангаа гаргаж, бүх чиглэлээр хийсэн ажлаа олон нийтэд мэдээлнэ. Нэлээд нарийн төлөвлөгөө гаргаж, шахаж, шаардсаны үндсэн дээр 12 жилийн тогтолцоонд шилжсэнээс хойш анх удаа энэ жил бүх ангид бүрэн сурах бичигтэй боллоо. Яг үнэндээ енгөрсөн жил арванхоёрдугаар анги, түүний өмнө арваннэгдүгээр ангийн хүүхдүүд сурах бичиггүй төгссөн шүү дээ. Ер нь нэгэнт 12 жилийн тогтолцоонд шилжсэн бол хурдтай ажиллах ёстой байсан. Ийм байдал уүссэн нь ч өөрөө шалтгаантай. Эхлээд сурах бичиг, хөтөлбөр дээрээ ажиллаж бэлэн болсных нь дараа сайд шийдвэрээ гаргаж 12 жил рүү шилжүүлэх хэрэгтэй байсан юм. Гэтэл тухайн үед нийгэмд таалагдах гэж, олон улсын жишигт нийцүүлэх гэж байгаа мэт харагдаж сурах бичиг, хөтөлбөргүй шийдвэр гаргасан. Түүнийг араас нь хөөж ажилласаар энэ жилээс иж бүрэн сурах бичигтэй хичээлээ эхэлж байна.

-Таныг 30 сургуулийн захирлыг хууль бусаар томилсон гэх мэдээлэл цацагдаад байгаа. Ийм томилгоо хийсэн юм уу?

-Нийслэлийн Ерөнхий боловсролын сургуулийн захирал, цэцэрлэгийн эрхлэгчийг томилох эрх надад биш хотын Засаг даргад байдаг. Би томилдоггүй, чөлөөлдөггүй. Аймаг орон нутгийн сургууль, цэцэрлэгүүдийн захирал, эрхлэгчийг тухайн аймгийн Засаг дарга нь томилдог. Гэтэл муу л бол хойд талын хар овойхой гэдэг шиг л мэдээлэл үе үе гарах юм. Надад ямар томилгоо хийх эрх байдаг вэ гэхээр төрийн өмчит их, дээд сургуулиудын захирал, кембрижийн хөтөлбөртэй гурван сургууль болон лаборатори сургууль гэж бий, Эдгээрийн захирлын томилгоог хийх эрх нь надад байдаг. Гэхдээ лаборатори сургуулиас захирал өөрчилсөн тохиолдол байхгүй. Нэг үгээр 30 сургуулийн захирал халж, сольсон зүйл байхгүй. Нээлттэй сонгон шалгаруулалтаар тухайн ажлын байранд тэнцэх хүмүүсийг шалгаруулж, Төрийн албаны хуулийн дагуу явдаг. Нэг жишээ хэлэхэд, 29 дүгээр сургуулийн захирал Б.Батсайханыг салбар яамнаас ажиллаж чадахгүй байна гээд чөлөөлөөд явуултал шүүхээс хууль зөрчсөн байна гэвэл шүүхийн шийдвэрийг би биелүүлэх үүрэгтэй. Ингээд буцаагаад ажил дээр нь тавихаар "Ц.Цогзолмаа Б.Батсайханыг тавилаа " гээд эхэлж байна. Энэ буруу тогтолцоог халахаар хуулийн хүрээнд судалж, зөвлөөд тухайн ажлын байранд тавигдах шаардлагыг өөрчилсөн. Улаанбаатар хотод үйл ажиллагаа явуулж байгаа зургаан тусгай сургуульд тусгай хэрэгцээт дээд боловсролтой хүн захирлаар ажиллах ёстой. Ядаж л дохионы хэлээр ярьдаг хүн тусгай сургуулийн захирал байснаар сурагчидтайгаа ойлголцоно шүү дээ. Ингээд ажлын байранд тавигдах шаардлагыг өөрчилсөн. Энэ дагуу Б.Батсайхан хичээлийн шинэ жил эхлэхэд ажлаа өгсөн. Энэ хүн дээд боловсролтой хүн мөн боловч тусгай хэрэгцээт дээд боловсрол эзэмшээгүй. Багш нар маань ч мэргэжлийн сайдтай болсон гэж хүлээлттэй байхад би салбартаа хоноцын сэтгэлээр хандахгүй. Алдаа дутагдлыг дор бүр нь засаад явна. Гэхдээ сэтгэлийн хөөрлөөр бус судалгаа, тооцоотой хийнэ.

-Танай яамнаас 41 хүүхдийг улсын тэргүүний нэгдүгээр сургуульд элсүүлэх цохолт ирсэн асуудлаар АТГ мэдээлэл хийхдээ дурдаж байсан. Энэ ямар учиртай юм бол?

-10 литрийн саванд 10 литр л ус ордог биз дээ. Гэтэл манайд байгаа сургуулиудын багтаамж суралцах хүүхдийнхээ эрэлтээс бага байна. Нэг ангид яагаад 50-60 хүүхэд байна вэ гэхээр нэгдүгээр ангид орох гэж байгаа нас нь хүрчихсэн хүүхдүүд тийм байгаа болохоор тэр юм. Сургуульд орж чадаагүй хүүхдүүдийн эцэг, эхчүүд яаманд хандвал оруулахыг бодно. Түүнээс "Сургууль байхгүй байна. Сургуультай болохоор сургуульд сурга" гэж хэлж болохгүй. Сайдын бичигтэй гэдгийн учир нь иргэн "Манайх энэ сургуулийн хажуу талын байранд амьдардаг. Гэвч сургуулийн анги танхим дүүргэлт ихтэй гэдэг шалтгаанаар манай хүүхдийг авахгүй байна. Тиймээс харьяа сургуульдаа хүүхдээ өгөхөд тусална уу" гээд өргөдөл манай яаманд өгдөг. Хуулийн дагуу хариуг нь өгөх ёстой. Ингээд тухайлбал, нэгдүгээр сургуулийн захиралд "Танай сургуулийн хүүхэд авах харьяаллын байранд суудаг иргэн өргөдөл ирүүлсэн учир та өргөдлийг хүлээн авч судалж үзнэ үү" гэж хүсэлт явуулж байгаа. Тэгэхээр сайдын бичиг гэхээс илүү сайд иргэний өргөдлийг хүлээн авч, уламжлах үүргээ гүйцэтгэсэн гэвэл илүү ононо. Тэгээд сургуулийн захирал авах боломжтойг нь авч, зарим эцэг, эхэд үнэн байдлаа учирлаад ойлголцсон байна билээ.

-Та өнгөрсөн долоо хоногт болсон ахмад багш нарын чуулган дээр "Сайн багшаас сайн шавь", гэж ярьж байсан. Өмнөх боловсролын сайд нар "Кембриж", "Цөм" гэх мэт хөтөлбөрүүд хэрэгжүүлж байлаа. Тэгэхээр таныг хөтөлбөр гэхээс илүү багшийн хөгжлийг анхаарна гэж ойлгож болох уу?

-Энэ оныг "Багшийн хөгжлийг дэмжих жил" болгон зарласан. Сайн ажиллаж байгаа багш сайн цалин авах эрх зүйн үндэслэл тогтолцоог нь хийх шийдвэрийг анх удаа Засгийн газраас гаргуулсан. Товчхондоо, багшийн ажлыг урамшуулж, дүгнэх урамшууллын систем юм. Үндсэн цалингийнхаа 60 хувь хүртэлх урамшууллыг авах боломжийг Засгийн газар олгож байгаа. Норм, нормативиараа нэг багш 30 хүүхэдтэй анги хариуцах ёстой. Тиймээс нэмэгдсэн хүүхдийн тоогоор тухайн багшид урамшуулал тооцож өгье. Анги даасан, дэвтэр зассан, сурагчаа олимпиадад бэлтгэж байгаа бол урамшуулап цапин өгье гэж байгаа юм. Ер нь багш нарынхаа сайн багш болох хөшүүргийг бие болгохгүйгээр цалинг нийтээр нь 10 хувь нэмсэнээр идэвхтэй өрсөлдөөн, шинийг сэдэх сэдэл, ажил сайжруулах механизмыг бий болгож чадахгүй.

-Үйлдвэрчний эвлэлээс урамшууллын тогтолцооноос гадна цалинг тодорхой хувиар нэмэгдүүл гэдэг шаардлага тавиад байгаа?

-Нийтээр нь нэмэх ч шаардлага бий. Олон улсын жишигтэй харьцуулахад 200 ам.долларын цалинтай багш дэлхийн хаана ч байхгүй гэдэг нь бодит үнэн. Хүн сургадаг, хүмүүжүүлдэг ажлыг нормын ажилтан шиг хэдэн тоосго өрөх, тэдэн ширхэг хувцас оёх зэргээр дүгнэдэггүй. Аливаа зүйлийг сайн ойлгож, таниагүй хүүхдүүдтэй ажиллаж, сэтгэл санаа болон бүх талын цогц мэдлэг, чадварыг суулгаж хүнийг хүн болгож төлөвшүүлдэг ажил бол багшийн хөдөлмөр байдаг. Хүүхэд бүр аав, ээждээ сайн, сайхан хүү, охин байдаг. Гэтэл түүнийг зөв бодол, зөв хүмүүжил, ёс суртахуунтай болгохоос гадна бусдаас ялгарах ямар авьяас байна вэ гэдгийг гаргаж ирэх хүн нь багш. Эцэг, эхчүүд үүнийг тэр бүр олж хардаггүй. Тиймээс энэ их ажлын ачаалал, дарамтыг бодох естой. Бас багш нарын дунд мэргэжлээс шалтгаалах өвчин болох улаан хоолойн өвчлөлт өндөр байдаг. Монголын багш нар шиг шохойноосоо салаагүй багш хаана ч байхгүй. Дэлхий тэр чигээрээ дижитал системд шилжсэн өнөөгийн нөхцөлд манай улсын багш нар шохойгоор бичиж, шохойгоо залгиж эрүүл мэндээрээ хохирч байна. Гэхдээ энэ олон жил хуримтлагдсан асуудап Ц.Цогзолмаа ажлаа авсан нэг жилийн дотор өргөс авсан юм шиг алга болно гэж байхгүй. Энэ салбарт ирсэн сайд нар шиг ямар нэг юм сэдэж, шоудаж, "попрох"-оос илүүтэй салбарынхаа байдалд бодит үнэлгээ, дүгнэлт хийж, гарсан дүгнэлт дээр үндэслэн сайн юм байвал сайныг нь цааш авч явъя гэсэн бодолтой байна. Ер нь багшийнхаа хөгжилд цаашдаа илүү анхаарья гэж байгаа. Багш сайн бол сурагчдын сурлага сайжирна. Харин ямар нэг хөтөлбөр турших нь системийн тогтворгүй байдлыг бий болгодог нь харагдсан шүү дээ.

-Багш нарын чуулганы үеэр ахмад багш нар санаа оноогоо нэлээд хэлж байгаа харагдсан. Гол төлөв ямар санал, хүсэлт тавив?

-Монголын нийгмийг гэрэл гэгээтэй байлгах, нийгмийн хөгжил тогтвортой, иргэдийн амьдрал утга учиртай, айдас хүйдэсгүй байх боломжийг бүрдүүлдэг, хариуцлагатай, хүнд ажлыг хийдэг хүмүүс бол багш нар. Дэлхийн болон Монголын багш нарын өдрийг тохиолдуулан уламжлалт арга хэмжээг зохион байгуулсан. Багш нар, тэр дундаа гавьяаны амралтаа авсан багш нар төрөөс хувийн амьдралынхаа талаар хүсэлт тавих нь цөөхөн байдаг. Бага тэтгэвэр авдаг ч нийгэм, улс орны эдийн засаг хүндрэлтэй байхад бид ийм асуудал хөндөөд яах вэ гэсэн сэтгэлгээгээр ханддаг. Голдуу "Гавьяаны амралтаа авсан ч тархи толгой сийрэг байна" гэдэг. Тиймээс "Олон жил ажилласан туршлагаараа сурах бичгийг сайжруулмаар байна. Сурах бичгийн чанар, багш нарын хичээл зааж байгаа арга зүй энэ цагийн сурагчдын шаардлагыг давж гарч чадахгүй байна", "30-40 жил багшилсан туршлага дээрээ суурилж гараараа номоо бичлээ. Гар бичмэлийг салбар яам маань авч, хэвлэдд өгнө үү" гэх мэтээр бодитой тусламж дэмжлэгийг хүсч байгаа. Иймд бид ахмад багш нарынхаа холбоотой хамтарч энэ ажлыг нь дэмжихээс гадна сурган хүмүүжүүлэх арга зүйд хэрэгтэй, багш нарын туршлагаас бүтсэн номыг хэвлэхэд хэд, хэдэн багшид тусалсан.

Б.Номин

Эх сурвалж: Үндэсний шуудан сонин

Ш.Эрдэнэжаргал: Ханбогд бол донор сум

zulaa — Tue, 18 Sep 2018 18:06:25 +0800
Ханбогд, өмнөд бүс нутгийн стратегийн ач холбогдол бүхий хөгжлийг тодорхойлох сум

Г.Галбадрах:Хариуцлагатай уул уурхай хүнээ нэгд тавьдаг...

zulaa — Fri, 14 Sep 2018 12:42:30 +0800

Мэргэжил бүхэн сайхан гэж нэг сайхан хэлц үг бий. Улс орны маань эдийн засгийн салбарыг нэгэн жарнаар тогтохгүй хугацаанд "ширлэх” уул уурхайн салбарт залуу насны амьдралаа зориулсан Монгол Улсын Гавьяат, ахмад уурхайчин Г.Галбадрахтай уулзаж ярилцлаа. Тэрбээр Увс аймгийн хар Тарвагатай, Өмнөговь аймгийн Таван толгой, Төв аймгийн Төгрөг нуур, Алтайн хүдэр Таян нурууны уурхайн даргаар ажиллаж байсан туршлагатай нэгэн.

Орон нутгийн эрх мэдлийг нэмэх ажлыг хоёр яаманд эхлүүлээд байна

zulaa — Thu, 06 Sep 2018 10:32:22 +0800
"Азийн улсуудад сайн засаглалыг бэхжүүлэх нь” Олон улсын чуулган төрийн ордонд эхэллээ. Гурван өдөр үргэлжлэх тус чуулганыг ЗГХЭГ, Азийн нутгийн удирдлагын санаачилга ба сүлжээ (ЛОГИН) ОУ-ын байгууллага хамтран зохион байгуулж байгаа бөгөөд яамдын төрийн захиргаа удирдлагын газрын дарга, аймгийн ИТХ-ын дарга, зарим ТББ-ын ажилтан, болон

РАШААНЫГ ТОГТООСОН ХЭМЖЭЭНЭЭС ХЭТРҮҮЛБЭЛ ХОР БОЛНО

zulaa — Mon, 11 Jun 2018 11:06:14 +0800
Одоогоос 10 гаруй жилийн өмнө энэ ярилцлага олон нийтэд хүрч байжээ. Гэсэн хэдий ч рашааны тухай ойлголтгүй хүмүүст нэмэр болох үүднээс уг ярилцлагыг нийтэлж байна.

Ц.ДАШДОНДОВ: ЧӨЛӨӨТ ХЭВЛЭЛ ЭРХЭЛНЭ ГЭДЭГ АЙМХАЙ ХҮНИЙ ДУРЛАХ АЖИЛ ЕРДӨӨ БИШ

munkhbat — Thu, 03 May 2018 12:47:16 +0800

Дэлхий нийт хэвлэлийн эрх чөлөөний өдрийг жил бүрийн тавдугаар сарын 3-нд тэмдэглэн өнгөрүүлдэг. Энэ өдрийг тохиолдуулан Монголын чөлөөт хэвлэлийг үүсгэн байгуулагч, Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгийн хүндэт доктор, МНСЭ-ийн хүндэт ерөнхийлөгч Ц.Дашдондовыг "Ярилцах цаг”-ийн зочноор урилаа.

–Хэвлэлийн эрх чөлөөний өдөр гээд сэтгүүлч бид баярлаж цэнгэх бус, би хэн бэ гэдгээ эргэцүүлмээр. Сэтгүүлч хүнд ямар шинж чанар шингэсэн байгаасай гэж та боддог вэ?

-Сэтгүүлч хүнд шонхрын эр зориг, бүргэдийн холч хурц хараа, барын бадрангуй дүүлэлт, чонын цоглог шинж, загасны соргог мэдрэмж чухал. Сэтгүүлч гэдэг өндөр алдар хүндийг өргөн түмнээс хүртээх болохоос бус өөрөө өөртөө өгчихгүй. Сэтгүүлч гэмээ нь гангаар бүтсэн хүн биш. Бусдын л адил бодгаль.Тийм болохоор хүн шиг л хүн байх учиртай. Онгирч, оодроод, онцгойрох гээд байх хэрэггүй.

Хамгийн гол нь хүнлэг байх. Өр нимгэн, өрөвч зөөлөн сэтгэлтэй байх. Чөлөөт хэвлэлийн зам хүний чанар шалгах хүнд бэрх зам. Хэний ч тухай бичлээ гэсэн энэ чинь миний л адил хүн гэдгийг бодолцох ёстой. Үрт хүн үрээрээ, биет хүн биеэрээ гэдэгчлэн өөртэйгээ жишиж харьцуулж хайрлаж өрөвдөх чанараа хаяж гээж ердөө болохгүй.

Шүүмжилж байгаа нь энэ гэж доромжлоод л, илчилж байгаа нь энэ гэж гүтгээд л, эрэн сурвалжилж байгаа нь энэ гэж ул шагайгайгаад байх хэрэггүй. Хүний дутагдлыг хэлэхдээ хэлдэг л ёсоор нь хэлнэ үү гэхээс хэтрүүлж, давсалж, дайрч гутааж яавч таарахгүй. Юухан дээр ч голч алдалгүй, зөв чиг баримжаатай, зарчимч чин шударга байх учиртай.

–Тэгвэл чөлөөт хэвлэл ямар байх ёстой юм бэ?

-Даян дэлхийд даган мөрддөг чөлөөт хэвлэлийн харти буюу charter for a free press: Чөлөөт хэвлэл гэдэг болбоос чөлөөт хүн ард л гэсэн үг (A free press means a free people) хэмээн яс томъёолдгоор барахгүй яг ингэж эхэлдэг. Үүнээс үзэхэд чөлөөт хэвлэл гэдэг нь дан эрх мэдэлтэн юмуу дарга, сайдынх биш байх нь ээ.

Хүн өөрийн гэсэн үзэл бодол, байр суурь, итгэл үнэмшилтэй байх агаад тэрнийгээ амаар, бичгээр, дүрс дуу авиа… гэх зэрэг ер нь боломжтой бүхий л арга хэлбэрээр чөлөөтэй ил тод илэрхийлэх эрхтэй. Үүнд улсын хил хязгаар ч хамааралгүй.

Чөлөөт хэвлэл, чөлөөт үг хэлэлт, чөлөөт саналага, сэтгэлгээ (free press, free speech, free spirit)энэ гурвыг цогц байдлаар хамтад нь харилцан нягт уялдаатай авч үзэж ажил хэрэг болгохыг чухалчилдаг. Ингэж чадсан цагт өнөө бидний хүсч мөрөөдөж, зорьж тэмүүлж буй чөлөөт хэвлэл, хэвлэлийн эрх чөлөө гэдэг чинь сая жинхэнэ утгаараа (in genuine sense) бодит биеллээ олно.

Чөлөөт хэвлэл эрхлэж, хэвлэлийн эрх чөлөөг эдлэх тал дээр томоохон тоглолт хийх гол эзэд, шийдвэрлэх субъект нь чөлөөт сэтгүүлч буюу free lance-ууд хийгээд мэргэжлийн сэтгүүлчид (professional journalist). Чөлөөт хэвлэлийн шавыг тавьж, шанг татсан анхдагчдын дотор С.Амарсанаа, Нанж Лхагва, Ц.Балдорж, Г.Аким, Санжаасүрэнгийн Баяраа, Б.Баабар (Батбаяр.Б)….. гэх мэт олон хүн од мичид мэт гялалзаж байлаа.

Нэг үе "Хөх толбо”-ын Б.Эрдэнэбаатар, "Халуун хөнжил”,”Сэрүүлэг”-ийн С.Баярмөнх, "Хүмүүс” сонины Р.Хадбаатар, "Ноцтой мэдээ”-гийн Б.Галсансүх, "Маш нууц”-ын О.Чинбаяр, "Шар сонин”-ны Б.Одгэрэл, Д.Болд-Хуяг, "Үг” сонины Ч.Чулуунбаатар, Д.Цэрэн, Б.Цэнддоо, "Дээдсийн хүрээлэн”-гийн Г.Санчир,”Толь”-ийн Д.Төрмөнх, Н.Билгүүн, "Үндэсний дэвшил”-ийн Х.Дашзэвэг …… гэхчилэн яригддаг байв. Мягмарсүрэн, Сандагдорж, Гангаа гэсэн Жамбал гуайн жавхаа төгөлдөр гал цогт гурван хүү чөлөөт хэвлэлийн түүчээлэх бат торгон жолоог атгалцаж баларшгүй тод мөр үлдээв.

–Та цааш нь нэрлэ дээ, өөр ямар сэтгүүлчид байна?

-Гандан бууршгүй сэтгүүлчийн давхианд Галсангийн Жамъяан дээгүүр жаалсан хэвээрээ. Дан.Жамьяан ч гэсэн данагар сэтгүүлч. Сүүлийн үед сэтгүүлч Л.Бат-Цэнгэл эрдэм оюуны туурвил бүтээлийг таниулах тал дээр илт дадаж, ихэд зүгширч, гойд гаршиж байна гээч. Эдгээрт мартаж, санахын зоргоор алмай хандах нь алдас. Чамбай нийтлэлчийн тоонд Чинагийн Галсанг дурдалгүй болохгүй.

"Хүнийг амьдад нь анхаараагүй байж үхсэн хойно нь сүрхий үнэлдэг дүр эсгэх юм. Ингээд бодохоор үхсэн нь ч дээр юмуу” гэж хэлсэн байна лээ.Тэгж ярьдаг сэтгүүлчийг тэнхээлэг гэхээс өөрөөр яах вэ дээ.Баабар (Батбаяр)-ыг шинэ цагийн сэтгүүл зүй дэх содон үзэгдэл, сонин фигур, жижиг гэмээргүй жинхэнэ феномен гэлтэй. Тэр юухны ч тухай бичсэн яаж уншуулах арга эвийг аятайхан сүвэгчилчихнэ.

Архи хэмээх эрсдэлт идээний эерэг, сөрөг талыг өгүүлэхдээ ч "Архи уух сайхан” гэж гарчиглах зэргээр. Яахаараа ингэж хэлдэг билээ хэмээн бодогдохоор. Тэгсэн мөртлөө ямарч болсон хүн уншихтай болгочиж байгаа юм даа. Уншсаны шим, ухаарлын чансааг Чулуунбатын Эрдэнээс эрэхэд олдоно.

Сэтгэл-Зүйн сургалт, онол, шүүмж, судлалыг М.Зулькафиль түүний хамтран зүтгэгчидгүйгээр төсөөлшгүй. Б.Пүрэвдаш, Т.Баасансүрэн, Д.Цэдэн-Иш, Б.Ганболд, С.Батбаатар, До.Цэнджав, Ү.Хүрэлбаатар, Д.Заяабат…. нарыг сэтгүүлчдийн өргөө гэрийн багана, өнөр бүлийн түшиг гэлтэй. Хүнийг харж бус хамтарч танихын хав нүнжиг, шим шүлтийг Ц.Энхбат, Х.Наранжаргал, До.Чулуунбаатар нар дээр мэдэрсэн. Хотынхны сацуу хөдөөгөөс Дарханы Ө.Рагчаасүрэн, Дорнотын Б.Туяа, Эрдэнэтийн С.Шаравдорж, Сүхбаатарын Я.Түмэннаст, Хөвсгөлийн Ч.Пүрэвдорж гэхчилэн олон сайхан эрхэм санаанд байна санж.

Эмэгтэй сэтгүүлчдээс Д.Сарангэрэл, Б.Ганчимэг, Д.Оюунтуяа, С.Ононтуул Э.Дагиймаа, Б.Отгон, Д.Мөнгөндалай, Р.Гандиймаа, Д.Отгонбаяр, Ц.Цэцэгчулуун, У.Сарангэрэл, В.Сарантуяа, Ч.Үл-Олдох, Ч.Куланда, Г.Хишигсүрэн, Л.Мөнхбаясгалан, Э.Энэрэл, Г.Отгонжаргал Намдагийн Удвал, Нацагийн Дуламсүрэн, Б.Энхмарт нар хийгээд Балдоржийн маань ухаалаг хоёр охин өнөө цагийн сэтгүүл-зүйн өнгө зүс, гэрэл гэгээ нь болсоор.

Тухайн үедээ Флагман (Vlagman) гэгдэж байсан толгой сонины хамгийн хэцүү нүүрийг хамтарч гаргаж байсан Намсрайн Шүрийнхээ нандин чанарыг би дээдэлдэг. Шинэ цагийн сэтгүүл-зүйг нэг үе чимж, чиглүүлцэн сүр жавхаа нэмж сүлж байсан эмэгтэй гэвэл Эрдэнэцогтын Сонинтогос байлаа. Түүнийг үүнээс наагуур үнэлэх ямар ч боломжгүй. Энэ тухай Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний өдрөөр ярьж байгаа маань бараг ч зүй ёсны болов уу.

– Таныг МЧАСЭ-ийн Ерөнхийлөгч байх үед өөрийгөө "Олон улсын сэтгүүлч” гэж нэрлэдэг хэсэг хүн гарч ирсэн. Яагаад тэгсэн юм бэ?

– Брюссельд төвтэй Олон улсын сэтгүүлчдийн холбоо (ОУСХ) өөрийн гишүүн байгууллагын гишүүдэд улсынх нь зүгээс уламжилж тодорхойлсныг үндэслэн International press Card буюу улс дундын хэвлэлийн үнэмлэх гэгчийг олгодог байсан. ОУСХ-ны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга болон Ерөнхийлөгчийнх нь гарын үсэг бүхий уг үнэмлэхэд үүнийг эзэмшигч эзэн нь мэргэжлийн сэтгүүлч мөнийг нотлохын сацуу сэтгүүлзүйн үйл ажиллагаа явуулахад нь холбогдох байгууллага, хүмүүс нааштайгаар хандаж тусалж байхыг хүссэн утга бүхий үг өгүүлбэр байдаг.

Үүнийг нь манай гаригийн хамгийн түгээмэл хэлээр ("The undersigned certify that the holder is a professional journalist and request all authorities and members of the affiliated organisations of journalists to extend to the bearer every assistance and courtesy in the performance of his or her mission”, "Les soussignйscertifientque le porteurest un journalisteprofessionnel et prientLes autoritйs et les membres des organisations de journalistesaffiliйesd’accorder au porteur de la prйsentetouteI’aide et toutes les facilitйsutilesаI’accomplissement de sa mission” гэхчилэн илэрхийлж болох л доо.

– Би түрүүн асуусан, дахиад ч асуумаар байна. Сэтгүүлч гэж чухам ямар хүнийг хэлэх вэ, таны бодлоор?

-Миний бодлоор гэвэл хэн ч юу ч бодож иш мухаргүй, чиг зүггүй бурж болох. "Миний бодлоор” гэж ярих, ярихгүй юм гэж бий. Даан ялангуяа чөлөөт хэвлэл, хэвлэлийн эрх чөлөө сэлтийг миний бодлоор гэж ярих нь тийм ч зохимжтой бус.

Учир нь Монголд угаас чөлөөт хэвлэл хөгжиж байсан уламжлал байхгүй. Тэгэхээр бусдаас сурахаас өөр замгүй. Хаанаас вэ гэдэг ч тодорхой. Ердөө л өрнөдөөс. Сэтгүүлч гэж хэнийг хэлэх тухай та асуусан. Чөлөөт хэвлэл, хэвлэлийн эрх чөлөөг Монголд хэрэгжүүлэгч гол эзэд, шийдвэрлэх субъектүүд нь та нар.

Сэтгүүлч гэдгийг Journalist, pressman, (журналист, репортер, корреспондент, газетчик)… гэхчилэн хэдэн ч янзаар хэлж томьёолж болох ч эзэмшсэн мэргэжил нь эцсийн бүлэгт сэтгүүл-зүй, эрхэлдэг хөдөлмөр нь хэвлэл, мэдээлэл. Хэвлэл, мэдээлэл мөнгө санхүүгийн хувьд биеэ даагаагүй цагт үйл ажиллагааны тал дээр бие даана гэж байхгүй. Аnchor гэхүйц сор сэтгүүлч байхын сацуу адгийн оронцог (cur mongrel) сэтгүүлч ч байгаа. "Сайн муутайгаа нийлж гэр дүүрдэг, сархинаг гүзээтэйгээ нийлж тогоо дүүрдэг” гэгч энэ л дээ.

Сэтгүүл-зүйн хүрээнд үе үе гялс, гялс гэсэн гэгээлэг зөв зүйтэй зүйл ч зөндөө. Саяхан дөрөвдүгээр сарын 29-нд МҮОНТВ-ээр хэвлэлийн хүрээлэнгийн захирал М.Мөнхмандах мэдээлэл, түүний эх сурвалжид хэрхэн хандах талаар орчин цагийн сэтгүүл-зүйн онол, аргачлалын дагуу тун голчтой ухаалаг зөв чиг хандлагаар ярьсан. Зүй нь ийм л байвал зүгээрсэн. Ер нь тэр оройн "Цагийн хүрд”-ийг хөтлөгч цоо шинэ уур амьсгал оруулчих шиг болсон шүү.

Хэвлэл, мэдээлэл мөнгө санхүүгийн хувьд биеэ даагаагүй цагт үйл ажиллагааны тал дээр бие даана гэж байхгүй (without financial independence, the press cannot be independent). Ёс зүйн хувьд өндөр дээд түвшний хэм хэмжээнд байх нь тэгш тэнцүү мэдээ, мэдээллийн гол гогцоо гэхүйц зангилаа зүйл мөн (High ethical standards are key to balanced reporting) гэхчлэнгээр тус бүр дээр нь тогтож тодотгож яриуштай. Тэгэхгүйгээр морин дэл дээгүүр оромдож гадилаж амарчлах гэвэл амбан явахгүй.

Ахин сануулахад аливаад мэдлэгээр хандаж, асуудлыг ухаанаар шийдэж философиор сэтгэдэг цаг. Монголын сэтгүүл-зүйн өдгөө хаана байна, хаашаа явж байна, юу нь болж юу нь болохгүй байна. Цаашид хэрхэх тухай хэлж өгдөг онол, арга зүйн үндэслэлтэйгээр ул суурьтай зөвлөдөг ухаалаг мэргэжилтэн судлаачид үгүйлэгдээд ч байх шиг.

Сэтгүүлч гэж хэнийг хэлэх талаар таны тавьсан асуултад хувийн үүднээс хандах байдлаар миний бодоход гэхчлэн мэдэмхийрэхээс зайлсхийхдээ олж сүвэгчилсэн олз юугаа олонтойгоо хуваалцахад сэтгүүлч-Journalist (журналист) гэдгийг дэлхийд алдартай дэлгэр утгат том том толь бичигт: "Journalist 1. The writer of a journal, or diary; 2.One whose occupation is journalism; an editor, correspondent, or reporter of a newspaper; a newspaperman” ….. гэхчилэн томъёолдог. Мөн тэр улс дундын үнэмлэхийг тус дэм болох зориулттай тусгай Help card жич дагалддаг байсан юм.

Түүн дээр сэтгүүлчдэд амь дүйсэн аюул эгзэгт цаг мөчид дариу туслах үүрэг бүхий байгууллагууд тухайлбал АНУ-д төвтэй сэтгүүлчдийг хамгаалах хороо (committee to protect journalists),Швейцарт төвтэй улаан загалмайн халуун цэг шугам (Red cross hot line), Францад төвтэй хил хязгааргүй сурвалжлагчид (Reporters sans frontieres), Бельгид төвтэй ОУСХ, Англид төвтэй олон улсын өршөөх, цагаатгал, ял хэлтрүүлэх байгууллага (Amnesty International), Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалын 19-р зүйлд хамааралттай (Article 19) зэрэг чухал, чухал газар, байгууллагын нэр, хаяг утас нь байдаг.

Миний үед нэг хэсэг сэтгүүлчдэд олгосон үнэмлэхийн учир, начир ийм. Тиймээс ч манайхан тэрүүнд хүндэтгэлтэй хандаж "би олон улсын сэтгүүлч” хэмээн өөрийгөө өндөрт өргөж ярьдаг байсан байх л даа. Тэгдэг нь ч буруу юу байх вэ.

–Тэгвэл сэтгүүл-зүй гэдгийг яг ёсоор нь юу гэж ойлгох вэ?

-Энд цээжний бангаар гөрөмгүй байна. Толгой эргүүлэхийн нэмэр. Тоймтойгоор нь толь бичигт л түшиглэе. Тэнд "Journalismn 1. The keeping of a journal; 2. The work of gathering news for, writing for, editing, or directing the publication of a newspaper or other periodical; 3. Journalistic writing; 4.Newspapers and magazines collectively” гэж бий. Сэтгүүл-Зүй гэхэд л Contemporary journalism, distinctive journalism, feisty journalism, envelope journalism, keynote journalism … гэхчилэн дэлхийн сэтгүүл-зүйд байдаг бараг бүх төрлийг бид Монголдоо сонгодог хийгээд элемент байдлаар бий болгов.

Эдгээрийг чанар чансаат чамбай Сэтгүүл-Зүй (Quality Journalism), Хариуцлагатай Сэтгүүл-Зүй (responsibility (accountability) journalism), Ёс-Зүйтэй сэтгүүл-зүй(Ethical journalism), Эрэн сурвалжлах сэтгүүл-зүй(investigative journalism), Бие даасан хараат бус сэтгүүл-зүй(Independent journalism)…гэхчлэнгээр төрөлжүүлж болох.

Өндөр ур чадвар, өргөн мэдлэг, өвч бүрэн бат нут баримт дээр суурилахын сацуу иргэний болон улс төрийн зориг зүрх ч шаардагдах учраас "чөлөөт хэвлэл эрхэлнэ гэдэг аймхай хүний хийх ажил биш ээ” гэж хүртэл гарчиглаж байгаад бичиж байв. Гэхдээ би "Чөлөөт хэвлэлийн загалмайлсан эцэг” гэхчилэн зүгээр ч нэг хоосон цолуулчихаагүй л дээ. Зохих үндэс, нотолгоо ч байсан. 1991-2003 оныг хүртэл МЧАСЭ-ийн Ерөнхийлөгч байхдаа миний хэлдэг үг, хийдэг ажил, зорьдог зүйл маань ердөө л чөлөөт хэвлэл, хэвлэлийн эрх чөлөөний төлөө байсан. Одоо эргээд бичсэн барьснаа бүртгэж үзэхэд мөн ч олон юм байна лээ дээ.

Энэ бүхнийг эх үндэс болгож До. Чулуунбаатар Т.Баасансүрэн, Ц.Энхбат, Б.Галаарид,Ж.Батбаатар, Д.Заяабат, До.Цэнджав, Л.Норовсүрэн, Ө.Рагчаасүрэн, Ч.Чойсамба, Б.Билигт гэх мэтийн сэтгүүл-зүйн олон олон онолч мэргэд судлаачид намайгаа нааштайгаар үнэлэж цэгнэж бичсэн л дээ. Би чинь "чөлөөт хэвлэлийн загалмайлсан эцэг” энээ, тэрээ гэж хэлүүлж зохих, зохих газраас цол өргөмжлөл ч хүртсэн. Ингээд өгөөч гэж би нэг ч хүнээс хүсээгүй, нэг л мэдэхэд ийм юм болсон.

– Тэр бүхэнд та яаж хандав?

-Хүндэтгэлтэй хандсан. Тэгэхгүй бол ёстой нөгөө бусдын тос шиг сэтгэлийг царцааж сүү шиг санааг нь ээдүүлсэн болох биз дээ. Хиймэл даруу царайлж, хийрхэж тэгж өвчигнөж яахан болох.

– Ингэхэд МСНЭ-ийн Их хурал нэг л онцгүй болчихов уу даа?

-Энд би хошуу дүрээд яах вэ дээ. Өөрсдөө учраа олох биз.Та сэтгүүл-зүй, сэтгүүлч, тэр ч байтугай байгууллагын хурлын тухайд хүртэл шалгаалаа. Би савыг тань хоосон буцаахгүйг хэрдээ хичээлээ. Гэвч сэдэв өргөн, санаа дэлгэр байх тул орхигдсон зүйлс олон байгаа нь лав.

Түүний дутууг нөхөж дундуурыг дүүргэе гэвэл өмнө нь миний хэвлүүлсэн "Бийрээр бичсэнийг балтаар цавчсан ч үл балармой” (Calamusfortiorgladio) гэсэн цуврал номыг үзээрэй. Нэмж нэрлэхэд "Үзгэн шилбүүр барьж, үгийн сүрэг гилж, утгын таяг тулж туулсан он жилүүдийн ойллого”, "Эрээнтэй бараантай амьдралын минь эвлүүлэггүй тэмдэглэл” гэсэн бэсрэгдүү ботиуд ч байгаа.

Эрдэмтэн зохиолч, нэрт нийтлэлч Л.Түдэв миний тухай "Өөрөө ургасан царс”, "Үгээр зэвсэглэгч”… гэх зэргээр гарчиглаж байдгаад бичсэн байдаг. Хэвлэл мэдээллийн нэр томьёоны "Англи-монгол” авсаархан толь ч бий. Эдгээрийг олж үзвээс миний талаарх ойлголт, төсөөлөл тань тэлж дээрдэнэ.

– Та сэтгүүл-зүйгээс халиад толь зүй рүү орсон. Ингэхдээ ярвигтай хэцүү төрөл гэгддэг хэлц хэвшмэл хэллэг, өвөрмөц хэлцийг сонгожээ. Энэ сэдвээр хөөрөлдвөл болох уу?

-Том жижиг толь цуварч, нэг ёсондоо толь бичгийн даллага аваад байгаа өнөө цагт өвөрмөц хэлцийг илүүд үзэж сонгох нь зөв мэт санагдсан тул хатуугаас нь халгалгүйгээр тэрнийг голлож жижиг хийгээд дунд улмаар том гарынх гэхчлэнгээр толиудаа хэдэнтээ зэхэж хэвлүүлсэн.

Гэсэн ч барагдашгүй баялаг, ширгэшгүй ундаргатай, шавхагдашгүй арвин алтан сант, ариун тансаг нэн нандин өв хэл соёлын төрөл гэвээс өвөрмөц хийгээд хэвшмэл хэлц хэллэг гэлтэй. Ийм болохоор нь илүүд үзэж ихэд гойдлож гоцлон сонирхож сонгосон.

– Таны бодлоор өвөрмөц хэлц гэж чухам юу вэ?

– Энэ асуултад би "миний бодлоор” гэж хариуламгүй байна. Тэгэхийн оронд харин хэд хэдэн лут хэл шинжээчийн хэлж, томъёолж, тодорхойлсныг эш татъя. "Хэлц нэгж бол хийсвэрлэн сэтгэхийн дээд эрэмбийн үзэгдэл мөн” гэж доктор, профессор Ж.Баянсан хэлсэн. Тэгвэл "Өвөрмөц хэлц, хэллэг нь юмс, үзэгдлийн учир шалтгааны шугаман бус холбогдлыг илэрхийлэх динамик бүтцэд хамаарна.

Мөн эсрэг, тэсрэг ойлголтуудыг нэгтгэн илүү дээд эрэмбийн шинэ ойлголт бий болгодгийн (Mental blending)”нэг жишээ нь өвөрмөц хэлц болдог” гэж академич Б.Чулуундорж бичсэн байдаг юм. Түүнчлэн академич Д.Төмөртогоо, доктор, профессор Ж.Бат-Ирээдүй, Э.Чинбат, О.Самбуудорж нар ч өвөрмөц хэлцийн талаар өөрийн үнэт үгийг хэлсэн.

Тэдний үзэж байгаагаар өвөрмөц хэлцийг аливаа хэлний хамгийн амтлаг агаад шим шүлт шингэмэл, уран тансаг утга төгс, чамин гоо, чансаа өндөр бүрдэл хэсэг гэхэд болно. Ойлгуулахын үүднээс ондоо зүйлтэй зүйрлэвэл цайны дээж, шөлний тослог, сүүний цөцгий адил. Идиом буюу өвөрмөц хэлцийг дэлхийн хэл шинжлэлийн бүтээл, туурвилд "Idiomscan be a very rewarding aspect of language study”гэж өндөрт өргөж тавьдаг.

Монгол хэлц ч сонин содноор дүүрэн. Энд интернационал ч буюу дэлхийчлэгдсэн шим шүлтэт шинж бий. "Хар хэрээ бие, биеэ тоншихгүй, хануур хорхой бие биеэ сорохгүй” гэхийг Монголынх гэж болох ч углуургаар нь ухаж хөөж нягтлаваас Бенгаль угшилтай байж ч мэдэх.

Монгол түмний ахуй сэтгэлгээ, түүх соёл, уламжлал, зан үйлийн хаана ч баймгүй, хэзээ ч давтагдашгүй сонин содон, гоц гойд төрх төлөв, өнгө аясууд нь өвөрмөц хэлц, хэллэг хийгээд зүйр цэцэн үгс, сургаал, ерөөл, магтаал сэлтэд шингээстэй. Хархад хачин энгийн ч харь хэлнээ орчуулах гэхээр агуулга утга нь авсаар буудаггүй адармаат онцлог, аугаа шинжийг манай өвөрмөц хэлц өөртөө тээж байдаг.

Үүний үнэнийг холоос хайж ч хэрэггүй. Гарын дор ойрхноос ганц нэг жишээ татахад л ойлгогдохоор. Хэлтэй бол хөлтэй гэхийг англи зэрэг аль ч хэлнээ амт шинжийг алдагдуулахгүй орчуулах гээд үзээрэй. Мөн ч их зовноо доо. Дөнгөж л нэг дөтлүүлж төсөөлүүлэх юмуу ойртуулж ханалуулж хаяхаас цааш олигтой болохгүй. "Өглөө хазаар, орой ташуур” гэдгийн тухайд ч ялгаагүй. Өглөө гэчихээд хазаар, орой гэчхээд ташуур гэхэд цуцуурхан-ыг хэлж байна хэмээн харийнхны толгойд харваж ортлоо хол. Агуулга нь ч авсаар буухгүй. Нусан бурантаг, ясан хэдрэг гэх ч ялгаагүй. Ав адилхан махчилж орчуулаад байваас амбан явахгүй. Ингэхээр яах ёстойв?.

Орлох дүйцэл, цачуу чанар, тэнцэл буюу эквивалентын эрэлд мордоно. Энд ингэж хэлснийг тэнд яаж ярьж илэрхийлдэг байх нь вэ гэсэн хайлтэрэлд хатна. Ингээд бодохоор идиом (idiom)-ыг "Үгчлэн орчуулж болохгүй хэллэг” хэмээн манай эрдэмтдийн ярьж томьеолдог ч орой руу орж байна л даа.

– Өмнө нь та өвөрмөц хэлцийн толь нэлээд хэдийг хийсэн. Хүмүүс ч дараагийнх нь гарахыг хүлээдэг болчихсон байсан?

-Өнөөдрөөр бахархахдаа өчигдрийнхийг мартчихаж болохгүй. Олон улсын эрх зүйн том судлаачаар барахгүй толь зүйч П.Цагаан монгол латин, латин монгол толь хийсэн нь одоо бараг олдохоо больсон нүдний гэм гэхээр нэн ховор үнэт бүтээл болой. Хэдийгээр монгол үгийн гарлын (Этимологийн) зэрэг төрөл дээр үгүйлэгдэж доголдсоор ирсэн тал байдаг ч энэ нь эртээс улбаатай ололтыг үгүйсгэх үндэс шалтгаан болох ёсгүй.

Монгол толь зүйн түүхийг эх гарвалаас нь сөхөж бүртгэж бүрсгэж үзэхэд хүрвэл тийм ч наанагүйгээр барахгүй ихэд эртнээс, машид цаанаас ухаж хөөж үзэх урт түүхт сэдэв учир тэр нь мань мэтийн юмны ярьж хүчрэх сэдэв яав ч биш ээ.

Үүсэл хөгжлийг нь цаг хугацааных нь үүднээс үзсэн ч наагуурдаа XIX зуунаас эхтэй. Элэг барьж, энгийнд тооцох аргагүй энэ төрлөөр би ярихын өмнө дагнаж мэргэшсэн данагар, данагар хэл шинжээч болох Д.Төмөртогоо, Д.Цэрэнсодном Ш.Чоймоо, Ц.Шагдарсүрэн, Э.Пүрэвжав, Б.Сумъяабаатар, О.Самбуудорж тэргүүтэний айлдал өчилөөстанилцуулваас асар зөвөөр зогсохгүй, нүдээ олно, байгаа ононо гэгч нь тэр ээ.

Англи хэлний Сэлэнгээ багшийг энд нэмж нэрлүүштэй. Одоо чинь Аристотелийн үе бишээс гадна чээжний бангаар залж, санааны зоргоор гөвж ам мэдэн агсарч бурах бус аливаад мэдлэгээр хандаж, асуудлыг ухаанаар шийдэж, философиор сэтгэх цаг мөнөөр үл барам машид шинжлэх ухаан ч, ихэд эрдэмлэг эрин үе юм даа.

–Монгол хэлд хамаатай өөр ямар толь бичгүүд гадаад, дотоодод гарсан байдаг юм бол?

-Бишгүй бий, түүнээс сонирхуулах түвшинд сорчилж нэрлэхэд, Я.Шмидтийн "Монгол-Герман-Орос толь”(1835), О.Ковалевскийн "Монгол-Орос-франц толь” (1844-1849), К.Ф.Голстунскийн "Монгол-Орос толь” (1893), Г.Рамстедтын "Халимаг (Герман) толь” (1935), А.Мостаерын "Ордос-Франц толь” (1941-1944) … зэргийг монгол толгой бүхий европ хэлний орчуулгын толиудын түрүүч түүчээ хэмээн хэлж тооцож болох талтай.

Нөгөөтэйгүүр, С.Шагжийн "Эрихүйеэ хялбар болгон зохиосон монгол үгний тайлбар Чандманий Эрихэ” толь, (1928-1929), Я.Цэвэл гуайн "Монгол хэлний товч тайлбар толь” (1966)зэргийг бутэц, зохиомж, багтсан үг, хамарсан хүрээ, хийсэн аргачилал гэх мэт аль ч талаас нь авч үзсэн монгол толь зүйн (Lexicography; лексикография) хөгжилд шинэ дэвшил авчирсан шедевр бүтээлд данслаж дархлууштай.

Толь бичиг тэрлүүлэх нарийн чимхлүүр хүнд хөдөлмөрт наян хоёр насалтлаа хоёргүй сэтгэлээр махран зүтгэсэн яруу үйлст Ядамжавын Цэвэл гуайн алдарт бүтээлийг асраар арвижуулж 2013 онд дахин хэвлүүлсэн шаргуу бүтээлч Ц.Шагдарсүрэн гэдэг эрдэм оюут хүүд нь ихээхэн талархууштай.

Монгол хэлний тайлбар толь нь манай эх хэлийг бусад хэлтэй хоршсон толь бичиг зэхэж бэлтгэхэд толгой үгийн үүрэг гүйцэтгээд зогсохгүй утга хэрэглээний зөв чиг баримжаат суурь дэвсгэр нь болж өгнө. Дээр өгүүлснээ ялимгүй дэлгэрүүлсхийвээс: "Гучин зургаат тайлбар толь” (The Mongolian Explanatory Dictionary in 36 volumes), Монголхэлнийхориннэгттайлбартоль (1708-1717),"Монгол үгний бүгд хураасан бичиг” гэдэг Монгол-Манж-Нангиад толь бичиг (1891), "Албан хэргийн тогтмол үгийн” толь (1908), "Мэргэд гарахын орон нэрт тогтсон даг-ийг” хэмээх нэр томьёоны (хоёр хэлний) тайлбар толь (1741-1742), "Арвай хээрийн арван дүймэн” хэмээх түүвэр нэрийн толь… гэхчлэнгээр хөвөрнө.

Манж Чин Улсын үед "Монгол үгний бүгд хураасан бичиг” хэмээх монголоор толгойлсон толь анх гарсанаас гадна Жамбын "Асралт нэрт (ийн) Түүх”,"Хураангуй Алтан товч” тэргүүтний толь зэрэг байдаг нь хожмоо монгол үгийн гарлын толь мэтийг зэхэж бэлтгэх угтвар нөхцөл нь болсондог. Профессор Сэцэнцогтын "Монгол үгийн язгуурын толь”(1988), Баатарын "Монгол хэлний үүсмэл үгийн тонгоруу толь”(1988)гэсэн жин дархуйц бүтээлүүд ч үгийн гарлын толины хөгжилд дэхь том алхам.

Манай эрдэмт мэргэдийн мятрашгүй хүчин зүтгэлээр биелэлээ олсон Монгол Манж, Монгол Түрэг, Монгол Солонгос, Монгол Япон… гэхчилэн Алтайовог хэлний судлал эрчээ авсанаар үгийн гарлын толиуд төрөх цаг хугацаа улам улмаар наашлаж түргэсэв. Академич Л.Лигети, Д.Төмөртогоо, Д.Цэрэнсодном, доктор Б.Сумъяабаатар, профессор И.Дө Рахевильз, Х.П.Фийце (Vietze)… гэх мэт дотоод, гадаадын эрдэмтэд эртний хийгээд дундад үеийн монгол хэлний хосгүй дурсгал, ховор өв болон, "Монголын Нууц товчоон”, Лувсанданзаны "Алтан товч” тэргүүт сурвалжийн тодотгол толь бүтээж бүгдийн хүртээл болгов. "Монгол хэлний хэлзүйн толь бичиг”, "Монгол хэлний тонгоруу толь бичиг”, "Монгол хэлний хадмал толь”, "Монгол хүний нэрийн толь” … мэтийг хотол түмний хайрт, ховорхон заяах багш Ш.Чоймаа тэргүүтэй гар нийлсэн багийнхан амжуулсныг гавьяат үйлс гэхгүй юм бол юуг гавьяат гэх билээ.

Үүнчилэн Д.Төмөртогоо "А modern Mongolian-English-Japanese Dictionary”гэсэн академич хүний арал, зангараг заасан алт шиг нэн цэнт нүүр тахлам нүнжигт том толь бичгийг Токио хотноо 1979 онд билүү хэвлүүлсэн. Одоо орчинжуулж хэлэхэд төрөлжиж зүйлчилсэн шинэ, шинэ толиуд шил шилээ даран гарсаар л байгаад олзуурхууштай.

Ч.Зотол

Эх сурвалж: "ЗУУНЫ МЭДЭЭ" сонин

"ЭТТ"-Н ТАЛБАЙГААС НҮҮРС ХУЛГАЙЛААГҮЙ

zulaa — Thu, 19 Apr 2018 11:08:24 +0800

"Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн гүйцэтгэх захирлын үүрэг гүйцэтгэгч Б.Ганхуягтай ярилцлаа.

М.Мөнхжаргал: Давсганд агуулагдаж байгаа нян өгсөх замаар бөөрийг үрэвсүүлнэ

tonshuul — Wed, 07 Mar 2018 08:09:25 +0800

Энэ удаагийн эрүүл мэндийн зөвлөгөө ярилцлагаар Сонгдо эмнэлгийн бөөрний мэс заслын эмч М.Мөнхжаргалтай ярилцлаа. Түүний хувьд энэ чиглэлээр 20 орчим жил ажиллаж байгаа юм.

-Эмэгтэйчүүд, эрчүүдийн дунд бөөр шээсний замын өвчлөл нэмэгдэж байгаа статистик судалгаа бий. Үүний шалтгаан юу вэ?

-Эмэгтэйчүүд мэдэж байх ёстой нэг чухал асуудал бий. Энгийнээр, ойлгомжтой тайлбарлахгүй бол охид, бүсгүйчүүд эвгүйрхэх магадлалтай. Эмэгтэйчүүд эрчүүдээс илүү бөөр, шээсний замын өвчлөлөөр өвчилдөг нь эрхтэн тогтолцоотой холбоотой юм. Эрэгтэй, эмэгтэй хүний гадна бэлэг эрхтний бүтэц өөр байдаг. Эмэгтэй хүнд гурван сүв бий. Үүнд шээсний сүв, үтрээ, хошного багтдаг. Харин эрэгтэй хүн хоёр сүвтэй. Өвчтөнүүдийн шинжилгээний дүнгээс харахад ихэвчлэн хошного орчмын ялгадас, түүгээр дамжин халдварлагдсан ямар нэгэн халдвар шээдэг сүв буюу давсаг руу орж шээсний замын халдвар үүсгэдэг. Мэргэжлийн хэлэнд өгсөх замын халдвар гэдэг. Өгсөх замын халдвараар өвчилсөн эмэгтэйчүүд ихэвчлэн нөхөр, найз залуугаа буруутгадаг. Гэтэл шээсний замын өвчлөлөөр өвчилсөн эмэгтэйчүүдийн 80 хувьд нь гэдэсний савханцраар үүсдэг халдвар илэрдэг. Энэ нь өөрөө өөрөөсөө халдвар авсан гэсэн үг. Монгол Улс төдийгүй Франц, Итали гэх мэт хөгжингүй оронд ч энэ үзүүлэлт адилхан байна.

-Энэ төрлийн өвчнөөс хэрхэн урьдчилан сэргийлэх вэ?

-Эмэгтэй хүн бие засахдаа зориулалтын салфетка хэрэглэдэг. Гэтэл салфетка хэрэглэх нь гол биш юм. Хамгийн гол нь аль чиглэлд арчиж байгаа вэ гэдгээс халдвар, нян дамжих эсэх нь хамаарна. Урдаасаа хойш арчих ёстой. Гэтэл хойноосоо урагш арчиж нян, вирусийг шээсний сүвний амсарт авчрах нь өвчлөлийг үүсгэх эрсдэлтэй. Энгийнээр хэлбэл хошногоноос дамжсан халдвар шээсний сүвээр орвол өвчлөл үүсгэнэ. Цаашлаад давсгаас халдаж бөөрийг ч өвчлүүлэх эрсдэлтэй.

Тэгэхээр эмэгтэйчүүдийн шээсний замын халдварт өвчлөлийн 80 хувь их энгийн зүйлээс хамаарч байна. Үүнийг эмэгтэй хүн бүр мэдэж байх хэрэгтэй. Өтгөн, шингэнээ биеэс гадагшлуулсан бол урдаасаа хойш чиглэлд арчих ёстой юм. Залуу бүсгүйчүүд болон цэцэрлэгийн насны охидод ээж нь тайлбарлаж өгөх, ойлгуулах шаардлагатай. Үүнийг тухайн эмэгтэйг ичээхгүйгээр тайлбарлаж, чухал асуудал гэдгийг ойлгуулах нь чухал.

-Циститийг гэрийн нөхцөлд уламжлалт аргаар эмчлэх тохиолдол элбэг байдаг. Халуун ууранд суух нь хэр үр дүнтэй арга вэ?

- Циститээр гурван настай охин хүртэл өвдөж байгаа нь харамсалтай. Тиймээс зөв дадлыг багаас нь хэвшүүлэх хэрэгтэй. Өнөөгийн нөхцөлд циститээр өвчиллөө гэхэд хүмүүс их "мэдэмхийрч" дурын эмчилгээг нэг, нэгэндээ санал болгодог. Ялангуяа хөгшин настай хүмүүс "халуун цайны ууранд суучих миний хүү” гэж зөвлөдөг. Энэ бол хамгийн буруу эмчилгээ. Яагаад гэвэл тухайн үедээ түр зуур өвдөлтийг дардаг. Халуун цайны ууранд суусны дараа өвчин намдлаа гэдэг. Гэтэл энэ бол дараагийн том давалгаа ирэх гэж байгаагийн өмнөх түр зуурын намуухан байдал гэсэн үг. Өвчин улам хүндэрнэ. Түр зуурын өвчин намдаахын оронд их шингэн зүйл ууж биеэс нянгаа гадагшлуулах нь илүү үр дүнтэй.

-Бөөр өвдлөө, унжлаа гэхэд эмчид хандалгүйгээр бүс зүүдэг. Нэг талаар сайн баадагнаж боохыг зөвлөх тохиолдол бий. Энэ нь зөв үйлдэл мөн үү?

-Үүнийг ямар хүнд зөвлөж байгаагаас хамаарна. Бөөрийг дарж шахаж байгаа эрхтнүүдийн даралт багасах эсвэл өндөр өсгийтэй гутал өмсдөг, үсэрч харайдаг хүний бөөр унжиж эхэлдэг.

-Өндөр өсгийтэй гутал бөөрөнд муу юу?

- Өндөр өсгийтэй гутал байнга өмсөх буруу. Өндөр өсгийтэй гутал дээр өдөрт гурван цагаас дээш хугацаагаар явахад хэдэн жилийн дараа бөөр, нурууны өвчлөлтэй болно. Ажлын шаардлагаар өдөрт зургаа болон түүнээс дээш цагаар өсгийтэй гутап өмсөх шаардлагатай бол заавал нуруугаа амраах ёстой. Ядаж л гучин минут гутлаа тайлж, дээшээ харан хэвтэж нуруугаа амраах хэрэгтэй. Залуу насандаа өсгийтэй гутал удаан өмссөн ч нуруу, бөөр өвдөхийг анзаарахгүй байж болно. Гэтэл тухайн насан дээрээ хөөрхөн харагдаж байна гээд гурав, дөрвөн жилийн дараах эрүүл мэндээ анхаарахгүй байна гэдэг буруу. Нэг талаасаа өсгийтэй гутал дээр байнга зогсох шаардлагатай ажилтнуудад ажил олгогчийн зүгээс нуруугаа амраах амралтын цаг өгөх хэрэгтэй. Гурван цаг өсгийтэй гутал дээр зогсоож ажил хийлгэсэн бол гучин минут хэвтэж амруулах нь зүйтэй. Ажил мэргэжлийн онцлог байж болох ч эмэгтэй хүний эрүүл мэнд чухал. Эмэгтэй хүнийг өсгийтэй гуталтай удаан зогсоож ажиллуулсан бол амраая гэж хэлэх нь насанд хүрээгүй хүүхдийг хөдөлмөр эрхлүүлэхийг эсэргүүцэхтэй адилхан, Ирээдүйд эх болох охид, эмэгтэйнүүд нуруу, бөөрний өвчлөлтэй болбол хэцүү. Өсгийтэй гутал дээр удаан хугацаанд явсны дараа хөлөө хана руу дээш жийж тавьж 10 минут хэвтэж болно, Энэ нь нурууны амралт болно.

-Давсаг чанга болон давсаг сул гэдэг ойлголт байдаг. Ямар нөхцөлд хүний давсаг сулардаг вэ?

Ариун цэврийн өрөө рүү байнга гүйдэг хүнийг давсаг султай гэж хэлдэг. Давсаг султай хүн муухай гэсэн сэтгэлгээ бидэнд суучихсан санагддаг. Жишээлбэл, хэдэн найз хүүхнүүд кафед суугаад шингэн зүйл уунгаа хуун хөөрч байна гэж бодъё. Гэтэл нэг найз хүүхэн нь бусдаасаа илүү олон ариун цэврийн өрөө орлоо гэж бодоход "манай энэ давсаг султай гэж" хэмээн дооглож болохгүй. Бодит байдал дээр суугаад үлдсэн нь илүү бөөрний өвчлөлтэй байх магадлал өндөр.

-Яагаад...?

Шээс бол хүний биеэс гадагшилж байх ёстой хаягдал. Тиймээс бохироосоо хурдан ангижирч байх ёстой гэсэн үг. Жишээлбэл, өдрийнхөө хоолыг хогийн саванд хийгээд хонуулах юм бол таагүй зүйл болно. Шээс бол хог. Тэгэхээр тэр хаягдлыг давсаг дотроо долоон цагаас дээш хадгалж болохгүй. Давсаг чангатай бол мундаг гэсэн ойлголт бол буруу. Ариун цэврийн өрөө рүү богино хугацаанд олон удаа гүйдэг бол давсаг, бөөрний асуудаптай гэсэн үг ч биш. Ус хүний биед хамгийн чухал. Усны хэрэглээ тухайн хүнд зохицсон байх ёстой. Ус илүү хэмжээгээр уух буруу. Биед байх ёстой давс, усны хэмжээ гэж бий. Давсны зөв хэрэглээтэй үед ус хүний биед шингэж шээсээр дамжиж гардаг. Хоёр литр ус уусан үед хоёр литр шээс гадагшлуулж байх ёстой. Нэг удаа 500 гр-аар шээс гадагшлуулдаг гэж үзвэл өдөрт 4-5 удаа хөнгөн бие засаххэрэгтэй. Гэтэл шингэн зүйл уухгүй байж их хэмжээгээр бие засах нь бас асуудал байна гэсэн үг. Хэдий хэмжээний шингэн ууна, төдий хэмжээний шингэн гадагшлуулах ёстой. Давс огт хэрэглэхгүй үед ус биед хадгалагдахгүй. Биеэр урсаад гарна. Бие махбодийг цэвэрлээд гадагшилна гэсэн үг юм. Шингэн их ууж шээсээ их гадагшлуулна гэдэг бөөр давсгаа цэвэрлэж буй хэрэг юм. Хэрвээ ямар нэгэн байдлаар давсаг, бөөрөнд нян орж ирсэн бол бие өвчилж эхэлнэ. Харин түүнийг ус уугаад шээс үүсгээд биеэс гадагшлуулж болно гэсэн үг. Шээс биед удах тусам тэнд нянгууд үржинэ. Тиймээс шээсийг биеэс хурдан гадагшлуулах хэрэгтэй. Шээсээ барих нь сөрөг үр дагаварт хүргэдэг. Шээс хурсэн даруйд гадагшлуул. Өлссөн даруйд ид. Нойр хүрсэн уед унт. Хүн энэ гурван дүрмийг баримталбал эрүүл байна.

Нойр хүрч байх үед унтахгүй бол хэсэг хугацааны дараа сэргэдэг. Шээс хүрч байх үед тэвчээд байвал хэсэг хугацааны дараа шээс хүрэхээ больдог. Энэ нь давсагны дотор байдаг шээлгүүрийн цорго нээгдэж түүгээр шээс дээшээ бөөр рүү гүйчихдэг. Энэ үед шээс хүрэх нь зүгээр болчихлоо гэж андуурдаг. Ийм байдал олон удаа давтагдвал давсаг-шээлгүүрийн сөөргөө хэмээх өвчнийг өөрөө өөртөө үүсгэж байгаа нь тэр. Залуу насанд эдгээрийг тоодоггүй. Гэхдээ дараа үр дагавар нь хэдэн жилийн дараа гэхэд л ирдэг. Энэ бол физиологи. Мэдрэлийн ядаргаанд орно. Ажлын бүтээмж муудна. Эрч хүчгүй болно. Бэлгийн харьцааны хямралд орно. Анхаарал төвлөрөл буурна. Энэ өвчлөл Монголд ихэссэн. Хүн оройтлоо гэхэд 11 цагт унтаж байх ёстой.

-Бөөрний чулуу гэдэг өвчний талаарх ойлголтыг манай уншигчдад өгнө үү?

- Бөөрний чулуу гэдэг өвчинд бөөр шээсний замд чулуу байрлах, чулуутай холбоотой даган гарч буй хүндрэлийг хамсруулан ойлгох учиртай. Бөөрний шингэн байрладаг хэсэг болон бөөрний хөндийд шээснээс үүссэн чулуу байрлах нь бий. Энэ өвчин архаг удаан явцтай, тухайн хүний биеийн байдлаас болоод чулууны ургалтын хугацаа өөр өөр байх нь бий. Хүний идэж ууж, хэрэглэж буй бүтээгдэхүүн, биед байгаа биологийн идэвхт бодисууд, химийн микро элементүүдийн бүтцээс хамаараад чулууны төрөл, бүтэц хүртэл өөр байдаг. Үүнээс шалтгаалаад гарах үр дагавар ч өөр байх жишээтэй. Бөөрний чулуу өвчний талаарх судалгаа шинжилгээ хангалттай хийгдсэн. Бөөрний чулуу өвчний ямар үед ямар менежмент шаардлагатай вэ гэдэг өнөөдөр чухал сэдэв болоод байна. Энэ өвчин ямар улиралд сэдэрдэг вэ, ямар ажил алба эрхэлдэг хэдий хэр насны хүмүүс энэ өвчинд нэрвэгдэж байна вэ гэхчилэн мэдээллийг хүмүүст өгөх шаардлагатай байгаа юм.

"Сонгдо" эмнэлгийн бөөрний мэс заслын эмч М.Мөнхжаргал

Б.Лхагважав: НӨАТ-ын буцаан олголтыг улирал тутам олгодог болно

tonshuul — Tue, 06 Mar 2018 10:25:06 +0800

Монголын үндэсний худалдаа аж үйлдвэрийн танхимын ерөнхийлөгч Б.ЛХАГВАЖАВТАЙ татварын хуулийн шинэчилсэн төслийн талаар ярилцлаа.

-Сангийн яамнаас Татварын хуулийн шинэчилсэн төслийг танилцууллаа. Энэ хуулийг баталснаар бизнес эрхлэгчдэд ямар үр өгөөж өгөх вэ?

-Татварын шинэчлэлийн хуулийн төсөлд олзуурхууштай маш олон заалт багтсан байна. Татварын ерөнхий хууль, Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын хуулийн төсөл иргэн, аж ахуйн нэрийг санхүүгийн тайлан балансаа үнэн, зөв гаргадаг хандлага руу чиглүүлжээ. Тухайлбал, бүх аж ахуйн нэгж орлого, зарлагаа жилд дөрвөн удаа тайлагнаж, 10 хувийн татвар төлдөг байсан бол Аж ахуйн нэгжийн албан татварын тухай хуулийн төслөөр тавин саяын орлоготой компаниуд жилдээ нэг удаа тайлан гаргаж, татварын өр төлөх хугацааг хоёр сар байсныг 24 сар хүртэл сунгасан. Илүү төлсөн татварыг дараа төлөх татварт нь суутгадаг байсан бол буцаан олгох болсон гээд бизнес эрхлэгчдийг дэмжсэн олон зүйл байна. Гол нь төр хувийн хэвшлийн хамтын ажиллагааг хангасан процессыг хуульд нарийн тусгаж оруулаасай гэж хүсч байна.

-Татварын хуульд өмнө ямар алдаа байсан бэ?

-Татварын хуулийг шинэчлэх шаардлага бий болоод удаж байна. Татварын онол, систем, эрх зүйн үндсэн үзэл санаа нь Үндсэн хуулиас урган гардаг. Өмнөх нийгэмд иргэнээ өмчгүй байлгах, чөлөөт худалдааг хориглосон байсан тул татварын систем ч түүнд нь үйлчилж байсан. Харин нийгмийн тогтолцоо өөрчлөгдөж, иргэд аж ахуйн үйл ажиллагаа чөлөөтэй эрхэлж, тэр хэрээр хөдөлмөрийн харилцаа ч чөлөөтэй болсон. Тиймээс үүнд тохирсон татварын бодлого явах ёстой байсан. Гэвч бид 1992 оны Үндсэн хуулийн үзэл санаатай нийцсэн татварын системийг зах зээлд шилжихдээ бүрдүүлж чадаагүй. 1993 оноос татварын багц хуулиуд батлагдсан ч социалист үзэл санаа ихтэй байсан. Хууль хэрэгжүүлэгчид нь ч ялгаагүй. Энэ байдал явсаар өдийг хүрчээ. Тус хуулийг 1993 онд баталснаас хойш 2008 онд нэг удаа өөрчилсөн. Татварын ерөнхий хууль, Аж ахуй нэгжийн орлогын албан татварын тухай хууль, Хувь хүний орлогын албан татварын тухай хууль, Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хууль болон дагалдах хуульд өөрчлөлт оруулах процесс хоёр гурван жилийн өмнөөс эхэлсэн. Энэ үйл явц НӨАТ-ын бүртгэлийн систем дээр үндэслэн концепцүүд нь хэрэгжих нөхцөл одоо л бүрдэж байна. Одоо бидэнд татвараа тайлагнах, шалгалтад орох процесс их чухал байна. Сая Ил тод байдлын тухай хууль батлахад 33 мянган компани 34 их наяд төгрөг буюу 17 тэрбум ам.долларын орлогоо ил болголоо. Энэ бол сүүлийн 27 жил бидний явж байсан процессын алдаа юм. Энэ алдааг анхаарч үзэх хэрэгтэй.

-Татварын хуулийг шинэчлэх зорилго нь юу вэ?

-Энэ өөрчлөлт хувийн хэвшил, аж ахуй нэгжийг дэмжих зорилготой. Татвар тайлагнах санхүүгийн процесс нь их хүнд байдаг. Үүнийг хялбарчилж өгснөөрөө энэ хууль давуу талтай. Нэг хувийн татвар, 90 хувиа буцааж авах, жилд нэг удаа тайлагнах зэрэг давуу талыг бий болгосноор процессыг хялбаршуулж, энэ хэрээрээ татварын орлого нэмэгдэнэ. Татварын орлогыг нэмэхээс гадна бидний өгсөн татвараар нийтийн санхүүд ашиглаж буй төсвийн хөрөнгө оруулалт, улсын төсвийн ил тод байдал, шударга байх процесс дээр давхар хяналт тавих боломж бүрдэнэ. Татварын хуучин хуулийн процессууд яагаад муу байсан бэ гэвэл хуурамч тайлан их байсантай холбоотой. Нийт компанийн 90 гаруй хувь нь хуурамч тайлан өгдөг байв. Тиймээс санхүүч, нягтлангууд процесс дээр байдаг хүндрэлүүдээ хуулийн төслийн хэлэлцүүлгийн үеэр ярих хэрэгтэй байна. Үүнийг компаниуд гаргаж санал оруулбал тэр хэмжээгээр энэ хууль сайн болно. УИХ- ын хаврын чуулганд хуулийн төслийг даруй оруулж батлуулах ёстой. Энэ хуулийг баталчих юм бол бизнес эрхлэгчид 2019 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс дүрмээрээ шинээр тоглоход бэлэн байна. Өнөөдөр татвар өгөхгүй гэх этгээд ховор болсон. Гол нь өгч буй татвар нь үнэн зөв, тэгш шударга байгаасай гэж хүсч байгаа.

-Улсын хэмжээнд хэчнээн бизнес эрхлэгч бүртгэлтэй байна вэ. Тэд улсын төсөвт хэчнээн төгрөгийн татвар төлдөг вэ?

-Одоогоор 147 мянган компани Улсын бүртгэлийн газарт бүртгэлтэй байна. Нийтдээ 50-60 мянга нь тогтмол үйл ажиллагаа явуулж байгаа. Үүнээс улсын ачааг нуруун дээрээ авч яваа нь 500. Эдгээр компани улсын татварын орлогын 60-70 хувийг бүрдүүлдэг. Гэхдээ манай нийт компанийн 90 гаруй хувь нь 1-9 хүнтэй байна. Тэдний улсын төсөвт оруулж байгаа орлогын хэмжээ 1-2 хувь байдаг. Хэдий тийм ч хамгийн сайшаалтай зүйл нь ажлын байрны 70-80 хувийг эдгээр компани гаргадаг. Тиймээс татварын орлогоосоо илүү ажлын байр бий болгож байгаа нь маш чухал юм. Ер нь татварын хэмжээг ихэсгэх биш бууруулбал орлого нэмэгдэнэ.

-НӨАТ-ын хуулийн шинэчлэл татвар хуульд их хувь нэмэр оруулна гэж ойлголоо, зөв үү?

-НӨАТ-ын шинэ систем үйлчилж эхлэхэд улсын хэмжээнд 1700 касс байсан. Түүнээс хойш жил хагасын хугацаанд 63 мянга болж нэмэгдсэн. Өөрөөр хэлбэл, татварын орлого 1.3 их наяд төгрөгөөр давж биелсэн нь татварын бааз суурийг 40 дахин өсгөсөн 63 мянган кассын машины үр дүн. НӨАТ-ын хууль бидэнд үр дүнгээ харамгүй өгчихсөн. Энэ бүртгэл дээр татварын хуулийн дараагийн шинэчлэлүүд орж ирж байгаа юм. Одоогоор бид 63 мянган цэг дээр бүх орлогыг бүртгэж байна. Цаана нь 20 гаруй мянган цэг дутуу байгаа. Удахгүй НӨАТ-ын буцаан олголтыг улирал тутам өгч эхэлнэ. Ингэснээр бүртгэл улам бүр өргөжнө.

Б.МӨНХ-ЭРДЭНЭ unen.mn

Н.Айшолпан: Америкт эмчийн мэргэжлээр суралцахыг мөрөөддөг

tonshuul — Tue, 06 Mar 2018 09:36:03 +0800

Бүргэдчин охин Н.АЙШОЛПАНТАЙ цөөн хором ярилцлаа. Израилийн гэрэл зурагчин Ашер Свиндеский Монголд 2014 онд ирж, бүргэдийн баярын фото сурвалжлага хийн ВВС агентлагийн цахим хуудаснаа гаргасан нь түүнийг алдрын замд хөтөлсөн юм. "The Eagle huntress" хэмээх Н.Айшолпаны тухай баримтат киног бүтээж, тэрбээр олон улсад "Бүргэдчин охин” нэрээрээ танигдсан билээ.

-Бүргэдийн баярт оролцохоор иржээ. Энэ амьтныг хэрхэн гаршуулдаг талаар сонирхуулахгүй юү?

-Бүргэдийг багаас нь тэжээж 1-2 сар өөртөө дасгасны дараа ан авд сургадаг. 4-6 жил тэжээж байгаад байгальд нь буцааж тавьдаг. Бүргэдээр арваас хоёрдугаар сарын 15- ны хооронд ан хийлгэдэг бөгөөд туулай, үнэг, хярс, чоно зэргийг авлуулдаг. Хоёрдугаар сарын 15-наас хойш зунжин тарга тэвээрэг авахуулдаг. Зөвхөн эм бүргэдээр л ан хийлгэдэг. Миний хувьд хоёр дахь бүргэдтэйгээ ан хийж байна. Ах маань цэрэгт явсны дараа бүргэд нь үлдсэн. Би "Ахын бүргэдээр ан хийж үзье” гэж аавыгаа ятгасан цагаас хойш би бүргэдийн ан хийдэг болсон. Өвлийн цагт бүргэдийг өдөрт нэг удаа туулай юм уу, үнэгний махаар тэжээнэ. Зуны цагт идсэн хоол нь удаан шингэдэг учраас гурав хоногт нэг удаа бүтэн туулайгаар хооллодог.

-Ангийн анхны олз юу байв даа?

-Цагаан үнэг байсан Бүргэдийнхээ агнасан туулай, үнэг, хярсны арьсаар малгай, дээл, гутал гээд бараг бүх хувцсаа ээжтэйгээ хамтран оёж өмсдөг. Киноныхоо нээлтэд явахдаа, Америк болон Дубайд аялахдаа ээжийнхээ оёсон казах үндэсний хатгамалтай хувцсаар гоёж байлаа.

-Бүргэдийн баярт түрүүлэхэд ямар сэтгэгдэл төрж байсан бэ?

-Түрүүлсэндээ итгэж чадахгүй уйлчих гээд байсан. Анх удаа тэмцээнд оролцсон болохоор их ч сандарсан. Миний бүргэд тавхан секундийн дотор гар дээр ирж өмнөх амжилтыг эвдсэн. Тэгж хурдан ирнэ гэж бодоогүй юм.

-Таны тухай баримтат кино хийж байсан. Кинонд тоглохдоо сандарсан уу?

-Миний тоглосон баримтат кино "The Eagle huntress” нэртэй. Зураг авалт хоёр жилийн хугацаанд үргэлжилсэн. Монголд өнгөрсөн оны тавдугаар сард нээлтээ хийсэн. Мөн миний тухай ном болон хүүхэлдэйн кино хийж байна. Кинонд хамт тоглосон бүргэдээ би 18 метрийн өндөрт үүрэндээ байхад нь авч тэжээсэн юм.

-Одоо Баян-Өлгий аймагт сурдаг гэсэн. Сургуулиа төгсөөд ямар мэргэжил эзэмшихээ сонгосон уу?

-Би Баян-Өлгий аймгийн Монгол-Турк сургуулийн 11 дүгээр ангид сурдаг. Энэ жил 16 настай. Аав ээж, ах, хоёр дүүтэйгээ амьдардаг. Сургуулиа төгсөөд Америкт эмчийн мэргэжлээр суралцахыг мөрөөддөг.

М.Алтанзул

Эх сурвалж: "Монголын үнэн" сонин

А.Миеэгомбо: "Амьдрал" кинонд хүний толгой эргүүлэх нэг ч зүйл байхгүй

tonshuul — Fri, 02 Mar 2018 08:57:04 +0800

"Лардьма” уран сайхны киноны хоёрдугаар анги гэж хүмүүс таамаглаж байсан "Navchaa film” продакшны "Амьдрал” хэмээх кино үзэгчдэд хүрэхэд бэлэн болжээ. Киноны гол дүрд жүжигчин Б.Навчаа, Д.Пүрэвсүрэн болон Улсын драмын эрдмийн театрын жүжигчин С.Болд-Эрдэнэ, Н.Баярмаа, Э.Мөнхтөр нар тоглож, найруулагчаар Ж.Сэнгэдорж, А.Баттүшиг нар ажилласан байна. Тус кино багийнхан албан ёсныхоо нээлтийн өмнө "Зайсан Хилл” цогцолборт "Pre-screening" урьдчилсан, үзлэг арга хэмжээг киноны уран бүтээлчид хэвлэл мэдээллийн төлөөллийг оролцуулан зохион байгуулж, шинэ бүтээлээ танилцуулсан юм. Энэхүү арга хэмжээнд Төрийн соёрхолт, гавьяат жүжигчин Ц.Төмөрбаатар болон шинэ залуу уран бүтээлчид оролцож кино багийнханд баяр хүргэлээ. Киноны анхны үзэгч болсон уран бүтээлчид кино багийнханд "Сайн уран бүтээл болсон байна" хэмээн урам өгч байв. Энэхүү кинонд жүжигчин Б.Навчаа продюсерын үүргийг давхар гүйцэтгэжээ. Тэрбээр киногоо "Тэсрэлт хийсэн жинхэнэ сайн бүтээл болж чадлаа” хэмээн ам бардам байна.

Энэ үеэр кино найруулагч, жүжигчин А.МИЕЭГОМБОТОЙ ярилцлаа.

-Шинэ уран сайхны кино үзлээ. "Амьдрал” кино танд ямар санагдаж байна вэ?

-Сүүлийн үеийн кинонууд арилжааны чиглэлээр инээдэм, адал явдлыг их хөөж байсан. Харин "Амьдрал” кино драмын сэдэвтэй юм байна. Монголд драмын сэдвээр хийж буй нь ховор байдаг. Би хувьдаа драм гэдэг адармаатай, том сэдвээр хийх бүтээл олшроосой гэж бодож явдаг хүн. Ялангуяа Ж.Сэнгэдорж, Б.Батболд, П.Дэлгэрбаяр гээд шинэ үеийн хүндэлж явдаг найруулагчид маань драмын чиглэлээр кино хийж эхэлж байна. Хийх нас нь ч болсон. Илүү олон бүтээлийг чанартай сайн хийгээсэй гэж хүсдэг. Энэхүү кинонд монголчуудын мэддэг мөртлөө тэр бүр сайн ойлгодоггүй сэдэв болох үйлийн үрийн тухай өгүүлж байна. Ер нь үйлийн үрийн тухай өвөө, эмээ, аав, ээж, бидний үе гэсэн гурван өөр ойлголттой юм болов уу гэж санагддаг. Магадгүй бидний өвөө, эмээгийн үед энэ тухай ойлголт өндөр байсан байх. Аав, ээжийн минь үед арай багассан. Бидний үед ойлголт нэлээн буурсан. Гэхдээ хүүхдүүдээ бодвол бидний энэ талаарх ойлголт, мэдлэг арай өндөр байх нь мэдээж. Яг ийм цаг мөчид энэ сэдвийг хөндөж, кино хийж байгаа нь сайхан санагдаж байна. Цаашид энэ сэдвээр олон кино хийх байх. "Амьдрал” кино бол дөрвөн улирлыг дамнаж хийсэн даацтай чанартай сайн уран бүтээл болсон байна.

-Кинонд дүр бүтээсэн жүжигчдийн хувьд та ямар бодолтой байна вэ?

-Жүжигчний хувьд надад нэг ийм бодол байдаг. Жүжигчин бүрт ийм дүрд тоглочих юмсан, энэ дүрийг ингэж харуулна гэсэн мөрөөдөл байдаг. Манай жүжигчин Д.Пүрэвсүрэнгийн хувьд олон кинонд тоглож байсан туршлагатай. Пүүжээ маань өмнө өөрийгөө чамлаж байсан юм болов уу. Тэгээд л шинэ бүтээл хийж, ийм дүрийг бүтээхийн тулд энэ кинонд тоглосон байх. Тэрбээр өмнө нь хүчирхийллийн золиос болж байсан эхнэрийн дүрд тоглож байсан. Энэ удаад эцгийнхээ хийсэн үйлийн үрийг үүрч байгаа охин, хүүхдээ алдаж буй эхийн дүрд тоглож өөрийнхөө чадварыг олонд харууллаа. Ер нь жүжигчид дотроо хоёр янз байна. Эхнийх нь найруулагч жүжигчдэд даацтай сайн дүрийг санал болгодог. Хоёрдугаарт, хэрвээ яг өөрийнх нь санасан хэмжээнд дурлаж байгаа дүрийг санал болгож чадаагүй тохиолдолд жүжигчин тэр хүсч буй дүрээ өөрөө бүтээдэг байна. Д.Пүрэвсүрэнгийн хувьд өөрөө тэр дүрийг бүтээсэн болов уу гэж харж байгаа юм. Эх хүний хувьд зохиолыг харж, дүрээ бүтээсэн байна. Пүүжээгийн хувьд өнөөгийн нийгэмд болж буй залуучуудын хэлбэр хөөсөн, зугаа цэнгэлд автсан амьдралыг өөрийн өнцгөөс харж, цаашид хэрхэн энэ байдлыг засах ёстойг олж харж хувь хүнийхээ эмзэглэлийг кинондоо тусгажээ. Б.Навчаа продюсер өөрийн бүтээлдээ нэлээд нухацтай ханддагаа энэ киногоороо дахин баталлаа. Кино зохиолчийн хувьд энгийн шугаман дарааллаас зугтаж, үйл явдлын зэрэгцээ шугамууд нээсэн нь киног өвөрмөц, сонирхолтой болгосон байна. Ер нь "Амьдрал" кино бүхэлдээ эрэл хайгуул, өөрчлөлт болж чаджээ.

-Зарим хүн кино үзээд ойлгомжгүй зүйл их харууллаа гэж бухимддаг. Ер нь ойлгомжгүй байдлыг кинонд оруулах нь хэр зөв шийдэл байдаг юм бол?

-Миний үеийн найруулагч Д.Галбаяр бид хоёр хөнгөн хөгжилтэй инээдмийн кино хийдэг. Манай Галаа бол "Шуугиан таригч”, "Тусгай ажиллагаа” зэрэг олон кино хийсэн. Миний хувьд "Сингл лэйдис”-ээс авахуулаад цөөнгүй кино бий. Энэ төрлийн кино үзэгчдэд бүгдийг тайлбарладаг. Тэнэг хүн ч үзээд ойлгох кино бий. Драмын төрөл бол өөр. Тайлбарлаад байх зүйлгүй. Үзэгч өөрөө үзэж, хувь хүнийхээ үүднээс ойлголт авч үнэлэлт дүгнэлт өгдөг. Гэхдээ "Амьдрал” кинонд хүний толгой эргүүлэх зүйл нэг ч байхгүй.

Энэхүү арга хэмжээнд хүрэлцэн ирсэн уран бүтээлчдийн сэтгэгдлийг хуваалцлаа.

Жүжигчин Д.ПҮРЭВСҮРЭН: ҮСЭЭ ТАЙРСАН ЭСЭХ НЬ КИНОНЫ НУУЦ БОЛООД ҮЛДСЭН НЬ ДЭЭР БАЙХ

-Хүмүүс өөрийнхөө үсийг тайрсан уу гэж их асууж байна. Энэ бол киноны нууц. 108-аас ч олон удаа сунаж мөргөсөн. Ер нь хот дотор сунаж мөргөхдөө нэг зүйлийг анзаарсан. Улаанбаатар хотын минь гудамж талбайд нус цэр, тамхины иш ямар их байдгийг анзаарлаа. Харин байгальд гараад сунаж мөргөх сайхан байсан. Түүнээс бус сунаж мөргөхөд хэцүү зүйл байгаагүй. Чадварлаг уран бүтээлчидтэй хамтран ажилласандаа баяртай байна.

Найруулагч Ж.СЭНГЭДОРЖ: МОНГОЛЫН КИНО УРЛАГ ХАМГИЙН ХУРДАЦТАЙ ХӨГЖИЖ БАЙНА

-Монголын кино урлаг хурдацтай хөгжиж байна. Мөн хамгийн өрсөлдөөнтэй салбар гэж боддог. Тиймээс үзэгчдэдээ чанартай сайн уран бүтээл толилуулахыг хичээж байна. Гэхдээ миний уран бүтээлээс тийм ийм зүйлийг ойлгож аваасай гэж "хүйтэн будаа идүүлэхийг” хүсдэггүй. Үзэгч бүр өөрийнхөөрөө ойлгож хүлээн авч дүгнэлтээ хийх нь надад чухал. Уран бүтээлч бид хариуцлагатай байх хэрэгтэй. Бүтээлээрээ дамжуулж нийгэмдээ амьдралын үнэн бодит байдлыг харуулахыг зорьдог.

Жүжигчин Б.НАВЧАА: ЭНЭ БОЛ АШИГ ХАРСАН БҮТЭЭЛ БИШ

-Энэ сэдвийг хөндөх цаг болсон гэж харж байна. Минийхувьд ажлаа сайн хийж чаддаг хүмүүстэй л хамтран ажиллахыг хүсдэг. Энэ бол ашиг харсан бүтээл биш. Жилийн дөрвөн улирал дамнаж, зураг авалт хийсэн бүтээлийн чанар чансаа ямар байх нь ойлгомжтой. Бид өнөөгийн нийгэмд ийм хэмжээний бүтээл хийчихээд зардлаа бүрэн олох боломж тун ховор. Гэхдээ бид яагаад ийм бүтээл хийсэн бэ гэхээр Монголын үзэгчид ийм өндөр түвшний киног үзэж харах эрхтэй учраас л тэр. Бидний кино ямархуу чадал чансаатай бүтээл болсныг үзэгчид үзээд л мэдэх болно. Би хамтран ажилласан уран бүтээлчдээрээ үнэхээр их бахархаж байна. Манай найруулагч Ж.Сэнгэдоржийн хувьд уран санааг хамгийн сайн гаргадаг уран бүтээлч. Энэ санаанууд манай кинонд их сайн туссан гэж бодож байна.

Г.Нямсүрэн

Эх сурвалж: "Монголын үнэн" сонин

Д.Ганболд: Соёл урлагаа мартах нь тулгын гурван чулууныхаа нэгийг гээсэнтэй адил

tonshuul — Thu, 01 Mar 2018 09:14:57 +0800

Ч.ГАНТУЛГА
Үндэсний урлагийн их театрын ерөнхий найруулагч Д.Ганболдтой Монголын соёл, урлагийн өнөөгийн байдал, тулгамдаж буй асуудлын талаар ярилцлаа.

–Улсын хэмжээнд үндэсний гэсэн тодотголтой ганц театр танайх. Монголын язгуур урлагийн өв, охь болсон энэ газрын урын сан хэр баялаг вэ?
-Үндэсний гэдэг утгаараа бидний хийж буй уран бүтээл, хэлбэр, байгууллагын бодлого үргэлж ардын урлагийн сайн сайхан, түүнийг хүмүүст түгээн дэлгэрүүлэхэд оршиж байдаг. Манай урын санд ихэвчлэн дэлхийн болон ЮНЕСКО-гийн оюуны биет бус, биет өвд бүртгэгдсэн бүтээлүүд бий. Тухайлбал, хөөмий, бий биелгээ, лимбэний битүү амьсгаа, уртын дуу, морин хуурыг нэрлэж болох юм.

–Эдгээр өвийг түгээн дэлгэрүүлэх тал дээр танай хамт олон ямар бодлого баримталдаг вэ?
-2010 оноос зөвхөн насанд хүрэгчид болон жуулчдад зориулсан тоглолт хийгээд зогсохгүй хойч ирээдүй болсон хүүхдүүдэд үндэсний урлагаараа бахархах сэтгэлгээг төлөвшүүлэх зорилго тавин хүүхдэд зориулсан дуулалт жүжгийг цогцоор нь тавьж байна. Бид таван хошуу малын төл малаар нь уран бүтээл хийнэ гэсэн төлөвлөгөө гаргасан юм. 2010 онд "Ишиг хөөрхөн”, 2013 онд "Эрх цагаан унага”, 2017 онд "Ижил хоёр ботго” дуулалт жүжгийг хийлээ. Тодорхой хугацааны дараа хурга, тугал хоёрыг хийхээр ярилцаж байна. Ингэснээр бид зөв монгол хүүхдийг хүмүүжүүлэхэд өөрсдийн хувь нэмрийг оруулж байна. Өнөөгийн нийгэм, амьдрах орчин хэт технологижиж байгаа учир нүүдэлчин соёл ахуй бүдгэрч, мартагдахад хүрчээ. Хотын хүүхдүүд хонь, ямаагаа ялгахгүй, нохойны үүлдрийг сайн мэддэг хэрнээ ботго тормоо мэдэхгүй байгаа нь эмгэнэл.

–Монгол ахуйгаа мартана гэдэг таны хэлдгээр хамгийн том эмгэнэл. Дэлхийд биднийг таниулах нэрийн хуудас нь нүүдэлчин соёл юмсан?
-Бид үүх түүх, хэрхэн бий болсноо мартаж болохгүй. Би хувь хүнийхээ хувьд үүнд эмзэглэдэг. Тиймээс өөрийнхөө чадах зүйлээр буюу тайзан дээрээс, уран бүтээлээрээ хашгирахсан гэж хичээж байна. Зөвхөн соёл, урлаг ч биш үндэсний хувцсаа зөв өмсөх нь хүртэл монгол соёл шүү дээ. Үүнийг эх орноосоо хол явсан хүн л илүү ойлгодог байх. Гадаадад олон жил амьдарч байгаад ирсэн монголчууд уртын дуугаа сурахсан, морин хуураа тоглож сурмаар байна гэж бидэнд ханддаг. Үүнээс гадна гадны контентууд, олон ангит савангийн дуурьт хяналт тавих цаг болсон. Өнөөдөр гараад харахад эрэгтэй, эмэгтэй нь мэдэгдэхгүй залуус байна. Монгол эр хүний үнэлэмж ингэтлээ уначихсан байгааг харахад харамсах сэтгэл төрдөг. Тэр залуусаас очоод уртын дууны ганц бадаг аялаач гэхэд мэдэхгүй дээ. Хуриман дээр магадгүй солонгос дуу л дуулах байх. Ийм цаг ойрхон байна.

–Улс орон оршин тогтнох гол үндэс нь соёлын дархлаа гэдэг мөртлөө энэ салбар нь биеэ даасан яамгүй байна гэдэг өөрөө том асуудал юм даа?
-Бид өнөөдөр БСШУСЯ-ны шавхруугаар амьдарч байна. Манай уран бүтээлчид энэ талаар олон жил ярилаа. Даанч нэмэр алга. Монгол Улсын гавьяат жүжигчин хүн 400 мянган төгрөгийн цалин авч байна гэж бодохоор Монголын төр соёл, урлагийнхныгаа яаж дэмжиж байгаа нь тодорхой биз дээ. Томхон байгууллагын үүдний манаач ч ийм мөнгөөр амьдрахгүй. Төсвийн уран бүтээлчид хэдий гаднаа сайхан хувцастай ч бүгд 500 мянган төгрөгийн цалинтай. Бодит байдал нь цалингийн зээл, байрны лизин, зээлнээс зээлийн хооронд амьдарч байна. Зарим хүн та нар халтуур хийдэг, олсон мөнгө чинь цалингаасаа их байдаг гэж ярих юм. Байнга мөнгөөр дуулаад, оцойж овоолсон их мөнгө олоод оффшор дансанд хийчихсэн хүн төрийн хэвшлийн урлагийн байгууллагынхны дунд байхгүй. Харин урлагийнхан маань их даруухан. Хэрэв багш нар шиг ажил хаявал илүү хүчтэй хөдөлж чадна шүү дээ.

–Урлагийг яагаад нийгэм хоёрдугаарт тавьдаг юм бол?
-Манай төрийн өндөрлөгүүд урлагийнхныг эмч, багш шиг өдөр бүр чухал ажил хийдэггүй гэсэн өнцгөөс хараад байна. Үнэндээ өдөр бүр хэн нэгэн рүү залгахад ард нь явж байгаа дуу, өглөө бүр сэрээдэг төрийн дуулал, өдөр бүр өмсөөд гарч буй хувцас бүхэн урлаг байдаг. Хүмүүс цаг минут тутамд урлагаар амьдарч байгаа. Үүнийг ойлгохгүй байгаа нь өөрөө нийгмийн хоцрогдол. Үеийн үед энэ салбарыг удирдаж явсан төрийн өндөрлөгүүдийн баримтлах бодлого нь эхнээсээ алдаатай байсан учир өнөөдрийн урлаг үнэлэмжээ алдаад байна. Тусгаар тогтнолын тулгын гурван чулууны нэг нь соёл урлаг байтал энэ салбараа дэмжихгүй байж унасан машин, ухсан нүүрсээрээ дэлхийд танигдана гэдэг гонжийн жоо.

–Төрийн ёслол хүндэтгэлийн арга хэмжээ, айлчин гийчид ирэхэд танай уран бүтээлчид л эх орныхоо нүүр царай нь болсоор ирсэн?
-Үе, үеийн төрийн тэргүүн, сайдуудын гадны оронд айлчлах, бусад орны төлөөлөгчид ирэхэд хамгийн эхэнд манай уран бүтээлчид нүүр тахалсаар ирсэн. Хүний нутагт очихоороо түүх, соёлоо саначихаад эх орондоо ирэхээрээ төмөр нүүрээ харуулдаг төртэй болоод удлаа бид. Айлчлал хийхээр явахдаа хэдэн дуучин авч явснаа дэлхийд монгол урлагаа сурталчилаад ирлээ гэж бид ч, төрийн өндөрлөгүүд нь бодох юм. Үгүй шүү. Үүнийг төрийн бодлогоор, цогцоор нь сурталчлах ёстой. Соёл урлагаа мартах нь тулгын гурван чулууныхаа нэгийг гээсэнтэй адил гэж би боддог. Хоёр хөлтэй тулган дээр цайгаа чанаад үз л дээ.

–Бид урлаг, соёлоо гадныханд алдаад дуусах нь. Энэ талаар та ямар бодолтой явдаг вэ?
-Бид соёл, урлагаа өмчлөхөөс илүү дэлхийд таниулж дэлгэрүүлэх нь чухал. Өнөөг хүртэл Японы мэргэжлийн сүмогийн тэргүүн оргилд яагаад монгол хүн байгаад байна вэ. Япончууд үндэсний спортоо ингэж дэлхийд сурталчилж, дэлгэрүүлж байгаа юм. Монгол аваргуудын хүчээр дэлхийн өнцөг булан бүрт сүмог сонирхох, хичээллэх хүн ихэсч байна. Харин манайхан гадны бөх ирээд барилдвал яаж муулж, хөөж явуулах бол. Үүнтэй адил бид урлагаа олон хүнд зааж, сургаснаар дэлхий хүлээн зөвшөөрнө шүү дээ. Бид "Хятадад манай морин хуурыг тоглож байна” гээд л бухимдах юм. Өөрсдөө халаасандаа хийгээд олигтойхон авч явж чадахгүй байж худлаа цээжээ дэлдэх хэрэг байна уу. Харин ч олон оронд энэ хөгжим тархаасай гээд залбираад сууж байх нь зөв гэж боддог.

–Тэгвэл уртын дуугаа дэлхийд сурталчилж, брэнд болгоё. Дэлхийн том театрт очоод зөвхөн үндэсний урлагийн гайхамшгийг мэдрүүлсэн тоглолт хийе. Та бүхэнд юу хэрэгтэй байна?
-Төрийн бодлого хэрэгтэй байна. Манай салбарт дэлхийн том тайзыг түрээслээд нэг өдрийн тоглолт хийх хөрөнгө алга. Ойрхон хэдэн орон руу очоод дуулаад ирэх зардлын асуудлыг шийдэх гэж юу болдог билээ. Гэтэл зарим орны сайн дурын уран сайханчид, эмээ өвөөгийн чуулга ирээд манай тайзыг түрээслээд тоглолтоо хийчихээд явж байна. Тэдэнд хэдэн хүн үзэх нь хамаагүй. Зөвхөн үндэсний урлагаа дэлхийд түгээн дэлгэрүүлэх зорилго өвөртөлж. Гэтэл манайхан Чингис хаанаа архины шилэн дээр зургийг нь нааснаа түүх соёлоо сурталчилж байна гэж хэлэх үнэндээ ичмээр санагдах юм.

–Урлагаа дэмжих хөрөнгийг хэрхэн босгох вэ?
-Монгол Улс уул уурхай түшиглэсэн эдийн засагтай. Энэ салбарт уралдаж буй олон том компани байна. Тэдний татварыг хөнгөлөөд 30-50 хувийг нь урлагийн салбартаа зориулбал өөрчлөгдөнө шүү дээ. Бидэнд техникийн шинэчлэл хэрэгтэй байна. Хувь хүнийх нь чадвар дэлхийн хэмжээнд хүрчихсэн хэрнээ бид техникийн дэвшлээр хоцрогддог. Өнөөдөр бид 1960-аад оны байшинд хоёр том театр үйл ажиллагаа явуулж байна. 60-аад орны барилгын чанар одоо ямар байх вэ. Онцгой байдлын газраас манайд нэгдсэн том үзлэг хийгээсэй гэж би хүсдэг. Техник аюулгүй байдлын төвшин доод хэмжээнд хүрчихээд байна.
–Театрын байрны асуудал дахиад хамхуул шиг хийсчихлээ. Танай хамт олон өөрийн байртай болно гэдэгтээ хэр итгэлтэй байна?
-Миний мэдэхээр энэ асуудлыг 20 жил ярьж байна. Засаг солигдох бүрт амлалт өгдөг. Өнөөдөр Монголын урлагийн гайхамшгийг үзье гээд ирсэн хүмүүсийн өөдөөс нүүр тахлах мэргэжлийн, зориулалтын театр алга. Уран бүтээлчид бидний цалинг овойж оцойтол нэмдэггүй юмаа гэхэд ядахдаа бэлтгэлээ чөлөөтэй хийх, төрийн баяр ёслолын арга хэмжээгээ хийчих байр бариад өгчихөж болдоггүй юм уу. Бидэнд "Барилга барих газар олдохгүй байна” гэсэн хариулт өгдөг. Гэтэл христийн сүм, цэнгээний газар барих болохоор газар олдоод байгаад гайхаж байна.

–Бид яамтай байж үзсэн. Одоо л соёл, урлагийн салбар цэцэглэх нь гэсэн бодлоор олон уран бүтээлч тэтгэгдэж байсан байх?
-Төрийн бодлого хэрэгжүүлэх яам нь тогтвортой байх шаардлагатай. Дор хаяж 8-12 жил болж байж өнөөх бодлого нь хэрэгжиж, үр дүнгээ өгнө. Гэтэл хоёр жил ч хүрэхгүй настай яамнаас бид юу хүлээх вэ. Бид агентлагийн хэмжээнд асуудлаа яриад үр дүн үзнэ гэдэг хэцүү. Нэгэнт л агентлаг гэж байгаа юм бол ядахдаа тэдэнд эрхийг нь өг л дөө.

Эх сурвалж: "Зууны мэдээ” сонин

Э.Энх-Эрдэнэ: Нийтийн дуунууд 100, 200 жилийн дараа ардын дуу болон үлдэнэ гэдэгт итгэдэг

munkhbat — Tue, 27 Feb 2018 11:05:07 +0800

Урлагийн ертөнцөд өөрийн гэсэн өнгө хэмнэл, өнгө төрхийг нэгэнтээ бий болгосон эрхэм дуучин манай ярилцлагын зочин юм. Монгол түмний цээжинд аялагдаж, зүрхэнд эгшиглэж байдаг олон сайхан дууны эзэн Эрдэнэ-Очирын Энх-Эрдэнэ. Түүний олон уран бүтээл түмэн олны хүртээл болж чадсан билээ.

Монгол нутгийнхаа дөрвөн зүг, найман зовхист дуу хуураа хүргэсэн эл дуучин маань гурвантаа эх орноо бүтэн тойрох гэж байгаа энэ цагт түүнтэй хэсэгхэн зуур ярилцах боломж олдсон юм. Даруухан ч дайчин, хөдөлмөрч дуучинтай хийсэн энэхүү ярилцлагаа уншигч та бүхэндээ өргөн барья.

-Сайн байна уу? Тоглолтын бэлтгэл гээд ихэд завгүй үед таны цагаас хумслаж байгаадаа эмээж, басхүү таны уран бүтээл, хувь хүнийг илүү таньж мэдэх гэж байгаадаа олзуурхаж байна. Тоглолтын бэлтгэл хэр хангагдаж байна даа?

-Сайн, сайн байна уу?, Сайхан хаваржиж байна уу? Монголынхоо нийт дуунд дуртай ард түмэндээ энэ өдрийн мэнд хүргэе. Тоглолтын маань бэлтгэл эд өрнөж, цаг нартай уралдан бэлтгэлээ хийж явна даа.

-Гуравдугаар сарын 1-нд тоглох тоглолт маш онцлогтой. Учир нь таны Монгол үндэстэн даяар тоглох тоглолтын эхлэл шүү дээ. Тоглолтынхоо гарааг Улаанбаатар хотоос эхэлж байна. Тоглолтын талаар яриагаа эхлэе?

-2018 оны гуравдугаар сарын 1-нд өөрийн гурав дахь бие даасан тоглолтоо Тусгаар тогтнолын ордонд хийх гэж байна. Мөн Монгол орон даяар тоглох тоглолт маань энэ өдрөөс эхэлнэ. Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотоос тоглолтынхоо эхлэлийг тавьж, 21 аймгаар өртөөлнө дөө.

-Зөвхөн дуу хуур эгшиглээд зогсохгүй, олон урлагийн үзүүлбэр багтсан гэж сонссон?

-Би аливаа ажлыг хийхдээ гүйцэтгэл сайтай хийхийг боддог. Гурав дахь удаагийн маань бие даасан тоглолт учраас их л ач холбогдол өгч байна. Иймээс зөвхөн өөрийн дуу хуураа хүргэхээс гадна , хошин үзүүлбэр дуу хуур хослуулан тоглох юм. Нэг ёсондоо дуу хуур, инээд хөөр цангинасан тийм сайхан үдэш болно гэдэгт итгэж байна.

-Та өмнө нь Эх орноо хоёр удаа бүтэн тойрсон. Нэг ч аймаг, сум үлдээгүй гэж хэлж болохоор. Энэ удаагийнх гурав дахь нь болж байна уу?

-21 аймаг 330 сумыг нэг бүтэн, нэг хагас тойрсон. Нийтдээ 900 гаруй тоглолт хийсэн байдаг. Томоохон хэмжээний тоглолтоос дурьдвал 2011 онд "Хайрласанд минь уучлаарай” UB PALACE-ын концертын их танхимд болж байсан. 2013 онд Монгол бөхийн өргөөнд "Амьдрах сайхан” нэртэй тоглолт, 2014-2016 оны хооронд Монгол орныхоо 330 сумдыг тойрсон байдаг. 2017 онд "Жаргалын диваажин Монголд” нэртэй тоглолтоор дахин тойрч нийт долоон аймгийн бүх сумдаар тоглосон байдаг. Энэ удаагийнх 21 аймаг, томоохон сумдад тоглоно. Бараг гурван удаа Монголоо тойрч байгаа гэж хэлж болох юм.

-"Жаргалын диваажин Монголд” тоглолтын нэрийг уншихад сайхан мэдэрж төрж байна. Монгол нутгаараа бахархах, омогших гээд л... Их утга агуулгатай нэр юм?

-Яг тийм. Надад яг л тийм сэтгэгдэл төрж байсан. Тоглолтын нэр ихэд учиртай. Би олон хоног, өдрөөр Монголынхоо бүх сум аймгуудаар аялан тоглолтоор явж байхад Миний Монгол шиг сайхан, диваажингийн орон хаа байна вэ? гэдгийг сэтгэл зүрхээрээ, биеэрээ мэдэрсэн. Тиймдээ ч би өнгөрсөн 2017 онд "Жаргалын даваажин Монголд” нэртэй дууг санаачлан, захиалан хийлгэж билээ. Өнгөрсөн жил энэ дуу маань үзэгч, олны таашаалд нийцэж, түмэн олон минь сайхан хүлээж авч байсан юм. Ялангуяа орон нутгийн маань сонсогчид илүүтэй сонсож, дуулах дуртай дууны нэг болсон. Дуу маань жилийн дөрвөн улирлын өнгө аясыг тодотгож харуулсан шүлэг аялгуутай.

Тоглолтоор хоёр сар гаруй явах ч тохиолдол байдаг. Гэртээ ирээд долоо хоног амарчаад л буцна. Монголын минь хаана ямар сайхан байдгийг, юу нь хүмүүсийн сэтгэл зүрхийг хөдөлгөж байдгийг илүүтэйгээр мэдэрсэн. Иймдээ ч тусгайлан уран бүтээл болгохыг хүссэн түүхтэй юм.

-Дууны төрөх цаг хугацаа байдаг гэдэг л энэ байх?

-Жаргалын Диваажин зөвхөн Монголд л байдаг гэдгийг Дэлхий даяар тархсан монголчууддаа дуу хуураараа дамжуулан хүргэх гэж зорьж буй төсөлт ажлын маань эхлэл юм. 21 аймгаараа тойрсны дараа Халимаг, Буриад, Өвөрмонгол, Тува, Солонгос, Америк зэрэг орнуудад ажиллаж амьдарч буй Монголчууддаа ая дуугаа өргөнө. Хэдийнэ бэлтгэл ажилдаа ороод явж байна.

Өнөөдөр хүн бүхэн жилийн дөрвөн улирал ээлжлэн өнгөрдөг Монгол Эх орноороо бахархдаг. Энэ дэлхийн хамгийн сайхан орон бол миний Монгол гэдгийг соёл урлагаар дамжуулан хүргэхийг зорьсон. Тиймдээ ч Эх орны сэдэвтэй дуунууд тоглолтод дуулагдана. Монгол түмний сүлд дуу "Халуун элгэн нутаг”, Монгол түмний хайртай дуучин МУГЖ С.Жавхлан ахын дуулж олны хүртээл болгосон "Монголын үнэртэй салхи”, Монголоороо, амьдрах сайхан, Жаргалын диваажин Монголд гэх зэрэг олон сайхан эх орны сэдэвтэй дуунуудыг дуулна.

-Монголчууд бид диваажин гэдгийг өөрөөр төсөөлдөг. Гэтэл үнэндээ диваажинд амьдарч байна шүү дээ?

-Монголчууд бид их азтай улс. Хөдөө орон нутгаар явж байхад манай ард түмний нүүдэлчин соёл, энэ их уудам газар хэний ч сэтгэлийг хөдөлгөж чадна. Тоглолтоор явахад жилийн дөрвөн улирал ээлжлээд цас орж, хавар төлийн дуу цангинаад л, зун нь цэцэг ногоо дэлгэрч, эрийн гурван наадам болж, намар нь тариа ногоогоо хураагаад л тэр мөч үнэхээр үгээр хэлшгүй. Жинхэнэ урлагийн гайхамшгийг л харна даа. \инээв\

Яг л Жаргалын диваажин. Манай ард түмэн их аялгуулаг ард түмэн. Бид эрт дээр үеэс уламжлагдан ирсэн ардын дууны хөг аялгууг орчин үеийн дууны урлагаар дамжуулан хүргэж байгаа. Магадгүй миний дуулж байгаа дуунууд 100, 200 жилийн дараа ардын дуу болоод үлдэнэ гэдэгт итгэдэг.

-Таны олон уран бүтээл, дууг хүмүүс мэддэг атлаа хувь дуучны талаар төдийлөн сайн мэддэггүй шүү дээ? Та яагаад дуунд хайртай болов?

-Урлаг авах хүнээ авдаг гэж би боддог. Авъяастай, хөдөлмөрч бүтээлч залуус гараад ирэхэд урлаг шууд өлгийдөөд авна. Миний хувьд багаасаа дуулах дуртай хүүхэд байсан. Багахан авъяас байсан юм шиг байгаа юм /инээв/. Тэр авъяасаа өөрийнхөө хэмжээнд хөгжүүлж, хичээл зүтгэл гаргасны дүнд урлаг хэмээх том айлд зохих хэмжээний орон зай бий болгож, бүл нэмсэндээ баярлаж явдаг.

-Нэг хувийн авъяас, 99 хувийн хөдөлмөр гэдэг шүү дээ?

- Яг үнэн. Хүн хөдөлмөрлөж, хичээл зүтгэл гаргавал хэзээ нэгэн цагт үр шимийг нь амсаж л таарна. Хүн хэдий чинээ сайн хөдөлмөрлөж чадна төдий чинээ л аз дагуулдаг аа гэж би ойлгодог. Үүнийг дагаад олон боломжууд нээгдэж, цааш цаашдаа улам сайхан замууд бий болдог.

-Та уран бүтээлтэй холбогдоод 10 орчим жил болчих вуу?

-Би 2009 оноос эхлэн уран бүтээлээ эхэлсэн юм. "Зүүдний бороо”, "Хайрласанд минь уучлаарай”, "Хоёр амьдрахсан хорвоо” зэрэг дуунууд маань 2010, 2011 онд төрж билээ. Ингээд тухайн дуугаараа өөрийнхөө өнгө аясыг олж, уран бүтээлээ хийж эхэлсэн юм. Энэ уран бүтээлүүд маань тухайн үедээ сонсогчдын таашаалд нийцсэн уран бүтээл болсон гэж бодож явдаг.

-Олон хүн таны дууг дуулж, хайрлаж хүндэлдэг. Дуучин хэмээх нэр алдарыг нэр хүндтэй авч явна гэдэг бол хэцүү шүү?

-Уран бүтээлч хүн тэр олон хүний итгэл сэтгэлийг дааж явах нь хийснээсээ илүү хэцүү гэдэг. Уран бүтээл, дуучин хүн хаана ч дуулдаг, зөв замаар, зөв л явах учиртай. Тэгж байж олон хүний хайр хүндлэл, дуучин хэмээх нэр алдрыг унагахгүй авч явж чадах байх аа. Олон мундаг дуучдаас суралцаж, тэр хэмжээнд мөр зэрэгцэн алхаж явах юмсан гэж дотор хүндээ байнга хэлж чанартай бүтээл гаргахыг хүсдэг. Уран бүтээл хийхэд маш их цаг хугацаа, маш их хөдөлмөр шаарддаг. Чанартай сайн уран бүтээл ч гаргахын төлөө хичээн чармайж ажиллана аа.

-Чанартай сайн уран бүтээл хэдэн жилийн дараа ч шинэхэн мэт байдаг шүү дээ?

-Тийм л уран бүтээлийн эзэн нь байхыг хүснэ. Уран бүтээлч байна гэдэг шинийг эрэлхийлж шинийг санаачлах нь ажлын онцлогтой юм уу даа.

-Та уран бүтээл туурвиад багагүй хугацааг элээжээ. Энэ хугацаанд олон залуус таниас суралцаж, шавь орж байна уу?

- Миний хувьд шавь төрүүлэх хэмжээнд хүрээгүй л байна. Өөрөө бусдаас суралцаж байна. Гэхдээ хэдэн дүү нар бий. Тэдэнд өөрийн мэдэх зүйлээ зааж, зөвлөлдөж, хуваалцаж, чадахаараа тус дэм болох юмсан гэж бодож явдаг.

- Та одоо өөрийн гэсэн продакшнтай гэж сонссон?

- Продакшн гэхээс илүү дуу бичлэгийн студи гэж хэлж болно. Ахынхаа студи дээр очоод яг л өөрийн юм шиг юмаа хийдэг, чөлөөт цаг заваараа Сайхан дуучдын хоолой бичиж зохих хэмжээний найруулга талд өөрийгөө хөгжүүлдэг. Гэхдээ тэр бүр зав болохгүй юм аа.

-Та 2009 онд их сургуулиа ямар чиглэлээр төгссөн бэ?

-Хүмүүс намайг СУИС-ийг төгссөн байх гэж ойлгодог. Миний хувьд МУИС-ийн компьютерын инженер мэргэжлээр төгссөн. Хэдийгээр дипломыг нь аваагүй ч гэсэн СУИС-ийг суралцаж төгссөн үеийн залуусын адилаар мэргэжлийн багшаар дасгал сургуулилтаа хийж, урлагийн сургуульд бие даан суралцаж явсан. Олон сайхан багш нараар дуулах эрдэм, арга ухааныг заалгасан юм. Баянхонгор аймгийн нэгдүгээр арван жилийн дуу хөгжмийн багш н.Цэнгэл багш маань маш сайн суурийг нь тавьж өгсөн гэж боддог. Мөн их сургуульд орсны дараа Ардын жүжигчин Д.Ичинхорлоо багш дээр бие даан суралцаж, дасгал сургуулилалт авдаг байлаа. Түүнчлэн зав л гарвал өөрийгөө дайчилж суралцахыг эрмэлздэг байлаа. Надад зааж зөвлөдөг олон сайхан ах эгч нар байдаг. Тэд нараасаа л өдөр бүр суралцаж явна даа.

-Та Баянхонгор нутгийн хүү. Багадаа их чармайлттай, чадахгүйгээ чадахын төлөө хичээж явдаг хүүхэд байсан гэж би сонссон юм байна?

-Миний бага насны амьдрал бусдын адил хөдөө нутагт тоглож торниж өссөн. Баянхонгор аймгийн Жинст сумынх. Ёстой л хөдөлгөөнтэй хүүхэд байлаа. Багадаа их сэргэлэн хүүхэд байсан гэж ах, эгч нар минь ярьдагсан. Чадахгүй зүйлээ заавал чадахыг эрмэлздэг. Чадахгүй спортоо заавал чадахын төлөө өөрийгөө дайчилдаг, Урлаг спорт зэрэг бүх зүйлд өөрийгөө хөгжүүлэх эрмэлзэлтэй хүүхэд байсан даа.

-Урлагийнхны амьдрал хэцүү л дээ. Хэдэн сар өдрөөр хөдөө тоглолтоор явна. Өдөр бүр шахуу тоглолт, арга хэмжээнд уригдана. Гэтэл энэ бүхний ард гэр бүл арын албыг хамгийн сайнаар авч явдаг. Та гэр бүлээ танилцуулаач?

- Миний ханийг Уянга гэдэг. Говь-Алтай аймгийн уугуул бүсгүй бий. Улаанбаатар хотод бага насны амьдрал нь өнгөрсөн. Одоо бид хоёр хүүхэдтэй. Том хүү маань нэгдүгээр анги, бага охин маань 5 настай. Ам бүл дөрвүүлээ өнөр өтгөн, жаргалтай аж төрж байна. Гэр бүлийн хүн маань миний урлагийн амьдралыг маань маш сайн дэмждэгт баярлаж явдаг шүү.

-Энэ их хөдөлмөрч залуугийн аав ээж нь ямар хүмүүс байдаг бол?

-Манай аавыг Эрдэнэ-Очир гэдэг. Залуу халуун насандаа адуу мал маллаж, эмнэг хангалын зоон дээр эрхийн хийморьтой явсан гэж би боддог. Ээж маань улсад 30 гаруй жил багшилж тэтвэртээ гарсан сайхан хүн бий. Би аав, ээж хоёрынхоо хүүхдээ хүмүүжүүлэх арга ухааныг их л биширдэг. Хүүхдэд хайр энэрлийг харамгүй хайрладаг, хатуу үг ган хийж байгаагүй ээ. Тэр хэрээр хүүхэд уян зөөлөн болж хүнийг хайрлах ухаанаар хүмүүждэг болов уу гэж боддог. Тэглээ гээд хүүхдүүд нь эрх болж хүмүүжээгүй, харин ч сэтгэл нь зөөлөн , үйлс нь цагаан болдог юм билээ.

-Аавын сургааль алт, ээжийн сургааль эрдэм гэдэг дээ?

-Өнөөдөр би нас биенд хүрсэн ч гэсэн аав, ээжийнхээ надад захидаг захиас, хэлдэг үг бүрийн сэтгэлдээ тээж, түүгээрээ тэжээгдэж явдаг. Миний аав зөв яв, зөөлөн бай гэдэг үгийг байнга хэлдэг. Тэр үг миний өдөр тутам үйлдэл бүрт бодогдож, аавынхаа хэлснээр зөв явж зөөлөн сэтгэлтэй байх мөн чанарыг өөртөө байнга хэлдэг дээ.. Учирсан хүн бүрт сайхан сэтгэл төрүүлж яв, хүнтэй бүү шөргөөцөлдөж яв гэх үг алхам тутамд минь мөрддөг шүү.

-Олон сайхан дуун дунд тань сэтгэлд хөдөлгөсөн торгон мөч үлдээсэн уран бүтээл бий юу?

-Нэрээ тийм шүү. Тийм дуу надад байдаг. 2012 онд гаргасан, клипжүүлээгүй нэг дуу бий... "Чамайгаа жаргаана” гэж...

Хайрлан дуулаад чамайгаа саналаа

Хагацашгүй сэтгэлээр нарыг жаргаанаа

Сэтгэлийн сайхнаар хайрлах юмсан

Итгэлийн галаар дулаацуулна даа

гээд их сайхан үгтэй. Тэр уран бүтээл гараад удаагүй байхдаа шинэ дуугаа эхнэртээ сонсгож билээ. Машины хөгжим чангалаад сонсгоход эхнэр маань сонссон даруйдаа мэлмэртэл уйлж билээ. Уянгын, хайрын олон дуу дуулсан ч энэ дуу эхнэрийн минь зүрхэнд тодоос тод мөр үлдээсэн дээ.

-Одоо ямар уран бүтээл дээр ажиллаж байна?

-Хамгийн сүүлд Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, сэтгүүлч, яруу найрагч Ш.Гүрбазар ахын тоглолт дээр "Монголын үнэртэй салхи” дууг дуулсан юм. Энэ дуу маань сонсогчдоос багагүй шүүмжлэл, мөн таашаалын сайхан үг хослуулсан даа. Хэдийнэ хүний сэтгэлд хүрсэн дууг дахин дуулах хэцүү л дээ. Анх дуулсан дуучнаар нь хүлээн авдаг. МУГЖ С.Жавхлан ах энэ дууг үнэхээр хүн бүрийн сэтгэл зүрхэнд нь хүргэж чадсан. Тиймдээ ч өнөөдөр энэ дууг сонссон хүн бүр сэтгэл нь өмөлзөж, зүрх нь догдлож сонсдог. Нэг ёсондоо ард түмний хайртай дуу болжээ. Ийм сайхан дууг би ч ард түмний нэг хэсэг, учраас дуулсан нь тэр юмaa. Тэрнээс биш хэн нэгэнтэй өөрийгөө харьцуулах гэж, арцалдах гэж дуулаагүй юм шүү. Зарим хүмүүс маань ойлгоосой гэж хүсэж байна. "Халуун элгэн нутаг” дууг өөрийнхөө өнгө хэмнэлээр дуулж байгаа. Цаашид ч Монгол түмний бахархалт уран бүтээлүүдийг өөрийн өнгө аясаар дуулна аа. Тоглолтонд ирсэн хүмүүс Эх орноороо омогшиж , сэтгэлийн таашаал аваасай гэж бодож дуулж байгаа.

- Хөдөлмөр хүнийг бүтээнэ гэдэг мэргэн ардын үгийн үнэ цэнэ л энэ биз ээ. Таны хүсэл юу вэ?

-Түмэн олон жаргалан дундаас эрүүл энх байх нь чухал. Иймээс хүн бүр эрүүл энх, Монголчууд маань бүгд амар амгалан байх болтугай гэж дотроо залбирдаг. Өнөөдөр хийж, бүтээж байгаа уран бүтээлээ төгс хийж, оргилд нь хүрэх юмсан гэсэн хүсэл тэмүүлэл байнга миний дотор оргилж явдаг даа

-Урлаг хүнд баяр баясал, ухаарал, хүмүүжил олгохын зэрэгцээ, тэр хэрээр хүн хөглөгдөж байдаг шүү дээ? Та урлагтай холбогдоод юу "авсан” бэ?

-Галзуу барын ам руу гараа хийхээс буцахгүй тийм үе надад зөндөө байсан. Нэг үе хүмүүсийн өөдөөс чаг чаг хийчихдэг, саваагүй үе надад байсан. Гэхдээ урлагт холбогдож, урлагийн сайхныг мэдэрснээс хойш миний сэтгэл зүрх, доторх хүн маань өөр болж ирснийг би одоо ч анзаардаг. Магадгүй урлагийн хүмүүсийн үйлдэл, үг хэллэг бүр хөг аялгуугаар хөглөгдөж ариусдаг байх. Урлаг бол цэвэр намайг ариусгаж байгаа гэж боддог доо.

-Аялгуу сайхан дууг сонссон хэний ч сэтгэлийн утас хөглөгдөж, уйтгар, гуниг, баяр баяслын аль алиныг нь мэдэрдэг. Өөр юу таны доторхыг эзэмддэг бол?

-Дуучин хүний жаргал нэг л зүйл дээр илэрдэг байх. Уран бүтээлийн тоглолтоо хийж, дуу хуураа хүргэхэд халуун дотно алга ташилт огшоогоод л явчихдаг. Хүнд өгөх хамгийн сайхан, бас үнэгүй бэлэг чинь алга ташилт шүү дээ. Алга ташихад асар их энерги хуримтлагдаж байдаг. Тэр бүгдээс эрч хүч авч, энергээ сэлбээд дуугаа дуулаад явж өгнө дөө /инээв/ Монголын түмний хайртай дуучидтайгаа нэгэн тайзан дээр гарч өөрийн уран бүтээлээрээ ая дуугаа өргөх ерөөлтэй хувь завшаан надад олдсонд гүнээ их талархдаг.

-Та залуу хүн. Олон хүсэл мөрөөдөл, тэмүүлэл таны цээжинд багтан ядан байгаа гэдэгт эргэлзэхгүй байна?

-Магадгүй би өөр замаар явах байсныг үгүйсгэхгүй юм. Гэхдээ надад заяагдсан хувь тавилан, ерөөл байсан учраас би урлагийн замыг сонгож, энэ замаар жигүүрлэн явна. Хүн бүхэн сэтгэлдээ сайхан мөрөөдөл тээж явдгийн адил миний мөрөөдөл , дуу хуураар сэтгэлийг нь засдаг бол цаашлаад олон хүний ар гэр амьдралыг цэцэглэх гүүр болох юмсан гэж боддог. Нийгэмд хэрэгтэй зүйлүүдийг хийх хүсэл байнга оргилж байдаг.

-Бидэндээ ярилцсан таньд маш их баярлалаа. Дуучин гэдгээс бусдаар таныг таньж мэдэж чадлаа? Таны цаашдын уран бүтээл, их хүсэлд таньд амжилт хүсье?

-Баярлалаа. Дуунд дуртай Монгол түмэн минь бүгд эрүүл энх байж, хөг аялгуугаар өөрийгөө тайвшуулж, сэтгэл зүрхээ ариусгаж яваарай гэж хүсье. . Гуравдугаар сарын 1-нд болох Жаргалын диваажин Монголд тоглолт, Монгол үндэстэн даяар өртөөлөн урлагийн их аялалын нээлтийг тоглолтыг хүрэлцэн ирэхийг уншигч олноосоо хүсэж байна. Та бүхэндээ эрүүл энх аз жаргал сайн сайхан бүхнийг хүсэн ерөөе.

Эх сурвалж: ТӨР.мн

Орхон гол дагуу ажиллаж байгаа компаниудын туслан гүйцэтгэгчдэд хариуцлага тооцно

zulaa — Fri, 23 Feb 2018 16:42:04 +0800

Архангай аймаг дахь Цагдаагийн газрын дарга, дэд хурандаа Э.Золбаатартай ярилцлаа.

С.Батсүх: Аав минь 50 нас хүрч байж тал дунд нь очоорой гэж захисан

tonshuul — Fri, 23 Feb 2018 09:49:45 +0800

Энэ удаагийн дугаарын зочноор гавьяат жүжигчин, дуучин С.Батсүхийг урилаа. Түүнтэй амьдрал, уран бүтээлийнх нь тухай ярилцсанаа хүргэе.

–Сайн байна уу. Сайхан шинэлэв үү та?

–Сайхан шинэллээ. Би ойрын жилүүдэд ихэвчлэн цагаан сарын үеэр гадаадад байсан. Харин энэ жил эх орондоо байж, золгуут хийлээ.

–Төрсөн нутагтаа очсон уу?

–Энэ жил нутагтаа очиж амжсангүй. Хоёр эгч болон хадмын талынхан бүгд хотод бий. Тэдэндээ хүндэтгэл үзүүллээ. Бусад дүү нар минь надад ирж золгосон. Сонирхуулахад, манайд 130 гаруй хүн ирсэн байна лээ.

–Цагаан сар гэдэг холыг уулзуулдаг, бэлгэдэлтэй сайхан баяр юм аа?

–Шинийн нэгэн гэдэг ахмадынхаа тохойг өргөж, нялх балчируудынхаа алгыг тэнийлгэж баярлуулах өдөр. Энэ өдөр амнаас нь дандаа цагаан үг ундарч, хүн бүхний буян заяа дэлгэрдэг. Нэг ёсны ямар ч хир буртаггүй хайрын баяр гэж би ойлгодог.

–Таны хувьд "Завханы Батсүх” гэж түмэндээ хүндлэгдсэн. Тэр сайхан нутгийн уул ус, мөнх цаст Отгонтэнгэр хайрханы ивээлээр нутгийн хүүгийнх нь урлагийн зам дардан байдаг байх даа?

–Би Отгонтэнгэр хайрханы өвөрт өссөн хүүхэд. Манай гэрийн өвөлжөөнөөс их тод харагддаг юм. Харин аав минь 50 нас хүрч байж тал дунд очих ёстой шүү гэж захисан нь ердөө ч санаанаас гардаггүй юм.

–Аавынхаа захиасыг биелүүлсэн үү?

–Одоогоос хоёр жилийн өмнө Даян дээр очсон. Харин жил бүр өвөрт нь очиж, залбирдаг. Бас дуугаа дүрсжүүлэх гэж хэд, хэдэн удаа ойрхон очиж байсан юм байна.

–Та хэр шүтлэгтэй хүн бэ?

–Өөрийгөө айхтар шүтлэгтэй хүн гэж хэлмээргүй санагддаг. Учир нь би шүтлэгтэй биш шүтдэг хүн юм билээ. Харин төрсөн нутаг, уул усныхаа дэргэд очоод дуулах бүртээ сэтгэлдээ ажил үйлс, амьдралаа даатгаж залбирдаг даа.

–Таны уран бүтээлд Монголын тал нутаг тэр дундаа Завханы үзэсгэлэнт байгаль зон ардын тухай дуу багагүй хувийг эзэлдэг. Тэр сайхан нутаг энэ олон жил онгод хүслийг тань хөглөсөөр ирэв үү?

–Зөвхөн Завхан аймаг төдийгүй Монголын хөдөө бүхлээрээ жаргалын орон. Миний уран бүтээлд энэ сайхан үзэсгэлэнг үг, аялгуу, сэтгэлээрээ мөнхөлсөн бүтээл цөөнгүй бий. Тухайлбал, "Дорнын намуухан Отгонтэнгэр”, "Бадар хундага” гээд олон сайхан уран бүтээл бий.

–Та гитар их сайхан тоглодог юм билээ?

–Би Завхан аймгийнхаа Хөгжимт драмын театрт орохоос өмнө тухайн үеийн алдартнууд болох Д.Банзрагч, В.Оросоо нарын дууг гитартай дуулдаг байлаа. Нэг ёсны өөрийнхөө стилийг тодорхойлж байсан нь тэр байж.

–Нутгийнхаа театрт багагүй хугацаанд ажилласан. Энэ үеэс л дуучин болохоор шийдсэн үү?

–Би 1983 онд Хөгжимт драмын театрт орсон. Аливаа зүйлийн эхлэл бүхэн бэрхшээлтэй, сурах зүйл олонтой байдаг. Энэ замыг би ч ялгаагүй туулсан. Үзэгчид намайг хэрхэн хүлээж авч байна, надад зориулж алга таших нь уу үгүй юу гэдгийг их удаан ажигласан. Бүр урлагийн замналаа орхиод барилгачин болдог ч юм билүү гэж бодож байсан үе бий.

–Хэрэв барилгачин болчихсон бол…?

–Тухайн үед шантарч хойшоо ухарсан бол магадгүй өдийд өөр мэргэжлийн хүн болчихсон байх биз. Гэхдээ эхлээд өөрийгөө олох ёстой юм байна гэж бодсон. Тиймээс зүтгэсэн, улам хичээсэн.

–Хичээл зүтгэлийн үр дүнгээ үзэж одоо та ард түмнийхээ хүндлэлийг хүлээж сууна. Энэ л уран бүтээлч, дуучин болсны хамгийн сайхан үе байх даа?

–Эхлээд гурван жил өөртэйгөө ажиллая гэж шийдсэн. Тэгээд "Завхан гол”, "Дуут нуур” дууг дуулахад сонсогчид их сайхан хүлээж авсан нь уран бүтээлчийн хувьд их урам болсон доо. Тэр үеэс хойш тэдгээр хүмүүсийн хүндлэл, итгэлийг дааж явахсан гэсэн бодлоо өнөөдрийг хүртэл мартаж, гээсэнгүй.

–Яагаад хот руу ирэх болсон бэ. Энд ирээд таны уран бүтээлийн сэдэв, агуулга өөрчлөгдсөн болов уу?

–Аав минь Орост боловсрол эзэмшсэн сэхээтэн хүн байлаа. Тиймээс хаана зах зээл байгааг, хэрхэн яаж амьдрахыг надад сургасан. Бид ч ялгаагүй сэтгэл хангалуун амьдрахын тулд уйгагүй уран бүтээл хийж байгаа шүү дээ. Тиймээс театртаа 10 гаруй жил ажилласныхаа дараа хотод суурьшиж, уран бүтээлийн замналаа үргэлжлүүлэх сонголтыг хийсэн дээ.

–Энэ сайхан билэгт өдрүүдэд та ая дуугаараа сонсогч олонтойгоо мэндчилэхгүй юм уу?

–Өнөөдөр орой "АСА” циркэд сонсогч түмэнтэйгээ ая дуугаараа золгоноо. Шинийн наймны билэгт сайн энэ өдөр "Завхан нутаг жаргалын орон” шашин соёлын тоглолт болох гэж байна. Манай нутгаас төрсөн алдартнууд уран бүтээлээ өргөхөөс гадна хамба лам нар засал ном айлдах юм. Уран бүтээлчийнхээ хувьд нөхөрсөг нохой жилийн анхны ая дуугаа энэ өдөр өргөх болсондоо бэлгэшээж байна.

–Бяцхан дуучин Б.Бат–Энэрэл хамт дуулах уу?

–Энэ удаагийн тоглолтод оролцохгүй. Энэ жилээс аль болох биеийг нь даалгахыг зорьж байна. Миний хүү ирэх сард тоглолтоо хийх гээд их завгүй байгаа. Саяхан шинэ байрандаа орж, нэвтрүүлгээ хийлээ. Хэвлүүхэн ярих хүүгээ хараад нулимс дуслуулж л суулаа. Нэг талынхаа ханыг Отгонтэнгэр хайрхны зурагтай ханын цаасаар бүрчихсэн нь сэтгэлд их сайхан санагдсан.

–Та хоёрын хувьд шинэ уран бүтээлийн олз омог хэр арвин байна?

–Тоглолтдоо зориулаад хэд, хэдэн шинэ уран бүтээл дээр ажиллаж байна. Гэхдээ Б.Бат–Энэрэлийн хувьд нэг дуугаа олон давтдаггүй. Нэг, хоёр удаа бэлдээд бичүүлчихдэг онцлогтой. Харин миний хувьд "Дэндэрийн үлгэр” гэсэн кино концерт хийлээ. Энэ бүтээлд миний нэрийн хуудас болсон "Дуут нуур”, "Завхан гол”, "Бүүвэй ээж” гээд хит дуунууд багтсан.

–Нэрний хувьд содон юм. "Дэндэрийн үлгэр” гэдэг нь юу гэсэн үг вэ?

–Хуучин манай нутагт Дэндэр гээд үлгэр ярьдаг хүн байсан юм. Тэр хүний ярьсан үлгэр, хууч домгоос сэдэвлээд кино концерт хийх санаа төрсөн. Удахгүй үзэгчдийн хүртээл болгоно. Мөн "Хаан заяатай орчлон” цомог гараад удаагүй байна. Өнгөрсөн онд ихэнх цагийг жаахан шавьтайгаа студид өнгөрөөсөн учир шинэ дуу олонтой болжээ. Түүнээс өмнө уран бүтээл хийхээрээ ихэвчлэн шинэ, залуу уран бүтээлчидэд өгчихөөд, өөрөө тэр бүр дуулахгүй байсан юм. Харин Б.Бат–Энэрэлийнхээ буянаар эргээд уран бүтээл минь ундарч байна.

–Их хэвлүүхэн эгдүүтэй хүү шүү. Хүүхэдтэй ажиллах таны хувьд хэр хүндрэлтэй байв?

–Хүүхэдтэй ажиллах их хэцүү юм билээ. Найз шиг, үеийнх нь юм шиг өөртэй нь тоглож, наадаж байж ойлголцолно. Ер нь сод авьяастан, хутагт хувилгаадыг олонд таниулж, авьяасыг нь хөгжүүлсэн хүн нь ихэвчлэн гэр бүл, ойр дотныхон нь байдаг. Тэднийг шүтэж, өөрт нь үнэмшүүлж өөрийг нь таниулдаг юм билээ. Б.Бат–Энэрэлийн хувьд ч ялгаагүй.

–Тайзан дээр хамт дуулахад эхлээд хэцүү байсан уу?

-Жаахан хүүхэд учир аянаасаа зөрнө, үгээ мартана гээд бэрхшээлтэй зүйл олон байсан. Одооноос л эвээ олж байна. Өнгөрсөн онд тоглолт бүрт дуулуулаагүй. Харин энэ жил олон газраас дуулуулаач гэсэн санал тавьж байна. Өвөрмонголоос гэхэд л өдөрт хоёр, гурван удаа залгах юм. Нөгөөдөр Өвөрмонголд очиж, хоёр газар дуулахаар болсон. Ирээд тоглолтынхоо бэлтгэлд орно гэсэн төвөвлөгөө гаргачихсан байна лээ.

Ч.Гантулга

Эх сурвалж: "Зууны мэдээ” сонин

Д.Цогтбаатар: Шороон нохой жилд ард иргэд амар амгалан, ажил үйлс нь өөдрөг бүтэмжтэй байна

tonshuul — Thu, 15 Feb 2018 10:41:01 +0800

XVII жарны "Тийн унжлагат” хэмээх шороон нохой жилийн ерөнхий төлөв байдал ямар байх талаар Монголын бурхны шашинтны төв Гандантэгчэнлин хийдийн зурхайч лам Д.ЦОГТБААТАРТАЙ ярилцлаа.

-Та бүхний зурж шинжсэнээр шороон нохой жилийн ерөнхий төлөв ямар байх вэ?

-Жилийн ерөнхий төлөвийг олон зурлагаар шинждэгээс шороон үхрийнхээр голчлон тодорхойлдог. Өөрөөр хэлбэл, зурлагад үхэр, түүнийг хариулж байгаа хүнийг шинждэг юм. Энэ жил үхрийн толгой бие шар, эвэр, чих, сүүл, омруу, туурай нь улаан, ходоод, дөрвөн шийр, ногт нь ногоон өнгөтэй байна. Үхэр амаа ангайгаад сүүлээ зүүн тийш шарваж яваагаар дүрсэлжээ. Үхэр хариулагчийг ногоон царайтай, нэг гэзгээ зүүн чихнийхээ араар, нөгөөг нь баруун чихний урдуур унжуулсан, цагаан дээлтэй, улаан бүстэй, хөл нүцгэн, малгайгаа баруун гартаа барьж, унгасаар тоносон улаан бургасан шилбүүр барьснаар дүрсэлжээ. Дээрх зурлагыг шинжвэл шороон нохой жил залууст буюу дунд суудалтанд сайн. Нялхас буюу ард түмэнд дунд зэрэг. Өвгөд буюу хөгшдөд дорой жил гарч байна. Их хүмүүн, ард иргэд амар амгалан, ажил үйлс нь өөдрөг бүтэмжтэй байна. Үр ач дэлгэрэх буян хурж, эд агуурс арвижих эрхэм сайн. Мөн энэ жил хууль цаазын хэрэгжилт сайжрах ч хямрал тэмцэх ихтэй байх нь. Хот балгас болон зарим газарт галын аюул, мөндөр цахилгаан буух нигууртай. Үе мөч, хүзүү, зарим газарт халуун чанарын хижиг, хавдар, боом өвчин гарч болзошгүй. Нохой жил хуурай, гандуу, салхи ихтэй, хур тунадас бага орно. Зун, намрын улиралд газрын шим арвижиж, жимс нарийн ногоо, үр жимс боловсорч, ургац арвин байна. Намрын улирал урт болно хэмээн зурлагад буусан.

-Ямар жилтэй хүмүүс тусгай засал хийлгэх шаардлагатай вэ?

-Жилээ дагаж болон угтаж орно гэсэн ойлголт байдаг. Жил нь орж байгаа буюу нохой жилтэй хүмүүс жилийнхээ заслыг хийлгэх хэрэгтэй. Энэ жил луу, үхэр, хонь жилтэй хүмүүсийн харш жил гарч байна. Дээр дурдсан жилд төрсөн хүн засал номдоо онцгойлон анхаарах ёстой. Үүнээс гадна ивээл жилийн буюу түнсүмийн засал гэж бий. Энэ жил түнсүмийн заслыг бар, морьтой хүмүүс хийлгэнэ. Түүнчлэн үхэр, туулай, могой, хонь, тахиа, гахай жилтэй хүмүүсийн суудал нь өнцөгдсөн. Суудлын заслыг тухайн жилийн ажил үйлс бүтэмжтэй, гадна дотнын барцадгүй, аваар осолгүй байхын тухайд хийдэг юм.

-Ивээл жил гарсан ч засал хийлгэдэг юм байна. Харш жил гарч байна гэхээр заавал уу гэж ойлгох уу?

-Харш жил нь гарч байгаа хүнд махбодийн талаас сөрөг нөлөөтэй байдаг. Засал хийлгэж, ном уншуулах нь сөрөг нөлөөг алга болгож байгаа хэрэг юм. Тиймээс жилдээ ганцхан хийлгэх засал номоо анхаарах нь зүйтэй. Таван махбодийн онолыг хооронд нь шүтэлцүүлж гаргадаг учир зурхайн ухааныг шинжлэх ухааны үүднээс ойлгох хэрэгтэй.

-Насанд хүрсэн хүмүүс л засал хийлгэдэг гэсэн ойлголт байдаг. Гэтэл сүүлийн үед хүүхдүүдэд ч гэсэн засал хийх болжээ?

-13-аас дээш настай хүүхдэд ч засал хийлгэвэл зохино. Өнөө цагт боломжтой бол хүүхдүүдэд ч засал хийлгэх хэрэгтэй. Учир нь, өнөөгийн нийгэмд хүүхдүүд ч гэсэн нийгмийн үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог болсон. Сургуульдаа ганцаараа явж, бүх зүйлийг бие даан хийдэг болсон байна. Тэр дундаа энэ жил 2009 оны үхэр жилтэй хүүхдийн өнцөгдсөн. 2009 оны үхэр жилтэй эмэгтэй хүүхэд огторгуй, эрэгтэй нь шороон суудалд суусан байна. Мөн эдгээр хүүхдийн биеийн буюу эрүүл мэндийн мэнгэ голлож байгаа. Тиймээс мэнгэний засал хийлгэж сүлдийг нь дуудуулбал гэмгүй.

-33 насны мөчлөг гэж бий. Энэ мөчлөгийн заслыг хэрхэн хийлгэх ёстой вэ?

-Үүнийг зурхайн ухаанд гүүмэг гэдэг. Энэ нь есөн нүхний засал гэсэн утгатай. Тухайн засал дотроо суудлын, жилийн гэсэн хоёр янз байдаг. Эмэгтэй хүн усан суудал, эрэгтэй нь гал суудалд суусан жилдээ гүүмгийн заслыг хийдэг. Есийн тооны давтамжаар насны гүүмгээ засуулдаг ёстой. 33 насны гүүмэг орж байгаа хүмүүс буян хийх хэрэгтэй. Тэр дундаа аав ээжийгээ баярлуулбал засал болдог хэмээн үздэг юм.

-Монголчууд бид засал номоо шинийн 15-ны дотор хийлгэхийг эрмэлздэг. Энэ нь эргээд гандан хийдэд хүндрэл учруулдагтал бий юү?

-Жилийн заслыг сар хуучирснаас хойш буюу өвлийн адаг сарын 15-наас хийлгэж болно гэдэг. Ер нь хаврын тэргүүн сардаа багтаад тухайн жилийн заслаа хийлгэж болно. Түүнээс биш заавал хаврын тэргүүн сарын шинийн 15-нд багтааж засал хийлгэх ёстой гэж ойлгох нь өрөөсгөл юм. Хаврын тэргүүн сарын шинийн 1-15-ны өдрүүдэд Бурхан багшийн их дүйцэн өдрүүд тохиодог. Энэ өдрүүдэд буяны үйл хийвэл зохилтой. Буян хийхдээ "Эх болсон зургаан зүйл хамаг амьтны тусын тулд” хэмээн бясалгах ёстой. Өрхийн тэргүүн нэрээ хэлээд ноён нуруугаа даатган Алтанганжуур, Сундуй, Алтангэрэл, Жадамба, Цэгмэдийн чого, Улаан юм, Доржзодов болон бурхан шүтээнд аврал одуулж Түй мандал ном уншуулбал зохилтой байдаг.

-Шинийн нэгэнд зүг мөр гаргах нь ямар утга учиртай вэ?

-Аливаа хүн эрсдэлээс сэргийлэхийн тулд зүг мөрөө гаргадаг. Энэ нь цаанаа маш гүн утга учиртай. Жилдээ ганцхан удаа үйлддэг энэ үйлийг заавал хийж занших ёстой. Ер нь шинийн нэгэнд 5.40-7.40 цагт өндийвөл зохилтой. Түүний дараа зүг мөрөө гаргана. Зарим хүн зүг мөрөө гаргана гээд хашаа давдаг тал бий. Үүний оронд томоохон зай талбайтай газар олж байгаад зүг мөр гаргаж болно. Өөрөөр хэлбэл, нэг газар сонгон тухайн зайд зүг мөр гаргах ёслол үйлдэнэ гэсэн үг.

-Нохой жилд хэдэн онд төрсөн хүмүүс гэр бүл зохиож болохгүй вэ. Тийм хорио цээр гэж байх уу?

-Эмэгтэй хүний жилээс хамаарна. Түүнээс биш нохой жилд гэр бүл болж болохгүй гэсэн ойлголт биш. Энэ жилийн хувьд 1990 онд төрсөн эмэгтэйчүүд гэр бүл болж, өрх тусгаарлахад зохимжгүй байна.

Б.Сэлэнгэ

Эх сурвалж: "Монголын үнэн" сонин

№	Хүнсний бүтээгдэхүүний бүлэг	1 хоногийн хэрэгцээг хангах хүнсний бүтээгдэхүүний жишиг хэмжээ
1	Мах, махан бүтээгдэхүүн	110 гр
2	Сүү, сүүн бүтээгдэхүүн /сүү, тараг, аарц, ээдэм/	270 гр, мл
3	Үр тариан бүтээгдэхүүн /гурил, гурилан бүтээгдэхүүн, будаа, төмс/	225 гр
4	Хүнсний ногоо	110 гр
5	Жимс, жимсгэнэ	100 гр
6	Тос	15 гр
7	Чихэр, чихэрлэгийн зүйл	15 гр
8	Давс	2 гр

№	Хүнсний бүтээгдэхүүний бүлэг	1 хоногийн хэрэгцээг хангах хүнсний бүтээгдэхүүний жишиг хэмжээ	Цэцэрлэгийн хоолоор авах жишигхэмжээ /75-80%/
1	Мах, махан бүтээгдэхүүн	110 гр	85 г
2	Сүү, сүүн бүтээгдэхүүн /сүү, тараг, аарц, ээдэм/	270 гр, мл	208 гр, мл
3	Үр тариан бүтээгдэхүүн /гурил, гурилан бүтээгдэхүүн, будаа, төмс/	225 гр	174 гр
4	Хүнсний ногоо	110 гр	85 гр
5	Жимс, жимсгэнэ	100 гр	77 гр
6	Тос	15 гр	11 гр
7	Чихэр, чихэрлэгийн зүйл	15 гр	11 гр
8	Давс	2 гр	1,5 гр

№	Хүнсний бүтээгдэхүүний бүлэг	1 хоногийн хэрэгцээг хангах хүнсний бүтээгдэхүүний жишиг хэмжээ	Цэцэрлэгийн хоолоор авах жишиг хэмжээ /75-80%/
1	Мах, махан бүтээгдэхүүн	145 гр	111 гр
2	Сүү, сүүн бүтээгдэхүүн /сүү, тараг, аарц, ээдэм/	270 гр, мл	208 гр, мл
3	Үр тариан бүтээгдэхүүн /гурил, гурилан бүтээгдэхүүн, будаа, төмс/	370 гр	285 гр
4	Хүнсний ногоо	145 гр	111 гр
5	Жимс, жимсгэнэ	120 гр	92 гр
6	Тос	15 гр	15 гр
7	Чихэр, чихэрлэгийн зүйл	15 гр	11 гр
8	Давс	2 гр	1,5 гр