Танин мэдэхүй - Өдөр тутмын мэдээ мэдээллийн вэб сайт

Цусны даралт ихсэлтийн тухай таны мэдэх ёстой зүйлс

khulan — Thu, 08 Aug 2024 15:58:30 +0800

Энгийн үгээр “даралт ихсэх” гэгддэг цусны даралт ихсэх өвчин нь олон ноцтой өвчний шалтгаан болдгийг хүмүүс төдийлөн мэддэггүй. Цусны даралт нь их байгааг үл тоомсорлох нь тархинд цус харвах, зүрхний дутагдал, зүрхний шигдээс үүсгэх гол шалтгаан болдог бөгөөд сүүлийн жилүүдэд эрс залуужиж, хот суурин газрын төдийгүй хөдөө орон нутгийн хүн амын дунд ч хурдтай нэмэгдэж байгааг эмч мэргэжилтнүүд анхааруулдаг.

Иймээс цусны даралт ихсэх өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх, иргэдийг үзлэг оношилгоонд хамруулах, мэдлэг мэдээлэл олгох зорилгоор ХААН Банкны нийгмийн хариуцлагыг хэрэгжүүлэгч ХААН Банк сан, Улсын III төв эмнэлэг, Нийгмийн эрүүл мэндийн үндэсний төв, МҮОНРТ хамтран “Цусны даралт ихсэлтийн эсрэг аян”-ыг 8 дахь жилдээ хэрэгжүүлж байна. Аяны баг өнгөрөгч 7-р сарын 29-нөөс 8-р сарын 2-ны өдрүүдэд Дорнод, Сүхбаатар аймагт ажиллаж, хоёр аймгийн нийт 2174 иргэнд нарийн мэргэжлийн үзлэг, 7026 иргэнд эрт илрүүлэг, урьдчилан сэргийлэлэх, эрүүл мэндийн мэдлэг мэдээлэл олгожээ.

“Ядаргаа, стресс нь цусны даралт ихсэлттэй холбоотой гэдгийг сая мэдлээ”

Сүхбаатар аймгийн иргэн 61 настай Ө.Баттөмөр нь цусны даралт ихсэлтийн өндөр эрсдэлтэй өвчтөн ба хагас цус харвалттай нэгэн аж. Тэрээр энэхүү аяны тухай сэтгэгдлээ ийн хуваалцлаа. "Намайг анх цусны даралт ихсэлттэй гэж оношлоход би энэ өвчин надад хэрхэн нөлөөлөхийг мэдээгүй. Олон жилийн турш өвчнөө тоохгүй явсны эцэст, хоёр жилийн өмнө гэнэт хагас цус харвалт болж, амьдрал минь эрс өөрчлөгдсөн. Одоо ч биеийн зүүн талын хэсэг мэдрэлгүй байдаг. Харин энэ аянд оролцоод эрүүл мэндийн үзлэг, оношилгоонд хамрагдаж, эмч нарын зөвлөгөөг авч байгаадаа баяртай байна. Өөрийнхөө болон үр хүүхдүүдийнхээ төлөө би эрүүл мэнддээ анхаарч, амьдралын хэв маягаа өөрчлөх шаардлагатайг улам бүр ойлгож байна” гэв.

Дорнод аймгийн иргэн 68 настай Л.Бадамханд нь нүдний хараагаа муудсан шалтгааныг цусны даралт ихсэлтээс үүдэлтэй гэдгийг энэхүү аяны үзлэгт хамрагдах явцдаа мэджээ. Тэрээр "Өнгөрсөн хавар миний хараа гэнэт муудаж, орчныг бүдэг бадаг харах болсон. Үүнийг цусны даралт ихсэлтээс болсон гэж төсөөлөөгүй явжээ. Эмч нар надад нөхцөл байдлыг сайжруулахын тулд хоолны дэглэм барих, тогтмол дасгал хийх, эмээ цагтаа уух зэрэг арга хэмжээ авахыг зөвлөсөн. Би зөвлөгөөг дагаж, амьдралын хэв маягаа өөрчлөхөөр шийдлээ. Энэ аяныг олон хүнд хүрээсэй гэж хүсэж байна” хэмээлээ.

53 настай Ё.Цэндсүрэн цусны даралт ихсэлтээс болж байнга толгой нь өвддөг байжээ. Тэрээр "Би сүүлийн хэдэн жил толгой өвдөлттэй тэмцэж байсан. Энэ өвдөлтийг зүгээр л ядаргаа, стрессээс үүдэлтэй гэж боддог байсан ч энэ аянд оролцож, үзлэгт хамрагдахад цусны даралт ихсэлтээс болж байгааг мэдэж авлаа" гэлээ.

“Дасгал хөдөлгөөн, тэнцвэртэй хооллох замаар цусны даралт ихсэх өвчнөөс урьдчилан сэргийлье”

Улсын III төв эмнэлгийн дэд захирал О.Батгэрэл цусны даралт ихсэх өвчтэй болон урьдчилан сэргийлэхийг зорьж буй хүмүүст зориулан дараах зөвлөгөөг өглөө.

Дасгал хөдөлгөөн: Тогтмол дасгал хөдөлгөөн хийх нь цусны даралтыг бууруулах, зүрх судасны эрүүл мэндийг сайжруулахад тустай. Өдөр бүр дор хаяж 30 минут алхах, хөнгөн, дунд зэргийн дасгал хөдөлгөөн хийхийг зөвлөж байна.
Зөв хооллолт: Эрүүл хооллолт нь цусны даралтыг хянахад чухал үүрэгтэй. Тухайлбал, давс багатай, шим тэжээлээр баялаг хүнсний бүтээгдэхүүн сонгох хэрэгтэй. Жимс, ногоо, бүхэл үрийн гурилан бүтээгдэхүүн, тослог багатай сүүн бүтээгдэхүүнүүд болон өөх тос багатай мах, загасны мах хэрэглэхийг зөвлөж байна.
Эрүүл амьдралын хэв маяг: Тамхи татах болон архины хэрэглээг хязгаарлах хэрэгтэй. Эдгээр нь цусны даралтыг ихэсгэх хамгийн гол шалтгаан болдог. Мөн ажил, амралтаа тэнцвэржүүлж, стрессээ зохицуулах нь чухал.
Эмчийн зааварчилгааг дагах: Цусны даралт ихсэх өвчнийг хянахын тулд эмчийн зөвлөгөөг дагах, тогтмол үзлэг шинжилгээнд хамрагдах нь чухал. Эмчийн бичсэн эмийг цаг тухайд нь ууж, шаардлагатай шинжилгээнүүдийг тогтмол хийлгэх хэрэгтэй. Энэ нь өвчний хүндрэлээс сэргийлэхэд чухал ач холбогдолтой.

“Давсны хэт их хэрэглээ нь цусны даралт ихсэлтийн шалтгаан болдог”

Нийгмийн эрүүл мэндийн үндэсний төвийн мэргэжилтэн Х.Бямбасүрэн: "Монголчуудын өдөр тутмын хоол хүнсэнд хэрэглэгддэг давсны хэмжээ нь ДЭМБ-ын зөвлөмжөөс их байгаа нь анхаарал хандуулах асуудал юм. Давсны хэрэглээ өндөр байгаа нь цусны даралт ихсэх өвчний гол шалтгаануудын нэгт тооцогддог. Давс нь бие махбодод ус хуримтлагдахад хүргэж, судасны даралтыг нэмэгдүүлж, улмаар зүрхний ачааллыг ихэсгэж, цусны даралт ихсэх эрсдлийг бий болгодог" гэлээ.

“Цусны даралт ихсэлтийн эсрэг аян”-аар өнгөрсөн 8 жилийн хугацаанд 19 аймгийн 50,000 орчим иргэнийг үзлэг, оношилгоонд хамруулсан бөгөөд 2024 оны 8-р сарын 19-23-ны хооронд Хэнтий, Говьсүмбэр аймагт үргэлжилнэ. Эдгээр аймгуудад амжилттай хэрэгжсэнээр, аян Монгол Улсын бүх аймагт хүрч ажиллана гэсэн зорилгодоо хүрэх юм.

Иргэд та бүхэн өөртөө болон хайртай дотны хүмүүсээ эрүүл байлгахын тулд эрүүл мэндийн үзлэгт идэвхтэй хамрагдаарай. Эрүүл мэнддээ цаг гарган, урьдчилан сэргийлэх нь таны хамгийн үнэ цэнтэй хөрөнгө оруулалт юм.

Танилц: Архангай аймгийн рашаанууд

khulan — Wed, 13 Jul 2022 14:43:09 +0800

Манай оронд хүний биед сайн халуун, хүйтэн олон рашаан бий. Тэгвэл бид Архангай аймгийг онцлон тус нутгийн зарим рашааныг танилцуулъя.

Архангай аймгийн төв Цэцэрлэг хотоос 210км, Цэцэрлэг сумын төвөөс 18км-т Мухар хужиртын рашаан байдаг. Мухар хужиртын рашааныг голлон мэдрэлийн өвчинд ууж болон боргионд нь цохиулж хэрэглэдэг.

Мухар хужиртын рашаан эрт дээр үе буюу 1642 онд Халхын анхдугаар Зая бандид Лувсанпэрэнлэй гэдэг хүн хүй дарсан байдаг. Эндээс уг рашаан гарсан гэж ном зохиолд бичсэн байдаг аж. Рашаан хүйтэн атлаа халуун чанартай, уухад хөөрдөг. Уг рашааныг эхлээд уухад шилэн хүзүү сэрвэгшинэ, гүйдэл гүйнэ, тархи толгой өвдөнө, нүдний болрын цагаан улайж, нүүр мэнэрдэг. Мөн хоолой өвддөг. Үүнээс гадна биеийн аль нэг хэсэгт туурна, артерын даралт ихэсдэг. Зарим хүний буйл хавдаж, шүд нь суларч, толгойн оройны хуйх хүртэл хөөх зэрэг шинж тэмдэг илэрдэг. Дараагийн хэд хэдэн уултаас аажимдаа зүгээр болно. Энэ рашааныг мэдрэлийн ядаргаа, нойргүйдэл, унадаг, саа саажилттай, сэтгэцийн архаг өвчтэй, ходоодны хүчил бага, элэг цөсний архагшил, үе мөчний хурц үрэвслийн үед ууж, хүйтэн боргионд цохиулдаг. Энэ рашааныг ууснаар дотор эрхтнээ цэвэрлэхээс гадна эрдсүүдээ нөхөж авна" гэж Мухар хужиртын эмч тайлбарласан байдаг юм. Рашааныг дор хаяж гурван жил дараалан уух хэрэгтэй гэнэ.

Цэнхэр сумын нутагт байдаг Цэнхэрийн халуун рашаанаас чихрийн шижин өвчтэй хүн бага тунгаар уувал сайн нөлөөтэй.

Тус рашаан нь Цэцэрлэг хотын төвөөс урд зүгт 25км зайд далайн түвшнээс дээш 1860 метр өндөрт өргөгдөн оршдог. Рашаан нь их гүнийх бөгөөд дөрөвдөгч галавын хурдас их боловч хөрсний устай холилдохгүй гардаг. Рашааны температур нь 65-90 градусын халуун бөгөөд Монголдоо халуунаараа хоёрдугаарт ордог. Цэнхэрийн халуун рашааны чанар нь ердийн шүлтлэг бөгөөд газрын гүнээс 86 градусын халуунаар 1 секундэд 10 л орчим ундран гардаг. Энэ рашаанд хүхэрт устөрөгч, цахиурын нэгдэл агуулагддаг учраас хуян, мэдрэлийн судас үрэвсэх, булчингийн өвчин, үе мөчний өвчин, зөөлөн эдийн гэмтэл, цус багадалт, эмчилгээний дараах эрүүл мэнд сэргээхэд, ядаргаа, архаг арьсны өвчин, ил шарх, чихрийн шижин өвчтэй хүн бага тунгаар уувал сайн нөлөөтэй.

Хадатын рашаан нь шар өвчин, элэг, цөсний зэрэг олон өвчинд сайн нөлөөтэй

Тариат сумын төвөөс зүүн тийш 40км, Цэцэрлэг хотоос 220км–т Хадатын рашаан байрладаг. Тус рашаан нь шаварлаг ба натри, карбонат, төмрийн усархаг ислүүд, манганы усархаг ислүүд, сульфатын болон хлорид, хлоридын бүлэг эрдсүүд, кальц, кали, магни зэрэг нь хадны завсраар шүүгдэн, уулсын даралтаар оргилон гардаг рашаан юм. Иймдээ ч шар өвчин, элэг, цөс, савны архаг хуучин, хүйтэн, бөөр, нуруу, мэдрэл, хоол унд үл зохих, гэдэсний элдэв өвчинд сайн.

Шивэртийн халуун рашаан мэдрэл, үе мөч, арьс харшилд сайн

Цэцэрлэг хотоос зүүн хойшоо 35км-ийн зайд Шивэртийн халуун рашаан байдаг. Байгалийн ундарга бүхий 68 градусын хүхэрлэг, халуун рашаан бөгөөд мэдрэл, үе мөч, арьс харшилд сайн юм.

Цагаан сүмийн рашаан үе мөч, мэдрэлийн өвчнийг анагаана.

Архангай аймгийн Хотонт сумын төвөөс 65км-т оршдог "Цагаан сүм-ийн рашаан нь 0,46г/л эрдэсжилтэй, гидрокорбанат-натрийн найрлагатай, 69 градусын халуунтай, РН 8.85, ЕН – 10мв, цахиурын хүчил, фтортой, азотын халуун рашаан юм. Энэ рашаан нь үе мөч, мэдрэлийн өвчнийг анагаахад ач тустай.

Равдангийн рашаан харшилийн өвчинд нэн сайн. Чулуутийн хавцал руу бууж уудаг байгалийн өвөрмөц тогтоцтой газар байдаг билээ.

Бор бургастын рашаан хоолой, харшлын өвчинд нэн сайн

Цэцэрлэг хотоос 60 км, Төвшрүүлэх сумаас 18км-т "Бор бургаст”-ын рашаан бий. Рашаан нь бүх дотор эрхтэн болон үе мөч, даралт, хоолой, харшил, шүд, нүд зэрэг олон өвчнийг анагаах чанартай хүйтэн рашаан юм.

Ноён хангайн рашаан нь нуруу, бөөр, тулгуур эрхтний өвчлөлд нэн сайн

Цэцэрлэг хотоос 250км, Хангай сумын төвөөс 18км-ийн зайд Ноён хангай рашаан бий. Ноён Хатан хангай уулын баруун хойд хормойноос халуун, хүйтэн рашаан урсдаг. Рашааны халуун нь 36-39 хэм, 9.1-9.5 хэт шүлтлэг, хүхэрт устөрөгч, цахиурын хүчил зэргийг агуулсан байдаг. Эдгээр рашаанууд нь дотор, таван цулын эрхтэн систем, нуруу, бөөр, тулгуур эрхтний өвчлөлд нэн сайн бөгөөд нүд, чих, хамар, амны хүйтэн рашаанууд тусдаа өөр өөрсдийн сувгаар урсдаг онцлогтой.

Харилцагчийн банкин дахь хувийн мэдээллийг хэн авах эрхтэй вэ?

khulan — Tue, 15 Mar 2022 12:11:36 +0800

Хаан банк GDPR стандартын хүрээнд Хувь хүний мэдээллийн нууцлалын бодлогоороо харилцагчаасаа ямар зорилгоор ямар төрлийн мэдээллийг авдаг талаар өмнө нь бид хүргэсэн. Тэгвэл харилцагч таны нууцыг хэрхэн хамгаалж, хадгалдаг тухай, мөн банкинд хадгалагдаж буй таны мэдээллийг хэн авах боломжтойг та мэдэх үү?

ХУВИЙН МЭДЭЭЛЛИЙГ АШИГЛАХ, ХАДГАЛАХ БОЛОН УСТГАХ

Монгол улсын холбогдох хууль тогтоомж, ХААН Банкны дотоод бодлого, журам, депозит, цахим болон картын бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний шимтгэл, хураамжийн ерөнхий нөхцөл болон GDPR стандартын хүрээнд таны хувийн мэдээллийг танаас гаргуулан авч, танд бүтээгдэхүүн, үйлчилгээгээ үзүүлэх зорилгоор ашиглах бөгөөд "ХААН Банкны архивын ажиллагааны журам” болон "ХААН Банкны нууцын журам”-ын дагуу хувийн мэдээллийг хадгалах, архивлах болон устгах үйл ажиллагааг явуулдаг.

ХУВИЙН МЭДЭЭЛЛИЙН ХҮСЭЛТ

ХААН Банк нь харилцагчийн зөвшөөрлөөр, холбогдох хууль тогтмоомжийн дагуу харилцагчийн хувийн мэдээллийг авч бүтээгдэхүүн үйлчилгээгээ хүргэх бөгөөд харилцагчийн хүссэн үед түүний ямар төрлийн хувийн мэдээллүүдийг банк хадгалж буй талаарх лавлагааг гаргаж өгөх боломжтой. Харилцагч энэ хүсэлтээ салбар тооцооны төвд хандан бичгээр гаргаж болно.

ХААН Банк нь харилцагчаас бичгэн хэлбэрээр ирүүлсэн хүсэлтийг нягтлан шалгаж, харилцагчийг танин баталгаажуулсны үндсэн дээр ХААН Банкны "Харилцагчийн нууцлалтай мэдээлэл, түүний урсгалыг харилцагчид гаргаж өгөх үйл ажиллагааны журам”-ын дагуу холбогдох мэдээллийг харилцагчид гаргаж өгдөг байна.

МЭДЭЭЛЛИЙН АЮУЛГҮЙ БАЙДАЛ

ХААН Банк таны хувийн мэдээллийг хуульд зааснаас бусад тохиолдолд задруулахгүй байх үүргийг Монгол улсын холбогдох хууль тогтоомжоор хүлээсэн байдаг.
Харилцагч дансаа хаалгасны дараа ч харилцагчийн мэдээллийн нууцлалтай байдлыг ХААН Банк хуульд нийцүүлэн хангасаар байх болно.
ХААН Банк нь харилцагчийнхаа мэдээллийн нууцлалыг хамгаалах зорилгоор техник технологийн болон процессын аюулгүй байдлын бүхий л арга хэмжээг холбогдох хууль тогтоомжийн дагуу үйл ажиллагаандаа хэрэгжүүлэн ажилладаг.
ХААН Банк нь Олон улсын мэдээллийн аюулгүй байдлын ISO27001:2013 стандарт болон шилдэг туршлагуудыг үйл ажиллагаандаа нэвтрүүлэн ажилладаг.
ХААН Банкны төлбөрийн картын систем нь Олон улсын Аюулгүй болон Нууцлалтай байдлын шаардлагуудыг бүрэн хангасан тул Төлбөрийн Картын Салбарын – Мэдээллийн Аюулгүй Байдлын Стандарт (PCI – DSS v 3.2.1) сертификатыг авсан болно.
SWIFT CSP-н (Customer Security Program) зөвлөмж шаардлагуудыг ханган ажилладаг.
ХААН Банк нь гадны үйлчилгээ үзүүлэгч байгууллагатай хамтран ажиллахдаа Олон улсын аюулгүй байдлын шилдэг туршлагын дагуу Мэдээллийн Аюулгүй Байдлын стандартуудыг дагаж мөрдөн ажиллах хатуу шаардлага тавьдаг.
Харилцагчийн мэдээллийг хаашаа дамжуулж байгаагаас үл хамааран бид харилцагчийн хувийн болон нууцлалтай мэдээллийн аюулгүй байдлыг хангах шаардлагатай бүх арга хэмжээг авч ажилладаг болно.

ТАНЫ МЭДЭЭЛЛИЙГ ХЭНТЭЙ ХУВААЛЦДАГ ВЭ?

ХААН Банк нь таны мэдээллийг Монгол улсын хууль тогтоомж, түүнд нийцүүлэн гаргасан дүрэм журам болон GDPR стандартад заасны дагуу дараах эрх бүхий зохицуулагч байгууллага болон хууль хяналтын байгууллагад гаргаж өгөх үүрэгтэй. Үүнд:

Аливаа шүүх, прокурорын болон хууль сахиулах байгууллага, шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх алба болон тэдгээрийн эрх бүхий албан тушаалтны шаардлагаар;
Эрх бүхий зохицуулагч байгууллага, Монголбанк, Санхүүгийн зохицуулах хороо, гаалийн болон татварын алба түүний хянан шалгагч, улсын байцаагчийн эрх бүхий албан тушаалтан хуульд заасан чиг үүргээ хэрэгжүүлэхтэй холбогдуулан шаардсан;
Мөнгө угаах, санхүүгийн гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэхтэй холбоотой хуулиар хүлээсэн үүргийн дагуу тайлан мэдээг бэлтгэн, эрх бүхий зохицуулагч байгууллагад хүргүүлэх;
Зээлийн мэдээллийн санд мэдээлэл гаргаж өгөх;
Таны мэдээлэлд хандах эрхтэй буюу таныг төлөөлөхөөр итгэмжлэгдсэн эрх бүхий этгээдийн хүсэлтээр;
Хуульд заасан бусад үндэслэл, шаардлагаар;

ХААН Банк нь маркетингийн болон бүтээгдэхүүн үйлчилгээгээ сайжруулах зорилгоор таны мэдээллийг таны зөвшөөрөлд үндэслэн өөрийн гуравдагч талын үйлчилгээ үзүүлэгч байгууллагатай хуваалцах боломжтой.

Банк яагаад хувь хүний мэдээллийг цуглуулдаг вэ?

khulan — Mon, 14 Mar 2022 17:21:06 +0800

Харилцагч таны мэдээлэл болон мэдээллийн нууцлалыг хүндэтгэж, чанд хадгалж, нууцлалтай байдлыг ханган ажиллах нь банкуудын чухал үүрэг. Тэгвэл энэ үүргийн хүрээнд банкууд нууцлалын ямар бодлого баримталж ажилладаг вэ?

Дэлхийн ихэнх улс орнуудад дагаж мөрддөг "Хувь хүний мэдээллийг хамгаалах стандарт” буюу "General Data Protection Regulation” (цаашид "GDPR” гэх) хувь хүний мэдээллийн нууцлалыг хангах стандартыг Монгол улсдаа нэвтрүүлэн хэрэгжүүлж буй анхны байгууллагын хувьд Хаан банкнаас асуултын хариултыг хүргэж байна.

ЯМАР ХУВИЙН МЭДЭЭЛЛИЙГ ЦУГЛУУЛДАГ ВЭ?

ХААН Банк нь харилцагч таны дараах хувийн мэдээллийг зөвхөн таныг өөрийн биеэр зөвшөөрч банкны аливаа бүтээгдэхүүн үйлчилгээний хүсэлтийн маягт дээр гарын үсэг зурж баталгаажуулсан болон цахим сувгаар хийгдэж буй бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний нөхцлийг хүлээн зөвшөөрсөн тохиолдолд банкны бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ үзүүлэх, санал болгох эсвэл мэдээлэл өгөх зорилгоор цуглуулна. Үүнд:

Хувийн мэдээлэл буюу таны овог нэр, иргэний үнэмлэх, регистрийн дугаар, гадаад улсын иргэн тохиолдолд Монгол улсад оршин суух эрхийн үнэмлэх болон гадаад паспортын хуулбар, оршин суугаа хаяг, шуудан болон цахим хаяг, утасны дугаар, факс гэх зэрэг мэдээллүүд;
Хөрөнгө орлогын мэдээлэл (зээл авах үед);
Таны ХААН Банкны цахим бүтээгдэхүүн үйлчилгээнд хандсан төхөөрөмжийн IP хаяг болон хандалтын түүх;
Гуравдагч байгууллагуудаас ирүүлсэн мэдээлэл буюу:
НД – Нийгмийн Даатгалын аливаа шимтгэл төлөлтийн мэдээлэл, лавлагаа
Татвар – Татварын өргүй эсэх лавлагаа
ШШГЕГ – Өр төлбөргүй эсэх лавлагаа
МБ – Монгол банкны зээлийн мэдээллийн сангаас харилцагчийн нэр дээр бүртгэлтэй бүх төрлийн зээлийн мэдээлэл;
Бусад шаардлагатай мэдээлэл.

ЯАГААД ХУВИЙН МЭДЭЭЛЛИЙГ ЦУГЛУУЛДАГ ВЭ?

Монгол улсын Иргэний хууль, Банкны тухай хууль, Банк, эрх бүхий хуулийн этгээдийн мөнгөн хадгаламж, мөнгөн хөрөнгийн шилжүүлэг, зээлийн үйл ажиллагааны тухай хууль, Мөнгө угаах, терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэх тухай хууль болон тэдгээртэй нийцүүлэн гаргасан бусад хууль тогтоомж, Эрх бүхий зохицуулагч байгууллагын дүрэм, журам, ХААН Банкны дотоод бодлого журам, депозит, цахим болон картын бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний шимтгэл, хураамжийн ерөнхий нөхцөл болон GDPR стандартын хүрээнд таны мэдээллийг дараах шалтгаанаар авах, бүртгэх, ашиглах болон хуваалцах боломжтой:

Харилцагчийн гаргасан хүсэлтийн дагуу банкинд шинээр харилцагчаар бүртгэх;
Харилцагчийн хэрэгцээ шаардлагад нийцсэн бүтээгдэхүүн үйлчилгээг хүргэх;
Харилцагчаас ирүүлсэн санал, гомдолд дүн шинжилгээ хийх, шалгах, нөхөн барагдуулах;
Харилцагчийн өгсөн мэдээлэлд үндэслэн тохирох бүтээгдэхүүн үйлчилгээг санал болгож харилцагчид хүргэх үйлчилгээний чанарыг сайжруулах;
Харилцагчийн үйлчилгээ үзүүлэх явцад хувийн мэдээллийн зөрүүтэй байдал үүсэхээс урьдчилан сэргийлэх, танин баталгаажуулах;
Харилцагчийн мэдээлэл, банкны систем, байр, АТМ болон Киоск машины аюулгүй байдал, хамгааллыг хангах.

ХУВИЙН МЭДЭЭЛЛИЙГ ХЭРХЭН ЦУГЛУУЛДАГ ВЭ?

Дараах тохиолдолд таны мэдээллийг банкны аливаа үйлчилгээ авах хүсэлтийн маягт, цахим сувгууд, судалгаа болон санал асуулгаар дамжуулан цуглуулна:

Харилцагчаар бүртгүүлэх, банкны бүтээгдэхүүн үйлчилгээг авах болон данс нээлгэхээр банкны салбарт биечлэн ирэх үед салбар тооцооны төвийн ажилтан авах;
Та гүйлгээ, төлбөр тооцоо болон зээлийн үйлчилгээг салбар тооцооны төвөөр болон цахим банкаар дамжууланавах хүсэлт гаргах үед;
Та бүх төрлийн төлбөрийн картыг ПОС, АТМ болон цахим банк ашиглах үед;
Та банкны салбар тооцооны төв, Үйлчилгээний нэгдсэн төв болон албан ёсны цахим сувгуудаар дамжуулан санал, гомдол ирүүлэх үед;
Та банкинд өмнө нь өгсөн мэдээллээ салбар тооцооны төв, Киоск машин болон цахим банкаар дамжуулан өөрчлөх болон шинэчлэх үед;

ХУВИЙН МЭДЭЭЛЭЛ ГЭЖ ЮУ ВЭ?

Хувийн мэдээлэл гэж хүний эмзэг мэдээлэл болон хүний эцэг, эхийн нэр, өөрийн нэр, төрсөн он, сар, өдөр, төрсөн газар, оршин суугаа газрын хаяг, байршил, иргэний бүртгэлийн дугаар, боловсрол, гишүүнчлэл, цахим тодорхойлогч, хүнийг шууд болон шууд бусаар тодорхойлох, эсвэл тодорхойлох боломжтой бусад өгөгдөл мэдээллийг ойлгоно.

Эмзэг мэдээлэлд яс үндэс, угсаа гарал, арьс өнгө, шашин шүтлэг, итгэл үнэмшил, улс төрийн намын харъяалал, эрүүл мэнд, боловсрол болон хөдөлмөр эрхлэлтийн түүх, захидал харилцаа, гэр бүлийн байдал, гишүүдийн мэдээлэл, генетик болон биометрик мэдээлэл, цахим гарын үсэг, ял эдэлж байгаа болон ял эдэлсэн эсэх, бэлгийн чиг хандлага, хөрөнгийн гарал үүсэл, хөдлөх болон үл хөдлөх хөрөнгийн мэдээлэл, эрх бүхий байгууллагын лавлагаа зэрэг мэдээллүүд багтана.

Тайхар чулууны домог

zulaa — Thu, 19 Aug 2021 16:28:09 +0800

Эрт дээр цагт аварга том могой худагнаас гарч ирэн хүн амьтныг алж идэн, газар нутгийг сүйрүүлж ган гачиг, өлсгөлөн зовлон бий болгожээ.

Дэлхийн топ 10 хот

saikhnaa — Tue, 21 Apr 2020 12:15:52 +0800

Дэлхийн хотуудын жагсаалтын талаарх үнэлгээний олон агентлаг байдаг. Үүний дотор Их Британийн Глобал болон дэлхийн хотуудын судалгааны сүлжээ буюу Globalization and World Cities Study Group and Network нь дэлхийн үнэлгээний нэрт агентлаг юм, тэдний гаргадаг "Дэлхийн хотуудын жагсаалт" нь хамгийн нэр хүнд бүхий жагсаалт болж байна. Уг агентлаг хотуудын олон улсын нээлттэй байдал, дэлхийн хэмжээн дэх нэр нөлөө, хүн амын хэмжээ зэрэг 9 талд үндэслэж, ерөнхийлсөн жагсаалтыг гаргадаг. Үнэлдгээ нь чанга шалгууртай байдгаараа хүмүүсийн анхаарлыг маш их татдаг юм.

Нью Йорк

Лондон

Тэгвэл хамгийн сүүлийн үеийн жагсаалтыг толилуулахад тэдгээр нь тус тус Нью Йорк, Лондон, Хонконг, Бээжин, Сингапур, Шанхай, Сидней, Парис, Дубай, Токио болно. Хятадын Хонконг, Бээжин, Шанхай 3 хот багтан орсноор дэлхийн топ 10 хотод хамгийн олон багтан орсон орон болжээ.

Хонконг

Бээжин

Сингапур

Шанхай

Сидней

Парис

Дубай

Токио

http://mongol.cri.cn/

http://mongol.cri.cn/news/hot/256/20200421/455735.html?fbclid=IwAR37B8kOJMQrursTGkRUHTgS0P5fy5zojb3KAQQhRpdE8J55GhjDP8vVS_E

Цэвдэг уствал усгүй болно!!!

saikhnaa — Tue, 24 Mar 2020 17:47:41 +0800

Дэлхийн 48 улс орны газар нутгийг ямар нэгэн хэмжээгээр цэвдэгт бүс нутаг эзлэн орших бөгөөд нийт цэвдэгт бүс нутгийн 95 орчим хувь нь таван улсын газар нутагт ноогддог. Монгол орон цэвдгийн тархалтаараа ОХУ, Канад, АНУ, Хятад орнуудын дараа тавдугаарт ордог бөгөөд Алтай, Хангай, Хэнтий, Хөвсгөлийн уулархаг нутагт зонхилон тархсан байдаг.

Хавар түрүүлж ногоо иддэг, намар сүүлдэж шарладаг газар бол өлөн буюу довтой хэсэг юм. Тэгвэл тэр газрын дор битүү мөс буюу цэвдэг байгаа аж. Сүүлийн жилүүдэд довтой газар харлаад байдаг болсон. Энэ нь дэлхийн дулаарлыг илэрхийлэх бөгөөд цэвдэг үгүй болж байна гэсэн үг...

МОНГОЛ ОРОН ЦЭВДГИЙН ТАРХАЛТААРАА ТАВДУГААРТ ОРДОГ

Цэвдэг (permafrost) гэдэг нь тэг буюу түүнээс доош градуст хоёр буюу түүнээс дээш жил орших хөрс, чулуулгийг хэлнэ(H.French, 2007). Гэвч энэ нь мөнхийн, тогтмол гэсэн утга санааг агуулдаггүй бөгөөд уур амьсгал болон бусад хүчин зүйлийн нөлөөнд хувьсан өөрчлөгддөг. Харин тэг буюу түүнээс доош градуст хоёр буюу түүнээс дээш жил орших, ядаж өөртөө агуулах чийгийн зарим нь мөс болсон хөрс, чулуулгийг олон жилийн цэвдэг (многолетнемёрзлые горные породы) гэж тодорхойлсон байдаг(В.А.Кудрявцев, 1978).

Дэлхийн 48 улс орны газар нутгийг ямар нэгэн хэмжээгээр цэвдэгт бүс нутаг эзлэн орших бөгөөд нийт цэвдэгт бүс нутгийн 95 орчим хувь нь таван улсын газар нутагт ноогддог (Т.Zhangetal,2006).

Монгол орон цэвдгийн тархалтаараа ОХУ, Канад, АНУ, Хятад орнуудын дараа тавдугаарт ордог бөгөөд Алтай, Хангай, Хэнтэй, Хөвсгөлийн уулархаг нутагт зонхилон тархсан байдаг.

/"Монгол орны цэвдгийн тархалтын зураг”. 1:1000 000 масштабтай (Я.Жамбалжав ба бусад, 2016)/.

Цэвдгийг температураар нь хүйтэн (cold permafrost) ба дулаан цэвдэг(warm permafrost) гэж хоёр ангилдаг. Хүйтэн цэвдэг нь өндөр өргөрөг болон өндөр уулсын үргэлжилсэн тархалттай цэвдэгт бүсд -2°С-ээс бага температуртай байдаг. Харин дулаан цэвдэг нь -2°С-ээс их температуртай бөгөөд цэвдэгт бүс нутгийн өмнөд захаар ихэвчлэн тохиолддог. Монгол орны Дархадын хотгор, Хангайн гол нуруу, Шар усны гол зэрэг бүс нутгуудад хүйтэн цэвдэгтэй бол уулсын бэл хормой, хөндий, хотост дулаан цэвдэг тархсан байдаг.

Монгол орны цэвдэг тархах боломжит талбайн 14.8% ноогдох бөгөөд үргэлжилсэн тархалттай цэвдэг 31158 км2, тасалданги тархалттай цэвдэг 14462 км2, алаг цоог тархалттай цэвдэг 11459 км2, тохиолдлын тархалттай цэвдэг 11571 км2 талбайг тус тус эзлэнэ.

Цэвдэг нь их хэмжээний мөс, чийг өөртөө агуулдаг нь ургамал ургах таатай нөхцөлийг бүрдүүлдэг. Цэвдгийн гэсэлт, багасалт нь улирлын гэсэлтийн гүн болон газрын гадаргын температурыг нэмэгдүүлэх, усны нөөц болон ургамлын төрөл зүйлийг багасах гэх мэт экологийн сөрөг үр дагаврыг бий болгодог. Энэ нь тухайн газарт газрын доройтол, цөлжилт үүсэх нөхцлийг бүрдүүлдэг(Meixue Yang, 2004).

Цэвдгийн экосистемд үзүүлэх нөлөө их тул түүний оршин тогтнолд нөлөөлж байгаа байгалийн хүчин зүйлсийг тодорхойлох нь шинжлэх ухаан болон практикт өндөр ач холбогдолтой.

Цэвдэг нь тодорхой хэмжээний газрын гүнд өөртөө янз бүрийн хэмжээтэй чийг, мөс агуулан оршдог тул газрын гүний болон гадаргын усны нөөцийн нэг хэлбэр болно. Мөн хөндий хотсын төв хэсгийн чийг намагтай хэсэгт, уулсын ар хажуугийн шилмүүст ойн дор цэвдэг голчлон тархсан байдаг учир энэхүү экосистемийн чийг дулааны горимыг тэнцвэржүүлэх үндсэн үүргийг гүйцэтгэдэг.

Манай орны ихэнх том гол, горхи эх ундаргаа цэвдэгтэй өндөр уулсаас авсан байдаг бөгөөд энэ нь тухайн бүс нутгийн ард иргэдийн амьжиргаанд чухал нөлөө үзүүлдэг байна.(А.Дашцэрэн, 2014).

Цэвдэг нь маш олон төрлийн ач холбогдолтойгоос гадна нөгөө талаас түүн дээр баригдсан барилга байгууламжийг гажаах, ан цав, хагарал үүсгэх гэх мэт сөрөг нөлөө их байдаг.

Цэвдгийн тархалт нь газрын гадаргын бүрхэвч болон хэлбэрээс хамааран өөрчлөгдөж буй бичил уур амьсгалын нөхцөлтэй нарийн нягт уялдаатай (Dashtseren et al., 2014). Ийм учраас цэвдгийн тархалтыг илрүүлэхэд маш төвөгтэй учир бичил уур амьсгалын мэдээ, материал цэвдгийн судалгаанд маш чухал. Гэвч бичил уур амьсгалын хэмжилт хийхэд хэмжилтийн багажны үнэ өртөг, суурилуулалт гэх мэт асуудлуудаас болж Монголд нарийвчилсан мэдээ, материал нь ховор байдаг.

ЦЭВДЭГ - АРХАНГАЙ АЙМАГТ

Байнгын цэвдэгтэй сумд: Ихтамир, Цэнхэр, Чулуут, Хангай. Аймгийн төв Цэцэрлэг хот цэвдэгтэй бүсд ордог байна.

/Зураг: Архангай-1971 он/

/Зураг: Архангай-2006 он/

Мэдээллийг бэлтгэсэн: Архангай аймгийн БОАЖГ-ын мэргэжилтэн Б.Цэрэнлхам

МОНГОЛЫН МӨНХ ЦЭВДЭГ ХАЙЛСНААР ОХУ, БНХАУ-Д НӨЛӨӨЛНӨ

Арван мянган жилийн өмнө устсан арслан зааныг идэж байсан өвстэй нь Сибирийн мөнх цэвдгээс олсон нь шинжлэх ухааны түүхэнд, байгаагүй ололт болсон юм. Үүн шиг хэдэн сая жилийн настай эд өлгийн зүйлс, амьтдын олдворыг бидэнд тэр чигээр нь өвлүүлдэг учраас цэвдгийг байгалийн "мөсөн зоорь” гэдэг.

Харамсалтай нь, Монголын хойд нутгийн мөнх цэвдгийн мөс эрчимтэй хайлж эхэлснийг АНУ-ын Колорадо мужийн их сургуулийн эрдэмтэд баталжээ. Дэлхийн дулаарлын нөлөөгөөр мөнх цэвдгүүд хайлснаар цаа буга тэргүүтэй тайгын амьтдыг мөхөлд хүргэх эрсдэлтэй аж.

Монголын мөнх цэвдэг хайлснаар дэлхийн дулаарал эрчимжиж ОХУ, БНХАУ-д нөлөөлнө. Мөнх цэвдэг нь байгалийн экосистемийн нэг хэсэг учраас гол мөрөн ширгэх, ой мод хатах, цөлжилт нэмэгдэх зэрэг сөрөг нөлөөтэй.

Үүнээс гадна тухайн улсын эдийн засагт ч асар их гарз учруулдаг. Мөнх цэвдэг хайлснаар эртний булш бунхан дахь нэхмэл эдпэл, арьс шир, модон хэрэгсэл зэрэг археологийн үнэт олдворууд ил гарч эхэлжээ. Ингэж удаан хугацааны турш мөс цасанд хадгалагдсан эртний олдвор нь маш богино хугацаанд задралд орж устаж үгүй болох аюултай юм. Энэ судалгааг АНУ-ын Колородагийн их сургуулийн археологич Виллиам Тэйлор бусад судлаачтай хамтран хийсэн байна.

Эх сурвалж: "Монголын үнэн" сонин /2019-12-11 11:24/

МОНГОЛ ОРНЫ ЦЭВДГИЙН ХИЛ 272 КМ-ЭЭР "АГШСАН”

Монголчууд булаг шанд гэнэтхэн боргилон гарч ирэхийг ихэд бэлэгшээдэг бөгөөд байгаль дэлхий өнө удаан сайн сайхан байж хүмүүсийн аж амьдрал сайхан болохын шинж хэмээн үздэг. Өмнө жилүүдэд Дорноговь аймагт ийм тохиолдол олонтаа гарч байсан юм. Шинжлдэх ухааны үүднээс тайлбарлаж дэлхийн дулааралтай холбоотой бөгөөд газар доорх цэвдэг ихээхэн хэмжээгээр хайлж байгаагаас газрын хөрснөөс ус нэвчин гарч байгаа үзэгдэл гэж тайлбарладаг.

2016 оны судалгаагаар:

Монгол орны нийт газар нутгийн 29.3 хувьд цэвдэг тасалданги болон алаг цоог хэлбэрээр тархсан.

1971 онд харьцуулахад Монгол орны цэвдэгтэй талбай 5%-иар буурсан. Цэвдгийн өмнөд хил Хангайн нуруунд 94 км, Хэнтийн нуруунд 178 км тус тус хойшилсон.

/Дээрх 2 зураг: "МОНГОЛ ОРНЫ МӨНХ ЦЭВДЭГ ТАРХАЛТЫН ИРЭЭДҮЙН ЧИГ ХАНДЛАГА” ТАЙЛАН. /ШУТИС-2009 ОН/

МОНГОЛ ОРНЫ МӨНХ ЦЭВДГИЙН ДИЙЛЭНХ НЬ 2060 ОН ГЭХЭД ХАЙЛЖ ДУУСАХ ТӨЛӨВТЭЙ БАЙНА

Шинжлэх ухааны академийн Газарзүй-геоэкологийн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний тэргүүлэх ажилтан, доктор Я.Жамбалжавын "Өдрийн сонин”-д өгсөн ярилцлагаас:

Дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагасын 24-25 орчим хувьд цэвдэг тархсан байх ба туйл орчмын бүс нутаг болон өндөр уулсын бүс нутагт цэвдэг тархсан байдаг.

1968-1971 оны Орос, Монголын хамтарсан геокриологийн экспедицийн судалгааны ажлын үр дүнд Монгол орны газар нутгийн 63 хувьд тасалданги болон алаг цоог хэлбэрийн цэвдэгтэй гэж тогтоосон байдаг. Энэ хугацаанд гадна, дотны төсөл хөтөлбөрийн хүрээнд Монгол орны цэвдгийг хянах 200 орчим цооногтой болсон байна. Мөн "Экосистемд түшиглэсэн дасан зохицох арга хэмжээг уур амьсгалын өөрчлөлтөд өндөр эрсдэлтэй голуудын сав газарт хэрэгжүүлэх нь” төслийн санхүүжилтээр 2016 онд цэвдгийн шинэ зураг гаргалаа.

Нэгдүгээрт Монгол орон маань цэвдгийн өмнөд захад оршдог, хоёрдугаарт уур амьсгалын дулааралт Монгол орны газар нутагт эрчимтэй явагдаж байгаа зэрэг нь эмзэг экосистемтэй Монгол орны цэвдгийг алдралд хүчтэй оруулж байна. Монгол орны хэмжээнд хойд бүс нутаг болон уулсын өндөрлөг хэсэгт цэвдгийн дулаарал ажиглагдаж байгаа бол нам дор хэсэг, өмнөд захаараа цэвдэггүй болох нь ажиглагдаж байна. Өөрөөр хэлбэл 1960-1980 аад оны үеийн хэмжилтийн мэдээг өнөөдрийн хэмжилттэй харьцуулахад хойд болон өндөр уулын хэсэгт хасах хэм дотроо дулаарсан зүй тогтол ажиглагдаж байгаа бол нам дор газрууд болон өмнөд нутгаар гүехэн цэвдэг нь үгүй болсон байна.

Монгол орны газар нутгийн 29.3 хувьд цэвдэг нь тасалданги болон алаг цоог хэлбэртэйгээр тархсан гэсэн үр дүн гарсан. Харин 1970-аад оны үеийн судалгаагаар нийт газар нутгийн 63 хувь нь цэвдэг байсан юм байна.

Сүүлийн жилүүдэд инженерийн цэвдэг судлалын асуудал хурц болж байна. Хөдөө орон нутагт цэвдэг дээр барьсан барилга байгууламж нурах, зам гүүр эвдрэх зэрэг олон асуудал гарч ирээд байгаа.

2016 оны зун Хойд Тэрхийн голын гүүр нурсан, шалтгаан нь цэвдэг гээд л бичсэн байсан. Мөн Архангай аймгийн Цахир, Хангай, Завхан аймгийн Отгон, Баянхайрхан сумдын цэцэрлэг, эмнэлгийн барилга хагарал үүссэн шалтгаан нь цэвдэг гээд л телевизээр яриад байсан. Энэ бүгдийг бид өөрсдөө шийдэх л хэрэгтэй.

Жишээлбэл, мянганы зам ид яригдаж байхад мянганы замын цэвдэг дайрч өнгөрөх хэсэгт цэвдгийн судалгааг нь хийж өгье гэж саналаа тухайн үеийн холбогдох хүмүүст танилцуулж л байсан. Мянганы зам өнөөдөр Архангай аймгийн Чулуутын гүүрээс Завхан аймгийн Тосонцэнгэл ортол тавигдсан байгаа. Түрүүчээсээ цэвдгийн гэсэлтээс болоод суулт өгөөд машин явахад асуудалтай болоод эхэлсэн. Тэгэхээр эндээс гарц олж, нийгэм эдийн засгийн хохирол багатай зам, барилга байгууламжийг баривал зүгээр санагдаад байдаг юм.

Монгол орны хэмжээнд цэвдгийн температур 10 жил тутамд 0.04-0.29С-ээр дулаарсан байх ба нам дор газрууд болон өмнөд захаар нимгэн цэвдэг үгүй болох, улирлын гэсэлт нэмэгдэж Говь-Алтай аймгийн Эрдэнэ сумын хуучин төв орчимд 8 м орчим болсон, зарим газарт зундаа гэссэн хэмжээндээ хүрч өвөлдөө хөлдөхгүй болох зэрэг үзэгдэл ажиглагдах болсон.

Цэвдэг нь бас нэг уур амьсгалын өөрчлөлтийн индикатор болдог онцлогтой. Өнөөдөр дэлхийн агаар мандалд агуулагдаж байгаа хүлэмжийн хийнээс хоёр дахин их хүлэмжийн хий дэлхийн цэвдэг хөрсөнд агуулагдаж байна гэсэн судалгааг олон улсын эрдэмтэн судлаач нар тогтоосон байдаг. Дэлхийн хэмжээний уур амьсгалын өөрчлөлтийн загварчлалуудад хүлэмжийн хий ийм хэмжээгээр ихэсвэл ирээдүйд ийм болно гэсэн дүгнэлтүүд гаргасан байдаг. Үүндээ цэвдэгт агуулагдаж байгаа хүлэмжийн хийг тооцвол өнөөдрийн загварчилж байгаагаас хэд дахин их дулаарах болно гэсэн дүгнэлт хүртэл байдаг.

Гэтэл манай дэлхийн хамгийн их цэвдэгтэй бүс нутаг болох Сибирийн цэвдэгт тайгаас оросууд ямар их мод бэлтгэж манай нутгаар дамжуулан урд хөрш рүү зөөж байна, мөн их хэмжээний түймэр болж утаа нь бидэнд хүртэл мэдрэгдэж байгаа. Энэ нь тухайн бүс нутгийн цэвдгийг маш ихээр гэсгээж байна, тэр хэмжээгээр хүлэмжийн хий агаар мандалд цацагдаж байна гэдгийг ойлгохгүй байгаа. Саяхан ОХУ-ын хэсэг эрдэмтэд цэвдэг хамгаалах хуультай болъё гэсэн санал хүртэл гаргасан байсан. Германы эрдэмтэн судлаач нарын судалгааны ажлын үр дүнээс харахад Сөгнөгөрийн голын эхэнд 2007 онд гарсан түймэрийн улмаас тухайн газрын цэвдэг дээрээсээ 2 гаруй метр гэссэн байсан.

Цэвдгийн гол онцлог нь хөрсний дулаан-чийгний горимыг тэнцвэржүүлэх замаар түүн дээрх ургамал ургах ая тухтай орчныг бүрдүүлдэг.

Монгол орны цэвдгийн өөрчлөлтийн ирээдүйн хандлагыг гаргахад: Монгол орны газар нутгийн 29.3 хувь тасалданги болон алаг цоог хэлбэрийн цэвдгийн тархалттай бол 2046-2065 оны үед энэ тоо 10.9 хувь болохоор тооцоологдсон болно. Монгол орны мөнх цэвдгийн 66 хувь нь 2060 он гэхэд хайлж, дуусах төлөвтэй байгаа гэсэн үг.

Хамгийн хүйтэн цэвдэг Антарктид тивд -23.6С гэсэн байдаг бол хамгийн дулаан цэвдэг Монгол оронд л байна даа. Манай орны цэвдгийн температур -5С-ээс 0 хэмийн хооронд оршдог. Мэдээж энэ температур дулааралтын нөлөөгөөр нэмэгдэж байгаа. Тэг хэмд ойрхон нь үгүй болж байна.

Цэвдэгт бүс нутгийн газрын гадаргын нөхцлийг өөрчлөхгүй байх тал дээр их анхаарч ажиллах хэрэгтэй юм. Нөгөө талаас цэвдэгт бүс нутгийн зам, барилгын буурь, суурийг хөргөх замаар тэдгээрийн доорх цэвдгийг гэсэхээс хамгаалах янз бүрийн технологийн шийдлүүд байдаг. Дэлхийн хэмжээнд цэвдэгт агуулагдаж байгаа хүлэмжийн хий агаар мандалд алдагдвал ямар их гамшиг хүлээж байгаа, үүнийг яаж сааруулах вэ гэсэн нэг асуудал байгаа бол хоёрдугаарт цэвдэг гэсвэл түүн дээр барьсан дэд бүтцийг яах вэ гэдэг том асуудлын нэг болоод байгаа.

"Ус” үндэсний хөтөлбөрт заасан цэвдгийн холбогдолтой заалтууд тодорхой хэмжээнд хэрэгжсэн. Харин хамгаалах тал дээр дутмаг. Цэвдэгт бүс нутагт уул уурхайн үйл ажиллагаа замбараагүй явагдаж байна. Цэвдэгтэй бол тэгнэ ингэнэ гэсэн ямар нэгэн хууль эрх зүйн үндэслэл байдаггүй. Саяхны жишээ гэвэл Ноён уул байна.

/Суварга хайрхан ууланд/

Эшлэл:

Лондонгийн амьтан судлалын нийгэмлэгийн төслийн зохицуулагч Г.Эрдэнэцолмон: "Ойн чухал ач холбогдол нь мөнх цэвдгийн үүрдийн хамгаалагч. Дэлхийн хуурай газрын биологийн төрөл зүйлийн 80 хувьд амьдрах орон байр, хүнс тэжээл болж байгаа явдал юм. Эндээс үзэхэд мөнх цэвдэг бол асар их нүүрстөрөгч, мөн түүнтэй хамт хэдэн мянган төрлийн бактери, вирусыг хадгалагч БАЙГАЛИЙН ХӨРГӨГЧ гэдэг нь дамжиггүй”

АРХАНГАЙД ТАВАН ЦООНОГ БИЙ

/Чулуут гол/

Цэвдэг судлалын салбарын эрдэм шинжилгээний дэд ажилтан Х.Тэмүүжингээс дараах мэдээллийг авлаа.

Манай улсын цэвдэг судлалын цооногуудаас хамгийн олон нь Хөвсгөл, Завхан, Баянхонгорт бий. Ер нь Өмнөговь, Дорноговь, Дундговь, Говьсүмбэрээс бусад аймгуудад цооногтой. Архангайд таван газарт буюу Чулуут, Тэрхийн голын хөндийд бий.

Манай улсад 1961 онд Цэвдэг судлалын хүрээлэн байгуулагдсан. Тухайн үед гурван аймагт /Баянхонгор, Хөвсгөл, Архангай/ станцтай байсан.

Цэвдэг судлалыг ерөнхий болон инженерийн гэж ангилдаг. Ерөнхий судлал бол нэлээд хийгдсэн. Ер нь судалгаа тасралтгүй хийгдсээр байгаа. Харин 1990 онд хүрээлэн татан буугдаад, үйл ажиллагаа нь бага зэрэг хумигдсан.

Одоо манай улсад Газарзүй геоэкологийн хүрээлэнгийн цэвдэг судлалын салбар гэсэн төрийн байгууллага ажилладаг. Салбар 2000 оноос хойш инженерийн судлалд анхаарч байна. Энэ чиглэлийн судалгааны тайлан энэ онд баталгаажаад байна. Архангай аймгийн тухайд Тэрхийн гол орчмоор тавигдсан зам судалгаанд хамрагдсан. Цахирт мөн судалгаа хийгдэж байсан ч зардлаас болоод больсон.

ххх

Төгс баясгалант буян дэлгэрэх хийдийн лам Х.Батбаяр: Чулуутын гүүрний нэг гуанзны модон байшин зун нь хотойчихдог, өвөлдөө тэгширчихдэг тухай хуучилж байсан билээ.

ххх

Цэвдэг усны нөөцтэй шууд холбогддог. Монгол орны усны нөөцийн 70 хувь нь бүрэлдэх газар цэвдгийн үргэлжилсэн тархалттай бүстэй яг таардаг. /Г.Даваагийн судалгаагаар/ Усны нөөц болсон, чийгийг хуримтлуулдаг ач холбогдолтой байгалийн хүчин зүйл бол ЦЭВДЭГ юм.

Усны өдрөөр усны тухай илүү ярьдаг шиг бас цэвдгийн тухай мэдээлэл ч чухал аж.

/Архангай аймаг. Ихтамир сум. Хөх нуур/

ЭХ СУРВАЛЖ: http://www.myarkhangai.mn/

"Зэрлэг амьтдын эмгэнэлт явдал" хэмээх номын оршил

saikhnaa — Tue, 03 Mar 2020 12:38:57 +0800

1984 онд хэвлэгдэн гаргасан "Зэрлэг амьтдын эмгэнэлт явдал" хэмээх номын оршил хэсгийг хүргэж байна.

Энэ номд оршил хэрэгтэй юу? Амьдрал өөрөө, байгаль, ан амьтад, шувуу, загас, халим, ой мод, гол, хөрс, ургацын тухай сонин сэтгүүл, номноос бидний уншиж байгаа бүх зүйл, энэ номын оршил болж болох юм!
Эд бүгд хүмүүсийн ухамсарт БОЛИОЧ! гэсэн гуйлтыг хүргэж байна.
Газар дээр эмх журам тогтоож, зэрлэг амьтдыг утга учиргүйгээр устган, ой модыг сүйтгэж, гол мөрөн, нуурыг бохирдуулан хатаах явдлыг зогсоох цаг болжээ. Манай үед байгаль хамгаалах явдал дан ганц онол биш, харин амин чухал зүйл бөгөөд энэ дэлхийн ухаалаг хүн бүрийн үүрэг мөн！
Газрын хүмүүс Саранд очихыг мөрөөдөж байгаа боловч САРНЫ ГАЗАР НУТГИЙН БАЙДАЛ, ГАЗАР ДЭЭРХ БИДНИЙ ХЭНИЙ МААНЬ Ч ХҮСЭЛД НИЙЦЭХГҮЙ БИЛЭЭ. Байгалийн нөөц баялгийг урьдын адил зохисгүй үрэгдүүлж болохгүй гэдгийг хүн ойлгон эхэлж буй одоо үед бид амьдарч байна. Энэ нь харамсалтай төгсөж болох юм. Байгалийн баялгийг усгахаас хамгаалах агуу их тулалдаанд ялан гарах зориг шулуудсан дайчдын эгнээнд элсэн орогчид улам бүр нэмэгдсээр байна.
Энэ ч гэсэн зэрлэг амьтдын тухай, судлагдаж мэдэгдээгүй хязгаарт аялсан тухай, алс холын орны байгалийн тухай ном одоо үед хичнээн их түгээмэл дэлгэрэх болсны нэг шалтгаан юм. Гол утгыг нь санаанаасаа зохиогоогүй, сонирхолтой зохиомжгүй <баримтат номууд> эдүгээ уран сайхны ном зохиолтой өрсөлдөж байна. Хүмүүс амьдарч байгаа ертөнцөө улам сайн мэдэхийг хүсч байна. Энэ бол сайн шинж тэмдэг юм.
Ховордон сөнөж байгаа амьтдыг сонирхох явдал жилээс жилд өссөөр байна.
Тэдгээрийн сөнөхийн хирээр сонирхох явдал нэмэгдэж байна. Америкийн эзгүй хээр, Австрали, Африкийн тал нутаг, далайн дундах эзгүй арлуудад европчууд үхэл авчрагч буу, зэвсгээ агсаж аглаг байгалийг цөлмөн хоослох хүчит шуурга дэгдээсэн үеэс зэрлэг амьтдыг үй олноор нь, утга учиргүйгээр байнга устгах явдал эхэлсэн билээ. Амьдрах бүрэн чадвартай, ашигтай ан амьтад, шувууд сүрэг сүргээрээ төдийгүй, бүхэл бүтэн зүйлээрээ үүрд алга болох болжээ. Амьтан судлалыг мэдэхгүй хүмүүс байгальд учруулсан гай гамшгийн хэмжээг ойролцоогоор ч төсөөлж чадахгүй юм.
Алдартай мэргэжилтэн Харпер, Аллен нар, сүүлийн хорин зууны дотор анчид болон нүүн суурьшигчид 106 ЗҮЙЛИЙН ТОМООХОН АН АМЬТАД, ШУВУУНЫ 139 ЗҮЙЛ БОЛОН ДЭД ЗҮЙЛИЙГ УСТГАСАН болохыг тооцоолжээ. Хүн анхны 1800 жилд байгаль руу аажимхан довтолж арван найман зуунд ердөө л 33 зүйл сөнөсөн байна. Дараа нь амьтдын аймгийг хөнөөх явдал давшингүй хурдацтай болж дараачийн зуун жилд бас 33 зүйлийг устгажээ. Зөвхөн ганц 19-р зуунд 70 зүйлийн, бас сүүлчийн тавин жилд 40 зүйлийн амьтад сөнөсөн билээ!
Тэгээд ч зогссонгүй, шинээр 600 ЗҮЙЛ АМЬТАД эдүгээ бүрэн сөнөхийн даваан дээр очоод байна. Тэд манай зууны сүүлч хүртэл амьдрахгүй бололтой.
Өөрсдөө бодох дургүй хүмүүс <Яагаад бид зэрлэг амьтдыг хайрлан хамгаалдаг юм бэ?> гэж заримдаа асуудаг юм.
Яагаад гэдэг асуултад олон янзын "ингээд” гэдгээр хариулж болох байна. Зэрлэг амьтдын зүйлийг хамгаалах асуудал ёс суртахуун, гоозүй, экологи, генетик, эдийн засгийн болон зан суртахуун, шинжлэх ухаан, аж ахуйн багагүй олон талтай юм.
Спортын АН АГНУУРЫГ сурталчлан урамшуулдаг, бас ан агнуурын зохиол байгалийн гоо үзэсгэлэнг хайрлахад тусладаг байсан тэр үе өнгөрчээ. ЭДҮГЭЭ энэ нь ХАЙРЫН ДЭНДҮҮ ҮРЭЛГЭН СҮЙТГЭГЧ АРГА БОЛЖЭЭ.
Нэг хугацаа өнгөрөхөд хүн төрөлхтөн бүгдээрээ, спортын ан агнуур гэгчийг зэрлэг явдлын гутамшигт үзэгдэл хэмээн тооцож, бас хэрэгцээгүйгээр ан агнах нь хүн амины хэргийн адил хуулиар шийтгэгдэх болно гэдэгт би итгэж байна. Яагаад гэвэл, хүнийг ч, амьтадыг ч аль нэг байдлаар алах нь юуны өмнө алж байгаа хүн, бас түүний хүрээлэн байгаа амьд болгонд их хэмжээний зан суртахууны хор хөнөөл учруулж байгаа юм. Яагаад гэвэл, цааш нь ИЙМ ЯВДАЛ ҮРГЭЛЖИЛСЭЭР БАЙВАЛ удахгүй алах юмгүй болж, инженерүүд ТУУЛАЙ, БУГА, СОЙРЫН АЛЬ АЛИНЫГ НЕЙЛОН буюу бусад химийн орлуулагчаар ХИЙЖ, ТЭДНИЙГ ОЙ РУУ (БАС Л НЕЙЛОНОН)! ТАВИХ ХЭРЭГТЭЙ БОЛНО.
Ийм байдал бий болгохгүй, сөнөсөн зүйлийн жагсаалтыг удаж төдөлгүй таван оронтой тоонд хүргэчихгүй, ой мод, тал хээр, гол мөрөн, хөрс засрашгүй үгүйрэн хоосрох явдлыг найдлага тавих боломжгүй хурдтайгаар нэмэгдүүлчихгүй байхын тулд (Байгаль дахь амьд, амьд биш бүхэн хоорондоо холбоотой шүү дээ!) бүх эх газар, арал дээр "спортын” учир утгагүй цус урсгах явдлыг зогсоох буюу ядахдаа нэлээд хатуу чанд хяналт тогтоох цаг болжээ. Олон тооны хүмүүс ан агнах чулуун зэвсгийн үеийн хорхойтой байгаа одоо үед хулгайгаар ан агнах явдалтай дэс дараалсан, үр ашигтай тэмцэл хийх нь бэрхшээлтэй юм.
ЦӨӨН АНЧИН, дархан цаазтай газарт олон хамгаалагч, анчдын цөөн нийгэмлэг, амьтан хамгаалагч олон нийгэмлэг, ан агнуурын цөөн зохиол, биологийн олон ном ХЭРЭГТЭЙ байна. Тэгсэн үед л газар дээрх амьдралын түүхэнд хүн төрөлхтний бичих ЗЭРЛЭГ АМЬТДЫН ЭМГЭНЭЛТ ЯВДЛЫН СҮҮЛЧИЙН БАРИМТУУД САЙНААР ТӨГСӨХ БОЛНО!
И.Акимушкин

"Алаг мэлхий"-гээр наадах уламжлал

zulaa — Sat, 22 Feb 2020 21:38:50 +0800

Монголчууд эрт дээр үеэс хуучин жилийн өвлийн адаг сарын сүүлчийн өдрийн буюу битүүнийг үдэхдээ гэр бүлээрээ шагайгаар "Алаг мэлхий” өрж

Хөх хотын түүх: Тонис-херацлейон

saikhnaa — Mon, 17 Feb 2020 12:51:55 +0800

Газар дундын тэнгисээс ирэх худалдааны хөлөг онгоцуудыг саравчлан, эртний Египет нутгийн эрэг хөвөөг хэдэн зууны турш манаж зогссон бурхан бол Хапи юм. Газар тариалангийн тэнгэрийг ивээгч, их мөрний савдаг, үер ус даллагч гэгддэг энэ шүтээний аварга том боржин чулуун хөшөө Нил мөрний баруун захад нэгэн их хотын үүдийг хамгаалж байжээ. Тэрхүү хот эрин үедээ дэлхийн хамгийн хөгжингүй, хамгийн том боомт хотын нэг байсан ч өмнөх тооллын II зууны сүүлчээр болсон хүчтэй газар хөдлөлтийн уршгаар тэнгисийн эрэгтэй хамт нурж, их усанд залгиулсан байна.

Эртний соёлт ертөнцийн түүхэнд олонтаа дурдагддаг мөнхүү хот домогт Хераклийн Африкт анхлан хөл тавихдаа саатаж асан эхний газар, Спартын үзэсгэлэнт бүсгүй Еленагийн Тройн баатар Парисын хамт орогнож байсан авралын орон байлаа. Харин байгалийн эрхшээлд автан усан дор орсноос нь бүтэн хоёр мянга гаруй жилийн дараа буюу одоогоос арав гаруй жилийн өмнө Египетийн эргээр судалгаа хийж байсан шумбагчид аварга том, учир битүүлэг чулуу олсон нь тэнгисийн давст усанд хэдий идэгдсэн ч их усны ёроолд бүрэн бүтэн хадгалагдсан Хапи бурхны хөшөө байжээ. Шумбагчид хөшөөний ойр орчмоос шавар эдлэл, эмэгтэй хүний гоёл чимэглэл, тосон гэрэл, алт, мөнгөн зоос, олон тооны цээж баримал, мөн Хапигийн хөшөөтэй төстэй зургаан ч том чулуун дурсгал илрүүлсэн байна.

Египетийн Атлантис

Бүхлээрээ живж, он цагийн уртад алдагдаж мартагдсан уг хотын нэр бол Тонис-Херацлейон юм. Вавилон, Помпей зэрэг эртний домогт хот суурингуудтай харьцуулахад тун цөөхөн хүний мэдэх энэхүү их хотыг Газар дундын тэнгисийн хүчит давалгаа өршөөлгүйгээр хамаж одсоноор барахгүй, хүн төрөлхтний ой тойноос ч мөн арчиж балласан гэлтэй. Харин түрүү тооллын V зууны үед Тонис-Херацлейон гэх нэр өрнийн соёлт ертөнцийн хүн бүрийн аманд "хүлхээтэй” шахам байжээ. Зэгсэн боловсролтой грек хүн, алс Кариягийн худалдаачин, нэр цуутай далайчин, фараоны өргөөнд шадарлах түшмэл гээд тухайн цагийн байр суурь, хөрөнгө чинээ дээгүүр хэн бүхэн уг хот руу тэмүүлж байлаа. Хэлхээтэй хэдэн жижиг арал дээр оршиж асан Тонис-Херацлейон балчиг намаг, элс шороотой хутгалдсан хот байсан нь гарцаагүй ч эртний Египетийн Газар дундын тэнгис рүү хандах үүд болохын хувьд хойд африкчуудыг гадаад ертөнцтэй холбох гүүр, онцгой чухал зангилаа бүс байжээ.

Энэхүү хотын үндсийг одоогоос 2700 гаруй жилийн өмнө өнөөгийн Абу Кир булангийн тохойд хатгасан гэж үздэг. Энэ нь Александрия хотоос зүүн хойд зүгт 20-иод км зайтай гэсэн үг юм. Тонис-Херацлейон хавьгүй алдартай зэргэлдээх их хотоосоо олон зуун жилийн өмнө арилжааны боомт болон хөгжсөний дээр хэдэн арван жилийн турш бүс нутгийнхаа олон улсын худалдааны төв байжээ. Энд ус дамжуулах хоолой, бохирын суваг, гэрэлт цамхаг, гаталга онгоц, завь болон том хөлөгний зогсоол, явган зорчигч болоод ачаа тээвэрлэх гүүр, хөвөгч тавцан зэрэг боомт хотод хэрэгтэй бүхэн байв. Газар дундын тэнгисээс Египетийн эрэгт хүрсэн юм бүхнийг энд шалган нэвтрүүлдэг байсны нотолгоо болох гаалийн хяналтын цэг ч тэнгисийн ёроолоос хэд хэдээрээ олджээ.

Тонис-Херацлейоныг эртний Грекийн Херодот, Страбон, Диодор нарын түүхчид ном бүтээлдээ онцлон тэмдэглэсэн нь олонтаа. Гэвч тэднээс хойших үеийн эрдэмтэн, мэргэд уг хотын талаар ямар нэгэн бичгийн сурвалж үлдээсэн байлаа ч тэр нь өнөө бидний үе хүртэл өвлөгдсөнгүй. Тиймээс эртний Египетийн Атлантисыг 1933 он хүртэл тоотой хэдхэн хүн л мэддэг байжээ. Харин мөн онд Египетийн эрэг хөвөөн дээгүүр нисэж өнгөрсөн Их Британийн Агаарын хүчний нэгэн командлагч Абу Кирийн гүехэн усанд олон тооны барилга байшингийн нуранги балгас буйг анх олж харж түүхч, археологчдыг тийш татсан байна. Эрдэмтэд анхандаа тэнгист живсэн сууринг Тонис, Херацлейон хэмээх хоёр бие даасан хот байжээ гэсэн таамаг дэвшүүлсэн байдаг. Харин Европын Усан доорх судалгаа, археологийн хүрээлэнгийн мэргэжилтнүүд 1990-ээд оны сүүлчээр Абу Кир булангийн топографи буюу байр зүйн зургийг гаргаснаар эртний хотын байр байдлыг илүү нарийн судлах боломжтой болж, хамгийн сүүлийн үеийн дэвшилт технологийг ашиглан шумбагчдыг тэнгисийн гүн рүү оруулж эхэлжээ. Шумбагчид аварга том сорогч ашиглан тэнгисийн ёроолын элс шороог зайлуулж, эртний хотын барилга байшингийн хэлтэрхий, хөшөө дурсгал, эд өлгийн зүйлсийг газар дээр гаргасны дотор Птолемейн угсааны хаад, хатдын тус бүр нь таван метр өндөр баримал, мөнөөх Хапи бурхны 5.4 метр өндөр хөшөө хамгийн том нь байж.

Хоёр нэртэй хот

Абу Кирийн булангаас олдсон бүхнийг нэг бүрчлэн бүртгэж, зургийг нь авч, сайтар судалсны эцэст зөвхөн Тонис-Херацлейон гэлтгүй, эртний Египетийн нутагт ноёрхож асан грек угсаатнуудын хаант улс чухам ямархуу дүр байдалтай байсныг шинээр төсөөлөх боломж бүрджээ. Тухайлбал, МЭӨ VI зууны эхэн үед хамаарах гоёмсог дүрс үсэг бүхий Сайсын тунхаг хэмээгдэх хоёр метр өндөр, хар өнгөтэй, сүрлэг том багана эртний египетчүүдийн дээд тэнгэр Амун-Гереб бурхны сүмээс олдсон нь грекчүүд Египетийн шашин шүтлэгт ихэд хүндэтгэлтэй хандаж байсныг илтгэнэ. Багана дээр I Нектанеб хааны нэгэн зарлигийг сийлсэн нь татварын хууль журамтай холбоотой аж. Эрхэм дээдэстэн далай тэнгисийн чанадаас ирэх алт, мөнгөн эдлэл, дүнзэн мод зэргийн аравны нэг хувь боомтод газардсан даруйдаа хатан эх Нейтийнх нь мэдэлд шилжих тухай зарлиг буулгасан байна. Гэхдээ уг дурсгал эртний Египетийн хууль цаазын талаар мэдээлэл агуулж буйгаараа бус, харин живсэн хотыг бие даасан хоёр өөр суурин биш, нэгдмэл нэг хот байсныг баталснаараа тун чухал сурвалж юм. Хаантан зөвхөн нэг л боомтын тухай дурдсан нь Тонис-Херацлейоныг ганц том хот байсан гэж үзэхэд хангалттай аж. Судлаачид өдгөө хотын египет нэр нь Тонис, харин грек нэр нь Херацлейон байсан гэдэгт эргэлзэхгүй байна.

Үүнийг батлах маш олон зүйл Абу Кирийн эргээс илэрчээ. Фараонт улсын хийгээд грек соёлын нөлөөг сайтар сүлсэн энэ хотын усан доорх тууриас одоогоор Афины үнэртэн хүжсийн сав, грек хийцийн хөлөг онгоцны зангуу, Киприйн гоёл чимэглэл, египет дүрс тэмдэглэгээтэй хэдий ч грек загварын дуулга, зэгсэн завь, III Клеопатра хатныг эртний Египетийн охин тэнгэр Исисийн дүрээр урласан цээж баримал тэргүүтэн олдоод байна. Грек угсааны хаад Египетэд ноёрхож байх цаг үед хамаарах өөр нэг ч хот суурингаас энэ мэт соёлын нийлэгшлийн ул мөр илрээгүй аж. Гэвч Европын Усан доорх судалгаа, археологийн хүрээлэнгээс явуулсан дээрх экспедицийн ажилд оролцсон, Британийн музейн "Живсэн хотууд” үзэсгэлэнгийн эрхлэгч Аврелия Массон-Бергоффийн хэлснээр энэ бүхэн Тонис-Херацлейоны тун өчүүхэн бага хэсэг гэнэ. Тэрбээр хотын зөвхөн засаглагч анги, хувраг санваартнуудын талаарх мэдээллийг хадгалж буй дээрх бүх олдворын цаана боомтын байнгын ажилчид, энгийн ард, зарц шивэгчдийн амьдрал ахуйтай холбогдох олон чухал эд өлөг, хөшөө дурсгал тэнгисийн гүнд бий гэдэгт итгэлтэй байна. Эрдэмтэд хотын үлдэгдэл, нурангийн 95 орчим хувь Газар дундын тэнгисийн ёроолд булагдсан хэвээр байгаа гэж үзэж буй аж.

Тонис-Херацлейоныг живүүлсэн гамшгийн талаар ч мэргэжилтнүүд тун бага зүйл мэдэж байна. Юутай ч газар хөдлөлт болох үед буюу МЭӨ II зууны сүүл хагаст Александрия хот уг боомт хотын худалдааны зангилаа бүсийн байр суурийг нь булааж, геополитикийн онцгой чухал байршил, газар усны дунд орших давуу талыг нь аюултай мэт харагдуулах болжээ. Газар зүйн байрлалаас нь дүгнэхэд Тонис-Херацлейон зөвхөн ганц удаагийн газар хөдлөлтөөр бус, харин түүнээс үүдсэн цунами, хөрсний гулгалт, үер усны гамшиг зэрэг хэд хэдэн аюул осолд нэгэн зэрэг нэрвэгдэж, мөхсөн бололтой. Холбоо хэдэн арлаас нь зөвхөн хамгийн том нь л дахин хэдэн жил оршин тогтнож, МЭӨ III зууны эхээр усанд автсан байна. Гэхдээ нэгэн цагт хоёр ертөнцийн уулзвар байсан их хот тийм ч хурдан ул мөргүй болсонгүй. Балчиг намагт хувирсан тэнгисийн эрэг хөвөөнд тэр чигтээ сорогдчихолгүй хэдэн зууныг үдэж, хамгийн сүүлчийн хуурай газар нь МЭӨ VIII зуунд бүр мөсөн усан дор оржээ. Хотын уугуул оршин суугчид ч Египет нутагт Грекийн үе дуусаж, Ромын эрин эхлэх цагт, бүр хожим арабчуудын ноёрхол тогтох үед хүртэл живсэн хотынхоо ойр орчимд сууж байж.

Тонис-Херацлейонтой хамгийн төстэй, орчин цагийн ганц хотыг Венец гэж болох юм. Италийн энэхүү үзэсгэлэнтэй хот далай тэнгисээс тасарсан давст нуураар хүрээлэгдэн, дэлхий дахинаа гайхагддаг усны шугам сүлжээнийхээ ачаар живэлгүй өдий хүрсэн ч дулаарлаас болж түвшин нь өдрөөс өдөрт нэмэгдэж байгаа тэнгисийн уснаас бүрэн хамгаалагдаж чадахгүй байгаа. Тонис-Херацлейон хот сүндэрлэж байсан Египетийн хойд захын эрэг хөвөө ч мөн одоо усны түвшин нэмэгдэхийн хэрээр Венецээс дутуугүй аюултай газар гэгдээд байна. Тэгэхээр хоёр мянганы дараа гүн нойрноосоо сэрсэн Хапи бурхан хүн төрөлхтний хотжилтын түүхийг орчин цагийн бидэнд хүүрнэхтэйгээ хамт ирээдүйн талаар бодож тунгаах хэрэгтэйг давхар сануулж байж ч мэдэх юм.

Усан доорх туурь

Previous Next

Эх сурвалж: Aravt.mn

http://www.arav.mn/n/104

ӨГҮҮЛЛЭГ: Ээж ирнэ

zulaa — Thu, 13 Feb 2020 14:19:19 +0800

Зохиолч, яруу найрагч Л.Батсайхан

Олон жилийн өмнө цэргийн хуаран байсан гэх энэ газарт одоо юу ч үлдсэнгүй. Нэгэн их цагийн эргүүлэгт бутарч сүйдээд танихын өнгөгүй болсон мэт

Орчин үеийн Буддистуудад илгээх таны мэссэж юу вэ?

saikhnaa — Mon, 10 Feb 2020 11:48:40 +0800

- Миний илгээлт тусгайлан Буддист, эсвэл Христиан, Хиндү нарт биш, бүх хүн төрөлхтөнд хамаатай. Учир нь, би аливаа талцал, анги ялгааг шүтдэггүй. Буддист хуврагт миний хэлэх эхний зүйл бол: Будда болох сайхан, Буддист болох муухайг ойлгоосой гэж хүснэм. Христ болох сайхан, Христиан болох муухай. Учир нь, Буддист, Христиан аль аль нь амьгүй хуулбар. Гаутам Буддаг бодоод үз. Тэр Буддист байгаагүй, зүгээр л өөрөөрөө байсан. Энэ нь түүний гоо сайхан, агуу чанар.

Миний илгээх мэссэж: Гаутам Буддаг ойлгохыг хичээ! Тэрээр энэ хөрст дээр алхаж байсан эрхэм дээд хүмүүний нэг. Г. Уэллс дэлхийн түүхийг хүүрнэсэн номондоо түүний тухай алтан мөрийг сийлсэн байдаг: "Гаутам Будда цорын ганц бурхангүй хүн байх. Гэсэн атлаа тэр үнэхээр бурханлаг нэгэн” гэжээ. Гэгээрлийн агшинд тэрээр ямар ч бурханыг нээгээгүй. Бүх оршихуй гэрлээр дүүрэн, ухамсраар дүүрэн авч хэн нэгэн Бүтээгч эзэн байгаагүй. Бурханлаг чанар байснаас биш Бурхан байгаагүй. Энэ бол шашны түүхэнд хувьсгал болсон юм. Будда Бурхангүй шашныг үндэслэжээ. Анх удаа шашны төвд Бурханыг биш, хүнийг тавьсан. Гадагшаа зүглэхээ больж, дотогшоо нэвтэрсэн цагт хүн бүхэн бурхан чанараа нээнэ. Сөөм сөөмөөр ахисаар нэг л өдөр дотоод цөмдөө хүрэх цагт их тэсрэлт болдог. Тийм учраас би "Буддаг ойлгохыг хичээ! Гэхдээ Буддист болох хэрэггүй” гэж хэлж байгаа юм. Түүнийг аялдан дуурайж, үгийг нь мянга түм давтаад нэмэргүй. Чи өөрийнхөө замаар явж, өөрөө л нээх учиртай.

Миний илгээлт Христиан, Жайн, Хиндү, Лал бүгдэд хамаатай. Тэд бүгдээрээ ижил алдаа хийдэг учраас ижил залруулга хийвэл зохино. Ухаарч сэхээр! Ухаарал, сэхээрэл чиний хайрыг хөндхөгүй. Чи Будда, Христ, Кришнаг хайрладаг бол ухаарч сэхээрснээр улам хайрлана. Аль болох олон цэцгээс балын шимийг хураа! Улам бүр баяж! Гэхдээ ухаарал нь чинийх байх ёстой. Тодорхойлох тэмдгээр хашсан хүний ухаан – эшлэл байх ёсгүй. Өөрөө мэдэрч, өөрөө харах учиртай. Тэгж гэмээ нь ухаарал, амьдрал хоёр чинь ижилсэнэ. Эс бөгөөс амандаа Буддагийн үгийг давтаж, ачир дээрээ өөрийг үйлдсээр явна.

Ошо: Агнистын гэгээ
Орчуулсан П. Бадрал

Монгол Чонон дүрст Нохой

saikhnaa — Thu, 16 Jan 2020 15:48:11 +0800

Нохой судлаачдын үзэж буйгаар Монголд уугуул 4 төрлийн нохой байна.
Эдгээр 4 нохойноос ойн иргэдийн буюу цаатан түмний уугуул нохой болох "Чонон дүрст" нохой нь бараг мартагдаад байгаа юм.
Монгол улсад олдсон түүхэн болон археологийн судалгаагаар Чонон дүрст нохой нь Монголын хамгийн эртний уугуул нохой болох нь тогтоогджээ.
Нохой судлаач Ш.Чулуунбаатарын "Монгол үндэстний уугуул ноход." бүтээлд энэ тухай судалгаанууд дэлгэрэнгүй тусгагджээ.
Увс аймгийн Сагил сумын нутагт орших Можоогийн хадны зураг, Ховд аймгийн Манхан сумын нутгаас олдсон Алтайн ятга дээр дүрслэгдсэн нохойн зураг нь чонон дүрст нохой байгаа нь маш сонирхолтой юм.
Ч.Ерөөлтүвшин миний бие сүүлийн хэдэн жил энэ нохойн талаар сонирхон өөрийнхөө хэмжээнд тодорхой судалгаанууд хийж үзлээ.
Гэтэл Чонон дүрст нохой нь Монгол оронд ОДОО ч бодиттойгоор байгаа нь тодорхой боллоо.
Америкчуудын 2010 онд хийсэн Монголын сүүлчийн цаатангууд хэмээх баримтат кино болон хуучны цаатан ардын дууны клип зэрэг бичлэгүүд дээр чонон дүрст нохой нь маш тодорхой баримтжуулагдан үлджээ.
Мөн журмын дүү Хөвсгөл аймгийн ЦГ-ын дэд дарга Оргилдболдод энэ нохой бодиттойгоор байгаа эсэх талаар судалж өгнө үү гэж хүсэлт тавьж хайлгахад цэвэр цусны (Оросын лайка биш) уугуул Монгол чонон дүрст нохой нь Хөвсгөл аймагт байгаа нь тодорхой байна.
Иймд Еөк би удахгүй өөрийн биеэр Хөвсгөлийн тайгад цаатангууд дээр очиж чонон дүрст нохойг яг уугуул нохой мөн эсэхийг нягталж; баримтжуулж, нутгийн түмнээс нохойн үүсэл гарал, удам угсааг тодруулж, мөн чонон дүрст нохойг авчрахаар төлөвлөж байна.
Монголын нохой судлалын холбоо, кинологын холбоо болон нохой сонирхогчид түүнчлэн Хөвсгөлчүүдийг Монголын уугуул чонон дүрст нохойг сэргээх & хөгжүүлэх үйлст нэгдэхийг уриалж байна.

Еөк Ерөөлтүвшин

Дэлхий 4.6тэрбум настай!

saikhnaa — Tue, 07 Jan 2020 14:40:04 +0800

4.6тэрбумыг 46 жил гэж үзвэл хүн төрөлхтөн үүсээд 4 сар л болж байгаа.
Энэ харьцаагаар бидний аж үйлдвэрийн хувьсгал 1 минутын өмнө эхэлсэн бөгөөд энэ 1 минутанд бид дэлхийн ой модны талыг нь цааш нь харуулчихсан гэдэг.

Харин гал гаргаж, хувцас нөмөрдөг болоод ганц хоног гарантай болж байна. Хүрэл зэвсэг бүтээгээд 2 цаг, аж үйлдвэр машин механизм хөгжөөд 1 минут гарантай л болж байна даа. Нефть нэрж машин унаатай болоод 30 секунд, дэлхийн аж үйлдвэрлэлийн алтан үеээс хойш 15 секунд.

Энэ сүүлчийн 15 секундэд л хамгийн их байгаль сүйтгэсэн.
Ийм л байна даа. Хүн төрөлхтөн мөхвөл энэ дэлхий 3 секунтэнд бүрэн сэргэнэ.

1300-аад оны язгууртан Монгол эмэгтэйн цүнх - Дэлхийд анхных

saikhnaa — Tue, 07 Jan 2020 13:30:25 +0800

Лондонд одоо гарч буй үзэсгэлэнгийн тухай Би-Би-Си-гийн мэдээ. Соньхон болохоор нь орчуулж тавилаа. Уншаад онгирч омогшихгүй гэж үү.

14-р зууны үеийн эмэгтэй хүний гоёлын эд зүйл өнөөгийн Иракийн хойд хэсгээс олдсон нь дэлхий дээрхи хамгийн эртний гар цүнх байх магадлалтай бөгөөд эдүгээ Лондоны Курто галерейд гарч буй шинэ үзэсгэлэнгийн гол үзмэр болоод байна.

Гуулиар давтаж, алт, мөнгөөр жийжүүдэн үйлдсэн энэ цүнх нь цорын ганц хийц учир судлаач мэргэжилтнүүд чухам юу болохыг нь тогтооход бэрхшээлтэй байжээ. Ажлын цүнх, бичиг баримтын уут, тохом богц гэхчлэн олон янзаар таамаглаж байсан энэ цүнхийг одоо л 1300 онд Мосульд хийсэн эмэгтэй хүний гар цүнх болохыг тогтоосон аж.

Цүнхний дээр дүрсэлсэн ихэнхи хээ угалз нь лалын уламжлалт хээ дүрслэл боловч харин ордны ахуй амьдралыг дүрсэлсэн байдлаас харвал Мосулын уран дархчууд Монгол ИлХаант улсын шинэ эзэн хаадынхаа сэтгэлд нийцүүлэхийг эрмэлзсэн нь илт.

Цүнхний хавтсан дээрхи ордны үйл явдлыг дүрсэлсэн нь: "Монгол хувцастай, өдөт малгай асаасан эр, эм хоёр сэнтийд залрах агаад зардас, бараа бологч нар тойрсон байхын зүүн захад нь шонхорч, баруун захад бийваач, мөн талд дэвүүрч байх ажээ."

Цүнх зөөгч шивэгчин: "Цүнх мөрөвчилж, баруун гартаа толь, зүүндээ алчуур барьсан шивэгчинг дүрсэлсэн байх нь язгууртан эмэгтэйн зүсээ сэргээх юмс болно. Эмэгтэй хүнтэй шууд холбож ойлгож болох эд зүйл мөн гэдэг нь гайхалтай юмаа" гэж үзэсгэлэнгийн дэглэгч Рашель Уард хэлжээ. Британийн номын санд хадгалагдаж буй гар бичмэлүүдэд Монгол язгууртан эмэгтэйг ямагт дэргэдээ цүнхтэй байгаагаар дүрсэлсэн байдаг учир ийн холбох учир ч бас буй.

Энэ ордны үйл явдлын зурагт эзэн хаан буюу язгууртан ноёныг хатны хамт байгаагаар дүрсэлдэг нь Монгол соёлд эмэгтэй хүн ямар үүрэг, байр суурийг эзэлж байсныг харуулж байна. Монголын ноёрхлын өмнөх болоод хожуу үеийн лалын шашны соёл урлагт эмэгтэй хүнийг ингэж дүрслэх нь маш ховор" гэж үзэсгэлэнгийн дэглэгч мөн тэмдэглэжээ.

Орчин цагийн Прадагийн өвөг энэ гар цүнхний ганган тансаг гадар нь үнэхээр атаархал төрүүлэм ур хийцтэй. Харин доторхийг нь үзэж болохгүй учир нууц хэвээр үлдлээ.

Энэ тухайд үзэсгэлэнгийн дэглэгч "Энэ цүнхний дотор юу байсан бэ гэвэл таны, эсвэл миний цүнхний дотор юу байдагтай л адил. Хүнд үзүүлмээргүй байдаг биз дээ" гэлээ.
https://www.bbc.com/news/blogs-magazine-monitor-26288958…

Антарктидын тухай хүүрнэл

saikhnaa — Mon, 23 Dec 2019 14:29:42 +0800

Энэ жил хүн төрөлхтөн Антарктидыг эзэмшиж эхэлсэний 60 жилийн ой тохиож байна. Тэртээ 1959 оны 12-р сарын 1-нд АНУ тэргүүтэй 12 орон Антарктидийн гэрээг анх үзэглэж, мөсөн тивийн ашиглалтыг хуульчилсан түүхтэй.

2013 онд алс холын Болгар улсад элчин сайдаар сууж байсан ангийн найз доктор Дүгэржав маань утас цохиж Антарктидын гэрээнд нэгдэх асуудлыг биечлэн хөөцөлдөхийг үүрэгдлээ. Сайн найз, сайдын өгсөн үүргийнх нь дагуу Байгаль хамгаалах сангийн захирлаар ажиллаж байсныхаа хувьд БОНХ-ийн Оюун сайдаасаа чиглэл авч, тухайн ажилд ханцуй шамлан орж байж билээ.

Гадаад яамны ажилтан бүсгүй Батчимэг, ШУТИС-ийн багш Ганхуяг, Антарктидэд зорчсон хоёр дахь судлаач Чулуунбат бид нар бичиг цаасны ажлыг бүрдүүлэх, Засгийн газрын хуралдаанаар оруулах, их хурлын байнгын хороогоор оруулах, дараа нь их хурлаар оруулах зэрэг асуудал ахин дахин буцаж зэрэг дээшээ доошоо гүйсээр жил гаруй явсаны эцэст батлагдаж, Монгол улс Антарктидын гэрээнд нэгдсэн 53 дахь орон болж чадсан юм. Өнөөдрийн байдлаар дэлхийд данстай 200 орноос 54 орон энэ гэрээнд нэгдээд байна.

Энэ гэрээнд орохын ашиг нь юу юм? Бид татвар төлөх юм уу? гэх зэрэг асуултуудад заримд нь үнэн, заримд нь жаахан мушгирсан хариулт өгч байж батлуулсан энэ гэрээний дагуу Монгол улс өнөөдөр жил бүр 50.000 доллар төлдгийг эс тооцвол бид удахгүй тэндээс ашгаа хүртэх боломж бүрдэхэд ойрхон байна.

Олон сая жилийн турш овоорч хөлдсөн мөсөн дор дэлхийн ёроолд, хүн төрөлхтөний ашиглаж эхлээгүй асар их баялаг бий. Цэвэр усны хомсдолд ороод эхэлчихсэн манай гаригийн 8 тэрбум хүнд барагдахгүй их нөөц тэнд байна. / Дэлхийн цэвэр усны нөөцийн 90%/. Харамсалтай нь дэлхийн дулаарал сүүлийн 30 жилийн турш Антарктидэд бусад тивээс гурав дахин хурдан явагдаж байгааг Их Британийн Антарктидын удирдлага (BAS) баталсан байдаг. Мөн мөсөн бүрхүүлийн зузаан ч эрс багасч байгаа нь ажиглагджээ.

Оросын сайтын цаг агаарын өнөөдрийн мэдээг харахад Антарктидын бараг голд нь байршдаг "Восток” станцын орчимд -42С байгаа нь 1982 онд болсон нэгэн үйл явдал санагдуулав. Тачигнасан хүйтэн Антарктидын өвөл эхлэх 3-р сард "Восток” станцад ажиллаж байсан ганц цахилгаан дулаан үүсгүүр генератор нь шатаж жинхэнэ горе болсон юм байх.. Орос мужикууд тэгэхэд 6 сарын түнэр харанхуй шөнө, тасралтгүй балбах цасан шуурганд нэг нь үхэж үрэгдэлгүйгээр тэсэж гарсан байдаг.

Манай дэлхийн хүйтний тууль -89.6С хүрч байсан энэ станцад хүйтэн өвлийг ямар ч мэдээлэл солилцох, онгоц буух боломжгүй болсон тэр үеийг тэсэж гарна гэдэг хэний ч санаанд багтахааргүй үйл явдал болж байлаа. Манай анхны туйл судлаач Цэрэндэлэг Чулуунбат нар ч энд жил шахам ажиллаад ирсэн юм билээ. Энэ үетэй давхцаад станцын ойролцоо 4000м-ийн гүн өрөмдсөнөөр асар том цэнгэг устай нуур илрүүлж, судлаач нар нь цагтаа ЗХУ-ын төрийн шагнал мөн хүртэж байсан юм. Нуурын нийт талбай нь манай Хөвсгөл нуураас дөрөв дахин том, усны температур нь Хөвсгөлөөс илүү дулаахан байсан гэвэл та үнэмших үү? Өнөөдрийн байдлаар орон орны судлаачид зузаан мөсөн доороос янз бүрийн хэмжээтэй 140 ийм нуур олоод байгаа аж.

1961 оноос үйлчилж эхэлсэн Антарктидын гэрээнд зааснаар Антарктид тивийн газар нутаг нь аль ч улсад харьяалагдах ёсгүй, түүн дээр зөвхөн судалгаа шинжилгээний ажил хийж болно гэж заасан байдаг ч, мөсөн тивийн дор нуугдаж буй асар их хэмжээний ашигт малтмал тухайлбал төмрийн хүдэр, чулуун нүүрс, молибден, никель, цагаан тугалга, болор, гялтгануур, графит эндээс олдож, судалгаа явуулж буй улс орнуудын эздийн гижгийг хүргэсээр байгаа нь нууц биш болоод байна.

1991 онд Мадридад батлагдсан гэрээний дагуу Антарктидэд ашигт малтмал хайх, олборлох үйл ажиллагааг 50 жилийн хугацаагаар хатуу хориглосон юм.

Гэвч АНУ-ын Геологийн алба Антарктидын зузаан мөсөн дор 6.5 тэрбум нефть, 4 их наяд гаруй куб м. байгалийн хий олсон тухайгаа баталсан байдаг. Газар газрын гүний өрмийн мастерууд өнөөдөр ийнхүү мөсөн тивд олз омог ихтэй байна.

Сүүлийн үед Антарктидын тухай их яригдах болсон нь мэдээж АНУ, ОХУ, Хятад, Энэтхэг мэтийн мангас орнуудын эдийн засагт их хэмжээний эрдэс баялаг хэрэгтэй болсоных. Мөн орчин үеийн технологийн хөгжил нь Антарктидын ордуудыг олборлох талаар зоригтой авч үзэх цаг нь ирээд байгааг харуулаад байгаа юм.

Зарим улсууд эндээс газар нутаг таслан авах ашиг сонирхол нь ихэсч байна. Жишээ нь: Норвеги улс гэхэд өөрийн газар нутгаасаа 10 дахин том ПетрI хаанаар нэрлэгдсэн арлыг авах сонирхолтой байгаа бол шуналтай Британичууд бүр 1 сая кв. км газрыг өөрийн эзэмшилд авахыг хүсч байгаагаа 2007 онд мэдэгдэж байжээ. Антарктидын нийт газар нутгийн хэмжээ 15 сая кв. км байдаг бол тэн хагасыг нь Австрали улс өөрийнхөөгөө гэж үздэг гэнэ. Өргөргийн 60 градусаас урагш байрлалтай Өмнөд далайн орнууд гэгдэх Шинэ Зеланд, Чили, Аргентин, зэрэг улсууд өнөөдөр Антарктидын хойг болон Өмнөд Шетландын арлуудыг манайх гэж маргаж байна. Япон улс Антарктидад өөрийнхөө зардлаар хайгуул хийсний үндсэн дээр маш гүнээс байгалийн хий олдсон, түүнийг олборлох технологи Японоос өөр улсад байхгүй учир бид эзэмших эрхтэй хэмээн маргадаг аж.

1982 онд НҮБ-ээс батлагдсан далайн эрхийн Конвенцийн дагуу Антарктидийн арлуудын эргэн тойрны 200 милийн эдийн засгийи бүсийг дээрх улсуудад өгснөөр маргалдагч улсууд энэ бүсийг хууль зүйн хүрээнд хянах болсон байдаг.

Анх 1819 онд Оросын эрдэмтэн судлаач Беллинсгуазен Лазарев нар Антарктидыг нээсэн үеэс эхлэн бараг хоёр зуун жилийн турш Орос улс энд өөрийн эзэмшлийн газар нутагтай байхыг санаархаж эхэлсэн түүхтэй. Хүйтэн дайны үед баруун зүүнээрээ хуваагдан тэмцэлдэж байсан АНУ ЗХУ хоёр 1957 онд Антарктидэд баазуудаа зэрэгцүүлэн байгуулж эхэлсэн бол одоо тэнд 30 гаруй орны 70 шахам эрдэм шинжилгээний станцад зун 5 мянга гаруй, өвөлдөө мянгаад хүн суурин ажиллаж байна. Тэнд байдаг хамгийн том баазыг Америкууд эзэгнэдэг бол сүүлийн үед оройхон гараад ширүүхэн дарж яваа улсаар манай урд хөршүүд тодорч байгаа гэнэ шүү. 1985 онд нээсэн бааз дээрээ жуулчды татах зориулалттай асар том "Цагаан хэрэм” зочид буудал тэд барьж байгаа талаар доктор Дүгэржав ярьсан юм. Бидний уудаг уснаас даруй 40-50 дахин их хүчилтөрөгчтэй цэвэр цэнгэг усыг нь уунгаа, халим пингвин зэрэг улаан номонд орсон амьтдыг үзээд ирэхийг сонирхохгүй хэн байх билээ. Хятадууд бол хаанааас мөнгө босгохоо хэнбугайгаар ч заалгахгүй.

Ийнхүү Антарктидын эзэмшлийн төлөө хийсэн дайн 1982 оноор дуусгавар болохгүй нь бололтой. Их Британи, Аргентин хоёр Фолкланд хэмээх толбохон чинээ арлын төлөө хоёр сар гаруй байлдсаныг санаж байна уу?

Антарктидын төлөөх тулаан аль хэдийнэ эхэлжээ.

Ш.Пүрэвсүрэн

2019-12-22

Гургуул, гургалдай хоёрын учир

saikhnaa — Tue, 17 Dec 2019 12:31:18 +0800

Гургуул бээр манай оронд зөвхөн Ховд голын сав газарт цөөн тоотой, бас Халх голын шугуйд тааралддаг гэх. Гэхдээ Их Хянганы салбар уулс, Буйр нуур, Азарга, Шинэ, Эмнэгт гол, Хүйтэн, Авдрантын булаг, Бөхмөрөн, Зэргийн хөндий болоод Ачит нуурын зэгсэнд ч бүртгэгдсэн гэж манай Улаан номонд тэмдэглэжээ.

”Хөрөг”

Араатан амьтны зураг хөрөг буулгах шохооролд автаж, түүндээ "донтож” явсаар нэг мэдэхнээ жигүүртний хойноос бас хөөцөлдөх болсон минь урт түүх. Гэхдээ нүдний хараа, ангийн дөр, сэтгэлийн тэвчээр, цаг, хөдөлмөр шаардсан энэхүү "дон” болбоос үргэлж уул хад, хөвч тайгад бэдрүүлж, гол мөрөн, нуур цөөрөм бараадуулж зүдрээхдээ таньж мэдэх, сурч ухаарахын жаргалд хөтөлдөгт нь дуртай. Чингэж сайн дураараа зүдрэх нь хот сууринд бухимдаж халуурсан тархи, мушгирч зангирсан эд эсийг тайтгарлуулах увидастай.

Утаа униар, хүн бөгөөд машины түгжрэл, алба болоод амьжиргааны бухимдалд бужигнаж, утас, интернэт,телевизор ухаж тайтгардаг нийслэлчүүдийн хувьд гургуул, гургалдай хоёр тийм ч сонин биш л дээ. Гэхдээ тэмээ, ямаа шиг ялгаатай энэ хоёр шувууны тухай товч өгүүлэхийг зорьлоо. Тэд энгө зүс, бие бялдар, идэш ууш болоод нутаг нугын хувьд ч тэс өөр.

Зэрлэг гургуул (Phasianus colchicus)-аас эхэлье. Эрэгчин гургуул болбоос Бурханы урланд төрсөн гайхамшиг.

"Төгс төгөлдөр”

Өнгө зүснийх нь нандин бүрдэл, бие цогцосынх нь төгс зохицол өөрийн эрхгүй ер бусын уран зураг мэт харагдах. Гэхдээ орчин цагт ийм шилдэг бүтээлийг усан, эсвэл тосон будгаар зурж амилуулах боломжтой эсэх нь эргэлзээтэй. Жигүүртний ертөнцийн төгс төгөлдөр үзэсгэлэн бол гургуулд бүрдсэн гэж хэлэх гээд байна.

Өнгөрсөн хаврын хуучдаар түүнтэй тааралдах аз гийсэн юм. Түүнийг дурангаар шагайж эхлэхдээ л дотроо дуу алдан биширч билээ. Цагираг шаргал нүд нь цадиггүй зурагчны онилсон хараанд нэг орж, нэг гарч сандаргана. Час улаан магнай, хацар, толигор ногоон хүзүү нь нарны тусгалд гоц туяарна. Хүзүү, мөрийг нь ороож заяасан цасан цагаан цагираг нь донж нэмнэ. Өнгө зүснийх нь нарийн ширийнийг бүрэн тоочих хэмээвээс өчүүхэн миний үгсийн сан дутах учраас орхиё.

Товчхондоо Ховдын үзэсгэлэнт гургуулыг "Монгол тогос”-ын үеэл хэмээчихвэл хол зөрөхгүй болов уу гэж муйхарлах юм. Гэвч гургуул, тогос хоёрыг яг таг ихэр гэх нь эндүүрэл, нүгэл болно. Энд зөвхөн тэдний нүүр нүд, толгой хүзүү, цээж хэвлий, нуруу хондлой,далавч сүүлнийх нь өд сөдний түмэн янзын өнгө төрхийг л жишиж буй ухаантай. Хятадын Юннань мужид саарал тогосон гургуул, Хайнань аралд хайнань тогосон гургуул бүртгэгдсэн байдгийг дашрамд дурдъя. Ингэхлээр тогосын үзэсгэлэнд дөхөж очих мэт.

"Хөөрхөн бор”

Эмэгчин гургуул бээр жигдхэн цайвар бор зүстэй, дугираг шаргал бөгөөд хөөрхөн бүлтгэр нүдтэй, цэмцгэр гоолиг биетэй, шуумал нарийн сүүлтэй. Цаанаа л нэг охин төрхтэй.

"Юндэн, Нансалмаа хоёр”

Эмэгчин бор айлгүйтэн өдөж, эрэгчин нь хорхойтон дагаж шогших нь эвсэлцэх явдал руугаа тэмүүлцгээж буйг харуулна. Заримдаа зэрэгцэн гунхалзахыг нь ажваас "Юндэн, Нансалмаа” хоёрыг санагдуулам хээнцэр агаад наалинхай гэхэд хилсдэхгүй болов уу.

Эрэгчин нь хошуунаасаа сүүлийнхээ үзүүр хүртэл 60-90 см урт биетэй, түүнээс 50 см нь сүүл. Эмэгчин нь багавтар биетэй, 20-25 см урт сүүлтэй гэнэ.

Харин яг энэ төрлийн гургуул хойд Хятад, мөн Европын нутаг, түүний дотор Шотландын зүүн хойд өндөрлөгт тархсан аж. Манай Хэнтийтэй төстэй Шотландын тэр нутагт нэгэн зуны эхээр бэдэрч явахдаа зэрлэг гургуултай тааралдах аз тохиосон удаатай.

Мань хашир бага үдийн алдад хоёр эмэгчин дагах ахуйдаа ганц нэг царцаа түүж явсан юм. Яг л манай Ховдын гургуулын өрөөсөн, өнгө зүс нь ч, алхаа гишгээ нь ч, дуу анир нь ч ижилхэн…

Би ч ойртох шуналдаа хөтлүүлж зүтгэсээр тэдэнд сэжиг өгчихөв. Эмэгчин нь сонор, сониучхан, адтай учраас мод түшсэн миний барааг харангуутаа л өндөр зэгсэн дундуур сэмхэн жороолж одсон юм. Шотланд "Юндэн” ч цочрон хөдлөхөд нь шурхийн ганц хоёр дарсан минь аяны олз болж үлдсэн нь энэ. Ер нь Европ болоод Хойд Америк дахь зэрлэг гургуулыг эрт дээр үед Азиас зөөж нутагшуулсан гэдэг.

"Шотланд Юндэн” "Монгол Юндэн”

Харин миний хувьд нутгийнхаа гургуулын зургийг дээрхээс дөрвөн жилийн дараа л буулгасан юм. Тэгээд л ийнхүү зэрэгцүүлж үзэх, хүүрнэх учир бүрдсэн хэрэг.

Гадаадад бол гургуулын махыг амтанд тооцдог учраас агнаж иддэг аж. Харин Ховдынхон бол буу шагайхыг цээрлэж, тахиж шүтдэг заншилтай. Тэгээд ч Улаан номонд орсон,ховор амьтны бүртгэлтэй, 1975 оноос хойш агнахыг хориглосон түүхтэй.

Хятад, ОХУ, Иран, Афганистан, Солонгос, Энэтхэг-Хятадын хойгт суурин амьдардаг шувуу аж. Хятадад алтан гургуул, мөнгөн гургуул, микадо гургуул, харин Японд зэсэн, бас ногоон гургуул тархсан байдаг.

Эрэгчин гургуул бол хахирдуу авиагаар исгэрэх аятай дуугарч хань ижлээ дууддаг, нутаг дэвсгэрээ хамгаалдаг. Тэр бүр нь өөр өөр исгэрэлт. Аюул заналаас сэрэмжлүүлэх өнгө аястай ч исгэрэх нь бүр онцлог. Тэднийг чоно, үнэг, заримдаа хярс ч бариад зооглочих тохиолдол байдаг гэлцэнэ. Тэд байгаль дээр богинохон насалдаг аж. Гургуул нисэх дургүй жигүүртэн боловч аюулд хөөгдвөл бараг 90 км/цаг нисэх чадвартай нь тогтоогджээ.

Гургуулыг орхиж гургалдай хэмээх дуучин жигүүртний тухай сонирхуулъя.

Манай орны дөрвөн зүг, найман зовхист олон төрлийн гургалдай тааралдана. Чихнээ чимэгтэй, сэтгэлд уянгатай жиргэх эдгээр гургалдай ихэнхдээ эс анзаарагдах. Учир нь жижигхэн биетэй.

Манай ардын дотор хамгийн танил нь алтан гургалдай. Түүнээс гадна сондорт гургалдай, зулбаран гургалдай, өнгөлүүрт гургалдай, хөх зоот гургалдай гэх мэт дуучин шувууд олон. Гургалдайнууд бээр гоц сайхан дуулдагаас гадна бас л үлэмж гоё өнгө зүстэй.

Өнгөлүүрт гургалдай хэмээх гайхалтай нэгэн дуучин байх. Өнгө нь ч нэн чамин.

"Өнгөлүүрт гоцлогч”

Энэ эрхэм бол Намнаахайнхан овогтон, бор шувуутны багийн нүүдэлчин. Тэд Энэтхэг, Индонезиэсманайхыг зорьж ирж зусдаг. Нэг удаа загийн шугуйд таарсан цөөхөн хулан руу гэтэж явтал энэ гоцлогч жиргэж намайг сатааруулсан юм. Тэгээд л нөгөө хэдэн хулангаа орхиж энэхүү жүрж лугаа улбар шар хоолойтныг хойноос сууж, босч бэдэрсний эцэст олзтой үлдсэн юм. Тэр 15-16 см урт биетэй, дундажаар 16-20 грамм жинтэй бяцхан жигүүртэн. Гэхдээ тэрбээр хүчирхэг түрлэгтэй, шингэн уянгалаг жиргэдэг. Түүний хоолойнд маш уран хийцийн "лимбэ” заяажээ.

Сондорт хэмээх бас нэг гайхамшигт дуучин болбоос Африк, Европ, Ази, Аляскагаас манайд ирж Монгол Алтай, Хөвсгөл, Хэнтий, Их Хянганы гол мөрөн, нуур цөөрөм бараадаж зусдаг.

"Сондорт дуучин”

Хар Ус нуурын зэгсэнд энэхүү эрэгчин сондортын дуунаар сэрмэгцээ дурангаа шүүрч майхнаасаа огцом цухуйтал тэр үргээд нисчихсэн юм. Өөртөө уцаарлан цухалдах зуураа чимээ чагнавал холгүйхэн дуулах нь сонсдов. Үгээр хэлж, үзгээр бичиж баршгүй гоёмсог аялгуу нь гайхалтай чамин. Түүний босч суух, миний тонголзож дөхөх хоёрын хооронд асар том зөрүү байлаа. Гэхдээ нар мандаж, гэрэл тусгал нь жигдрэх харгуй түүний хөргийг буулгасан азтай. Энгэр нь хараар эмжигдсэн торгомсог цэнхэр өнгөтэй, тэр нь голдоо тод хүрэн улаан мэнгэтэй.

Өнгөлүүртээс ч жижиг биетэй энэ шувуухай бүдүүвтэр тэвнийн дайтай хулсан дээр тухалж суудаг өвөрмөц чадвартай аж. Мань эрийг дааж ядан явган салхинд найгах тэрхүү хулсны тэнцвэрийг мэдэрдэг нь сонин. Тэгээд содон уянгатай жиргэхийг нь амьсгал даран сонсох зуураа овоо хэд дарж билээ.

Сондорт, өнгөлүүрт хоёрын бие даасан "концерт”-ыг тийнхүү үзэж, сонсож улайрсан ахуйдаа өлөн шумуулын амны зугаа болж явснаа хожим нь л анзаарсан юм. Гэхдээ ганзага дүүрэн олзтой үлдсэндээ баяртай буцаж мордсон доо.

Гургуул, гургалдай хоёрыг Бурхан гайхалтай уран бүтээж хүмүүний хорвоод илгээжээ. Тэднийг энэрэн хайрлах нь буянтай үйлс. Зэрлэг гургуулын өд сөдний түмэн өнгө, түүний ихэмсэг агаад торгон алхаа, эмэгчин гургуулын элдэв араншин, өнгөлүүрт болоод сондорт дуучдын гайхамшигт "гогцлол” Монгол нутагт минь дутах цаг ирвэл хэрхэх бол гэж бодохоос зүрх шимширнэ.

"Нуур нь амгалан бол нугас нь амгалан” хэмээдэг мэргэн ардынхаа ухаанд найдна.

Г. БАТСҮХ

"Эс хайрлахын аргагүй ертөнц” цувралаас

2019.12.15

Аз дууддаг гэх нэн ховор цагаан цаа бугын тухай...

saikhnaa — Fri, 13 Dec 2019 12:41:08 +0800

Норвегийн нэгэн зурагчин найзуудтайгаа ууланд аялж яваад авсан цагаан өнгийн хугашийн зургаа нийгмийн сүлжээндээ нийтэлжээ. Тэрбээр Норвегийн хойд хэсэгт дэлхийд нэн ховорт тооцогддог энэхүү амьтантай тааралдсан байна. Фэйсбүүкт тавигдсан тус зураг нь хоёр хоногийн турш 20000 хүнд хүрсэн байна.

Цагаан өнгийн цаа буга нь хүнтэй ойролцоо явж байсан ч цаснаас бараг ялгарч харагддаггүй тул олж харахад амаргүй байдаг аж. Шведийн хойд хэсэгт 2016 онд хамгийн сүүлд цагаан өнгийн цаа буга үзэгдсэн. Тэдний энэхүү өвөрмөц дүр төрх албино болж төрснөөс бус, харин үсэнд нь байх будагч бодис нь генийн өөрчлөлтийн улмаас алга болсноос үүдэлтэй ажээ.Скандивын орнуудад цагаан өнгийн цаа бугыг сайн сайхны бэлэг тэмдэг гэж үздэг байна.

Цагаан өнгийн хугаш нь зурагчнаас огтхон ч айгаагүйгээр барахгүй маш тайвнаар, дуртайяа зургаа авахуулж, хэдэн минутын турш түүнтэй хамт байж байгаад ойн захад хүлээж буй ээж рүүгээ очжээ. Хугашийн зургийг авсан норвеги залуу түүнийг "ид шидийн, үлгэрийн амьтан мэт” хэмээн өгүүлжээ.

http://amjilt.news/

Чухал илтгэлд хэрхэн бэлдэх вэ?

Mart — Fri, 15 Nov 2019 10:19:14 +0800

Стив Жобс цаг үеийнхээ хамгийн чадварлаг илтгэгч байсан. Түүний илтгэлийн ихэнх хэсэг нь практик дээр тулгарсан бодит жишээнээс бүрдэх тул хүмүүст нөлөөлж чаддаг байв. "Apple” компани гүйцэтгэх захирал асан Жон Скалли "Стив хэлэх үгс, алхах алхаа, ярих сэдвийнхээ жагсаалт гээд бүхий л зүйлээ төлөвлөдөг байсан" гэж хэлсэн байдаг.

Харин та илтгэл тавихдаа сайн уу? Эсвэл олон хүмүүсийн өмнө гарахдаа ичиж сандарсандаа илэрхийлэх гэсэн санаагаа илэрхийлж чаддаггүй юу? Тэгвэл дараах 5 зөвлөгөөг хүлээн авна уу.

1. "10X" САЙЖРУУЛАЛТ

Сансрын нисгэгч, нисэх онгоцны нисгэгч, тэнгисийн цэргүүд анх төрөхдөө л ослын үеэр тайван байдлаа хадгалж үлдэх чадвартай төрдөггүйн адилаар бид ч мөн тодорхой хэмжээний дасгал сургуулилт хийснээр илтгэлийн үеэр тайван байж, сэтгэл хөдлөлөө хянах боломжтой. "10X"-н арга бол "Google"-ийн үүсгэн байгуулагч Ларри Пэйжээс гаралтай арга юм. Хэрэв та хүмүүст нөлөөлөхүйц илтгэл тавимаар байвал бусад илтгэгчдээсээ 10 дахин илүү бэлтгэл хийж хэрэгтэй. Жишээлбэл Жилл Болт Тейлор тайзан дээр гарахынхаа өмнө 18 минутын хугацаанд үргэлжлэх илтгэлээ нийт 200 гаруй удаа давтсан байдаг. Түүний "Мэдрэлийн цус харвалт" хэмээх сэдвээр тавьсан илтгэл нь одоогоор TED сайтад 25 сая гаруй хандалттай байна.

"10X" арга их энгийн. Та хаа нэг тийш алхаж, эсвэл хүн хүлээж байхдаа илтгэлийнхээ эхний хэдэн минутын танилцуулгыг бэлдэж болно. Харин илтгэлийнхээ гол хэсгийг тусгайлан цаг гаргаж, сайтар нухацтай бэлдэх хэрэгтэй.

2. ЭХЛЭЛ = ТӨГСГӨЛ

Эхний зөвлөгөөнд дурдсанчлан илтгэлийнхээ эхлэл хэсгийг тогтмол бэлдсэнээр бодитоор илтгэлээ тавих үед үг тань урсаад л гараад ирнэ. Бэлдсэн зүйлсээ цээжлэх биш, "ярьж" хэвшээрэй. Таны зорилго бол үг бүрийг цээжлэх биш шүү дээ.

Мөн илтгэлээ гайхалтай эхлүүлчихлээ гэж санаа амрах хэрэггүй. Илтгэлийн төгсгөл бол эхлэл шигээ л чухал ач холбогдолтой байдаг. Хүмүүс таны илтгэлийг эхнээс нь дуустал сонсож байгаа ч зөвхөн дүгнэлт хэсгээс л таны яг юуг илэрхийлж, ямар санааг өгөх гээд байна вэ гэдгийг ойлгодог. Тиймээс танилцуулга болон дүгнэлт хэсгийг "тэгсгээд" орхиж болохгүй учир анхаарлаа сайн хандуулаарай.

3. ӨӨРИЙГӨӨ СОРЬ

Америкийн зохиолч Сюзан Кейн өмнө нь олон нийтийн өмнө үг хэлэхээс айх айдастай байсан. Тэрээр анх "TED Talk"-н урилга хүлээн авахдаа үнэхээр л хэцүү сорилттой тулгарсан гэж хэлж болно. Гэвч тэрээр профессор найз дээрээ очин зөвлөгөө авч, өөрийнхөө айдастай нүүр тулгарч, сайтар бэлдсэний үр дүнд түүний интровертуудын хүчний тухай тавьсан илтгэл нь одоогоор 24 сая гаруй хандалттай болсон байна. Өнөөдөр бол тэрээр дэлхийд танигдсан алдартай илтгэгчдийн нэг.

Илтгэлээ оюун санаандаа тунгааж, амандаа олон дахин давтах нь олон нийтийн өмнө гараад ярихаас тэс өөр. Тиймээс та бэлтгэлээ "бодитоор" хийгээрэй. Өөрийгөө олны өмнө байгаа мэтээр төсөөлж, чанга дуугаар илтгэлээ тавь. Сандарч, зүрхний цохилт хурдсаж, алга хөлрөх нь сайны дохио шүү. Энэхүү үзэгдэл аяндаа үгүй болж, таны ярих гэж буй сэдэв амнаас тань өөрийн эрхгүй л гардаг болно.

4. ЯРЬСАН ЯРИАГАА ДАХИН СОНСОХ

Танд утаснаас өөр юу ч хэрэг болохгүй. Та бэлтгэлээ хийж байхдаа бичлэг хийж, эсвэл дуугаа хурааж аваад дараа нь сонсоод үзээрэй. Ингэснээр та илтгэлийнхээ яг аль хэсэгт, юун дээр алдаж байгаагаа олж, тухайн алдаагаа залруулж чадах юм.

5. САНАЛ ХҮСЭЛТ

Зохиолч Тим Феррис хамгийн анхны "TED Talk"-д илтгэл тавихаасаа өмнө огт танихгүй хүмүүст илтгэлээ тавьсан байдаг. Илтгэлийн төгсгөлд цугларсан хүмүүсээс илтгэл чухам ямархуу байсан талаар асуун зөвлөгөө авч, тухайн зөвлөгөөг өөр дээрээ хэрэгжүүлсэн. "Cisco” компанийн гүйцэтгэх захирал асан Жон Чэмберс ч үүнтэй төстэй арга ашигладаг. Тэрээр бэлтгэл хийх, багийнхаа хүмүүсийн санал хүсэлтийг сонсох зэрэгт олон цагийг зарцуулдаг байсан.

Шилдэг илтгэгчдийн прэсэнтэйшн буюу илтгэл ойлгоход хялбар, эмх замбараатай байдаг. Харин гайхалтай илтгэл бэлдэхийн тулд мэдээж тодорхой хэмжээний хүчин чармайлт шаардагдана. Хэдэн өдөр, хэдэн долоо хоногийн туршид зүгээр суучихаад нэг л орой интернет, ном зэрэг эх сурвалжуудаас баахан зүйл хуулж тавьчихаад үүнийгээ бусдын сэтгэлд хүрнэ гэж найдаагүй биз дээ? Энгийнээр хэлбэл та хэр их сэтгэл, цаг хугацаа, хөлс хүч гаргаснаас шалтгаалан таны илтгэл төдий чинээ гүйцэд боловсорно. Тиймээс хичээгээд бай, хичээгээд бай.

Эх сурвалж:www.hbr.org

Чемодан

Mart — Mon, 01 Apr 2019 10:32:57 +0800

Залуу өөрийгөө нас барсан гэдгийг мэдээд бурхан түүн рүү ойртон ирж явахыг харлаа. Бурхан гартаа нэгэн чемодан барьсан байв.

Бурхан: За хүү минь явах цаг боллоо.

Гайхаж балмагдсан залуу: Одоо юу? ийм хурдан уу? надад хийж дуусгах, төлөвлөсөн зүйл зөндөө байна ... гэж хариу хэлэхэд

Бурхан: Уучлаарай хүү минь явах цаг болсон байна гэв.

Гэтэл залуу таны гарт байгаа наад чемоданд юу байгаа юм бэ? хэмээн бурхнаас асуув.

Бурхан: Чиний юмнууд гэв

Залуу: Миний юмнууд аа? Миний мөнгө төгрөг, хувцас хунар, бусад эд зүйлс маань наад дотор чинь байгаа юм уу?

Бурхан хариу болгож: Тэдгээр зүйлс чинийх биш шүү дээ. Тэд чинь дэлхийнх гэв.

Залуу: Тэгвэл миний дурсамжууд юм уу? гэж лавлан асуув

Бурхан: Дурсамж гэдэг чинийх биш шүү дээ. Тэр чинь тухайн цаг хугацааных.

Залуу: Тэгвэл наад чемоданд чинь миний авъяас чадвар байгаа юм уу? гэж лавлан асуув

Бурхан: Үгүй ээ авъяас чадал гэдэг тухайн нөхцөл байдлынх байдаг.

Залуу: Тэгвэл миний гэр бүл, найз нөхөд байгаа юм уу? гэхэд

Бурхан: Үгүйдээ хүү минь. Тэд чинь амьдралын зам мөрт хамаардаг.

Залуу: Миний эхнэр хүү 2 минь?

Бурхан: Үгүйдээ тэд чиний сэтгэл зүрхэнд хамтдаа байдаг.

Залуу: Миний махан бие үү?

Бурхан: Үгүйдээ чиний махан бие тоос болон замхарах учиртай.

Залуу: Энэ чемоданд тэгвэл миний зүрх сэтгэл байгаа юу? гэхэд

Бурхан эелдэгээр Хүү минь тэр чинь минийх шүү дээ гэсэн хариу өглөө.

Айдаст автсан залуу бурхнаас чемоданыг авч амсрыг нээтэл юу ч байсангүй. Залуугийн нүднээс нулимс дуслан МИНИЙХ гэх зүйл юу ч байгаагүй юм гэж үү дээ? гэв.

Бурхан: Тийм дээ, хүү минь. Чиний амьдарч байсан хором бүхэн л чинийх байсан юм. Амьдрал гэдэг өөрөө хором мөч байдаг. Тэр хором мөч бол ЧИНИЙХ л байдаг. Тийм л учраас өөртөө байгаа энэ хором мөчөөсөө амьдралын сайхныг мэдэр. Энэ сайхныг мэдрэхэд хэнийг ч, юуг ч чамд садаа болохыг бүү зөвшөөр.

Өнөөдөртөө амьдар ...

Амьдарсан шиг амьдар ...

Аз жаргалтай бай. Тэр л чухал ...

Чиний өөрийн болгох гэдэг зүйлс материаллаг, материаллаг бус аль ч байсан бүгд л чамтай мөнх байхгүй. Чи энэ ертөнцөөс тэднийг өөртөө аваад явахгүй.

Үргэлж аз жаргалыг мэдэр, аз жаргалтай амьдар!!!

Гахай жилд онцгойлон анхаарах жилтнүүд

zulaa — Mon, 18 Feb 2019 13:15:53 +0800

1. ЖИЛ ОРОГСОД:

•13,73-ны жил нь хүү махболтой жил бөгөөд биеийн махбод хямрах гэмтэй тул Банзрагч,Найман гэгээн Лхамын ганшиг айлдуул.

•25,85-ны жил нь төрсний нөхөр махбодтой жил ба жаргал зовлон ээлжлэн ад зэтгэр босох тул "Догсүн, "Доржнамжомын жавтүй "Цэнд уншуул.

Шинийн долоонд золгодоггүй

Mart — Mon, 11 Feb 2019 10:38:51 +0800

Шинэ сарын долооны өдрийг ХАР ӨДӨР хэмээн үзэж айлд очиж золгохыг цээрлэдэг байна. Тэгвэл энэ жил аргын тооллын хоёрдугаар сарын 9, 10-ны өдрүүдэд шинийн таван давхар тохиожээ. Иймээс хоёрдугаар сарын 12-ны өдөр буюу мягмар гаригт шинийн долооны хар өдөр тохиож байгаа юм.Тиймээс иргэд энэ өдөр айлчин золгуут хийхгүй байвал зохино.

УРТ НАСТНУУДЫН ТУХАЙ ГАЙХАЛТАЙ БАРИМТУУД

zulaa — Tue, 15 Jan 2019 14:29:34 +0800
Олонхи хүн 100-120 наслаж чадна хэмээн олон эрдэмтэн нотлодог. Гэхдээ бид өөрсдөө амьдралын эрүүл бус хэв маягаарааэнэ хугацаагбогиносгодог.

ДОЛОО ХОНОГТ НЭГ УДАА УЙЛАХ НЬ СТРЕССЭЭС АНГИД АМЬДРАХАД ТАНЬ ТУСАЛНА

munkhbat — Wed, 07 Nov 2018 15:27:17 +0800

Хурдацтай хувьсан өөрчлөгдөж буй нийгэмд амьдарч байгаа бидний хувьд өөрийн, хувийн орон зайдаа аль болох бага стресс, уур бухимдалгүй амьдрахыг хичээдэг билээ. Тэгвэл тэрхүү сэтгэл санааны тайван байдлыг бий болгож, илүү тайван амьдрахад тань туслах аргуудын нэг нь долоо хоногт нэг удаа уйлах гэдгийг Японы нэгэн судлаач тогтоожээ. Судлаач Хидемуфи Йошида өөрийгөө "Нулимсны мэргэжилтэн, багш” хэмээн тодорхойлдог бөгөөд уйлахын ач тусыг олон нийтэд таниулж, түгээх ажлыг гүйцэтгэдэг байна.

Нулимсны мэргэжилтэн Йошида Japan Times-д өгсөн нэгэн ярилцлагадаа "Уйлах нь инээх, эсвэл унтахаас илүүтэй стрессийг тайлдаг. Хэрэв та долоо хоногт нэг удаа уйлбал стрессгүй амьдралыг цогцлоох боломжтой юм” гэжээ. Йошидагийн тайлбарлаж буйгаар сэтгэл хөдөлгөх уянгын дуу сонсож, гунигтай, эсвэл өрөвдөлтэй, сэтгэл хөдөлгөх кино үзэж, ном уншиж уйлах нь стрессийг тайлахад хамгийн үр дүнтэй аж. Ингэж уйлснаар хүний тархины парасимпатетик нервийн системийг сэргээж, зүрхний цохилтыг удаашруулж, тархийг тайвшруулах үйл явц өрнөдөг тул хүний сэтгэл зүйд эерэг нөлөө үзүүлдэг болохыг тайлбарлажээ.

Тэрбээр уйлахын ач тусыг таниулахыг зорьсон анхны судлаач биш юм. АНУ-ын Минесоттагийн их сургуулийн судлаач, доктор Вильяам Фрей анх 1980 онд уйлах нь тархин дахь эндорфин хэмээх элементийг гадагшлуулж, хүнийг аз жаргалтай болгодог гэдгийг танилцуулж байжээ. Эдгээрээс гадна 2008 онд АНУ-д хийгдсэн, 3,000 хүнийг хамруулсан нэгэн судалгаагаар мөн хүнд нөхцөлд уйлах нь сэтгэл санааг илүү дээрдүүлдэг гэсэн үр дүнг гаргаж байжээ.

Эх сурвалж: Independent

Манай нарны аймгийн гадна орших сартай ижил гараг илрүүлжээ

Mart — Thu, 04 Oct 2018 14:43:48 +0800

Манай нарны аймгийн гадна талд орших нэгэн жижиг гарагийг илрүүлсэн бөгөөд энэ нь манай нарны аймгийн гаднаас олдсон анхны сар байж болох юм гэж АНУ-ын НАСА агентлаг мэдээллээ.

Энэ гараг манай дэлхийгээс 8000 гэрлийн жилийн зайд байна гэж мэдээлэлд дурджээ.

Уг гарагийн эцэг гарагийн урдуур селестиал биет өнгөрөх үеэр гарсан гэрлийн хэлбэлзлийг ажигласны үр дүнд шинэ гарагийг илрүүлжээ. Эцэг гарагийн урдуур селестиал биет өнгөрөх үзэгдлийг өөрөөр дамжин өнгөрөх дохио гэж нэрлэдэг байна.

Үүний зэрэгцээ ийм арга барилаар манай нарны аймгийн гадна байгаа гараг, одыг илрүүлдэг ажээ.

Нарны аймгийн гадна байгаа сарууд жижиг байдаг учраас илрүүлэхэд хүндрэлтэй байдаг байна. Учир нь ийм жижиг гарагуудын дамжин өнгөрөх дохио сул байдаг аж.

Д.Нямтулга

Эх сурвалж: Монцамэ агентлаг

Тарваганы шагай зүүхийн ач тус

zulaa — Thu, 27 Sep 2018 16:46:53 +0800

Тарваганы шагайг 4 мөчинд хөл гарт зүүнэ. Хүүхэд, томгүй, эмэгтэй зүүн талд, эрэгтэй нь баруун талд, хүүхдийн толгой тархи доргих, гэмтэх, яс хугарах, бэртэх, гээд бас лусын хамгаалалт ч болгож хэрэглэдэг байна.

Мэнгэ таны хувь заяаг хэлж чадах уу?

zulaa — Thu, 30 Aug 2018 13:21:02 +0800
Мэнгэ том байх тусам амжилт эсвэл хувь заяагvй байдлыг илэрхийлдэг гэнэ. Хэрэв мэнгэ дугуй хэлбэртэй бол сайны билэгдэл, харин гонзгойвтор байвал сайн муу ээлжлэх аж. Мэнгэний өнгө тод байх тусам сайн, муу үйлийн vр дvн илүү мэдэгдэхүйц байна. Эрт vед мэнгийг шулмасын тэмдэг гэж vздэг байжээ.

Гэртээ байнга тариурын зүү байлга

munkhbat — Mon, 13 Aug 2018 12:44:07 +0800

Гэртээ байнга тариурын зүү байлга. Энэ нь цус харвалтын үед аврах үнэхээр гайхалтай, уламжлалт бус арга юм. Үүнийг дуустал уншаад , дараа нь цааш нь бусдад дамжуул. Үүнийг мэдэж авснаар хэзээ нэгэн цагт та хэн нэгэнд туслах болно. Энэ үнэхээр гайхалтай юм. Тиймээс, эдгээр гайхамшигтай зөвлөгөөг унших цаг гарга. Хэн нэгний амьдрал танаас шалтгаалах цаг таарах ч юм бил үү…
Би анхны тусламж үзүүлэх энэ аргыг өмнө нь мэддэггүй байсан маань тун харамсалтай. Цус харвах үед тархины судаснууд аажмаар тэсэрнэ. Цус харвалт болсон тохиолдолд, тайван байх хэрэгтэй. Хохирогч хаана ч байсан хамаагүй , түүнийг хөдөлгөж болохгүй. Яагаад гэвэл хөдөлгөх л юм бол судасны тэсрэлт болно. Түүнийг дахин унахааргүй тохитой суулгаад дараа нь цусыг нь ханах хэрэгтэй.. Хэрэв гэрт тань тариур байвал зүүгээр нь, байхгүй бол оёдлын зүү , эсвэл тээглүүр зүү ч хэрэглэж болно. Ажиллах дараалал:
1.Зүүгээ гал дээр барьж ариутгана
2 Ямар нэг тусгай цэгүүд хайхгүй, хурууны хумснаас мм зайтай хатгана
3 Цус гартал нь хатгана
4 Цус шүүрч эхлэхгүй бол цоолсон хурууг өөрийн хуруунуудаар шахаж цус гаргана.
5 Бүх 10 хуруунаас цус гарсны дараа хохирогчийг ухаан ортол хүлээх хэрэгтэй.
6 Хэрвээ хохирогчийн ам мурийсан байвал чихийг нь улайтал нь татаарай 7 Дараа нь чихний дэлбээ бүрээс хоёр дусал цус гарахаар хоёр удаа зүүгээрээ хатгах. Хэдэн минутын дараа хохирогч сэргэх ёстой. Хохирогчид ямар нэгэн хэвийн бус шинж тэмдэг илэрсэн бол түүнийг хэвийн байдалд ортол хүлээгээд дараа нь эмнэлэгт хүргэнэ. Хэрвээ эхлээд яарч түргэн тусламжаар эмнэлэг рүү хүргэх юм бол замдаа машинд сэгсрэгдэн тархины судасны тэсрэлт болж бүр хүндрэх болно. Тэр алхаж явж чадаж байвал аврагдлаа гэсэн үг юм.
Хүний амь аврахын тулд цус ханах энэ аргыг аргыг амьдралд турших боломж надад таарсан учраас 100 % үр дүнтэй гэдгийг батлан хэлэх байна. .. онд ангидаа байж байтал өөр нэг багш сандран гүйж ирээд: хурдлаарай, манай удирдагч тархинд нь цус харвачихлаа!" гэж хэллээ. Би тэр даруй гурван давхар луу гүйлээ. Манай удирдагч ноён .... харахад царай нь цайж, үг яриа нь ойлгомжгүй бас ам нь муруйсан - харвалтын бүх шинж тэмдэг илэрсэн байлаа. Би тэр даруй нэгийг нь тариур авахуулахаар эмийн сан руу гүйлгэж, дараа нь ноён .... бүх 10 хурууг хатгалаа. Хэдэн минутын дараа бүх 10 хуруунаас вандуйн үр шиг дусал цус гарсны дараа ноён .... царайны өнгө засарч нүд нь тогтож ирэв. Гэвч ам нь мурий хэвээр байлаа. Тиймээс би цусаар дүүргэхийн тулд түүний чихийг зулгаав. Чих нь улаан болонгуут би хоёр чихний омгийг цоолж хоёр хоёр дусал цус гаргав. Аль аль чихнээс тус бүр хоёр дусал цус гарсны дараа гайхамшигт явдал болж, 3-5 минутын дотор амны хэлбэр эргэн хэвдээ орж, яриа нь оновчтой болсон юм. Бид түүнийг хэсэг амрааж, аяга халуун цай уулгаад шатаар буулган эмнэлэг рүү явууллаа. Тэр тэнд нэг л шөнө хэвтээд, маргааш өдөр нь эмнэлгээс гарсан. Бүх зүйл амжилттай болж дараа нь ямар ч хүндрэл гарсангүй!!!
Харвалт өгсөн өвчтөнүүд ихэвчлэн эмнэлэг орох замд тархины хялгасан судасны задаргаа болж дахин хэзээ ч эдгэрдэггүй. Тиймээс , цус харвалт нас баралтын хоёр дахь гол шалтгаан болж байна. Аз таарч амьд үлдэгсэд насан турш хэвтэрт байх болдог. Ийм аймшигтай зүйл хэний ч амьдралд тохиолдох ёсгүй. Бид бүгд энэ цус ханах аргыг мэдэж, нэн даруй тусалж чадвал өвчтөн богино хугацаанд 100% эргэн хэвийн болох болно. Уншиж ойлгоод цааш нь дамжуулбал энэ нь ирээдүйд хэн нэгний амьдралыг аврахад туслах болно.

Ардын Хувьсгалын 16 жилийн ойн баяр наадмын үзүүр, түрүүний бөхчүүд /1937 он/

saikhnaa — Wed, 08 Aug 2018 10:51:06 +0800

Зураг дээр зүүн гар талаас: 1. Дорнод аймгийн Гурванзагал сумын харъяат олон түмэндээ "Баргын" хэмээн алдаршсан Ш.Гэлэг арслан (түрүүлсэн), 2. Архангай аймгийн Хайрхан сумын харъяат, олон түмэндээ "Аат" хэмээн алдаршсан Д. Лувсанжамц заан (үзүүрлэсэн).
Баргын Гэлэг арслан хэмээн алдаршсан Шагдарын Гэлэг бол Монгол цэргийн жанжин, ван, Манлай баатар, Баргын Жамсрангийн Дамдинсүрэнгийн төрсөн ах Шагдар зангийн хүү.

Олхунуд Овогт Даваасүрэн‎

ТҮҮХИЙН ӨРТӨӨ

Цагаан Дарь эхийг бүтээсэн домог

zulaa — Mon, 02 Jul 2018 10:13:56 +0800
Үжирч ноорсон хүрэн тэрмэн дээлийн татмаг дээр, цуурч сэмэрсэн шар гирган бүс ороохчаа аядаж, мээм оройт шовгор хэмээх шар цэмбэн малгай тухтуулж тавьсан тэр хөдөөрхүү лам хөл нүцгэн явдагийн дээр гархилсан дүрлэгэр нүдэндээ эв хавгүйхэн том шилийг зүүж, гандаж борлосон царай нь тэнүүлчийн шинжийг бүрдүүлнэ.

ЕГИПЕТИЙН ДОМГИЙГ САНАГДУУЛАМ ШОРООН БУМБАГАРЫН НУУЦ

munkhbat — Fri, 29 Jun 2018 11:03:21 +0800

Монголчууд бид баялаг түүхтэй, байгалийн өвөрмөц тогтоцтой, олон нууцыг өөртөө агуулсан түүхийн өлгий нутагт амьдардаг билээ. Монголын тал нутагт тайлагдаагүй нууц, судлагдаагүй археологийн олдвор олон бий. Үүний нэг нь Улаанбаатар хотоос баруун зүгт 200 гаруй км зайд, Булган аймгийн Баяннуур сумын нутаг, Майхан уулын бэлд хятаны үеийн Улаан хэрмийн ойролцоо орших нэгэн үл мэдэгдэх булш байжээ.

Энэ булшийг 2011 онд Монгол, Казахстаны хамтарсан археологийн судалгааны баг малтан шинжилсэн юм. Шинжилгээгээр энэ нь МЭӨ VI зуун болон МЭӨ VII зууны эхэн үед хамрагдах, Уйгурын язгууртны булш гэж үзжээ. Малтлагын явцад бунхан нь үүдэвч, хөмөг, дөрвөн өрх, хүзүүвч, бунхан, бунхны дээрх шороон овоолго гэсэн бүтэцтэй болохыг тогтоосон байна. Мөн шороон овоолгыг зуурсан шавраар үелүүлэн хийж, дагтаршуулах аргаар бүтээсэн байжээ.

Дурсгалын гадаад байдал нь дөрвөн метр өндөр, 36 метр голч бүхий суурьтай, шороон дов. Тэгш өнцөгт хэлбэрийн шороон хэрэмтэй, өмнө талдаа үүдтэй аж. Хэрэв энэ булшийг хайрлан хамгаалж, Булган аймгийн Баяннуур орчмыг аялал жуулчлалын төв болговол жуулчдын сонирхлыг татна гэж мэргэжилтнүүд үзэж байгаа юм.

170 ГАРУЙ АЛТАН ЭДЛЭЛ ОЛДСОН

Уг булш.нь гадны нөлөөтэй эвдрэл, сүйрэлд автаагүй байсан тул оршуулгын эд зүйлс бүтэн хэвээр үлджээ. Нарийн шавраар хийж, сайтар шатаасан 100 гаруй хүн, амьтны дүрс болон алт, мөнгө, хүрэл, төмөр, шавар, мод, торго, даавуугаар үйлдсэн 500 орчим олдвор олдсон байна. Мөн модон авс, түүний доторх араг яснууд хадгалагдан үлдсэн байж.

Энэ тухай Соёлын өвийн үндэсний төвийн мэргэжилтэн Г.Анхсанаа "Бунхант булшнаас содон олдвор их гарсан. 500 олдворын 170 гаруй нь алтан эдлэл байсан. Булш голдоо бумбагар хэлбэртэй. Энэ хавийн нутгийг Шороон бумбагар гэж нэрлэдэг. Шороон бумбагар бунхант булш нь Монгол Улсын нутаг дэвсгэрээс олдсон ханын зураг бүхий анхны дурсгал юм. Ханын зургууд нь тэр үеийн дүрслэх урлагийг харуулснаараа онцлог юм. Зургуудад янз бүрийн өмсгөл, үйл хөдлөл бүхий 24 хүний дүрс, цагаан бар, хөх луу, эмээл хазаартай морь, эртний туг далбаа, домогт амьтдын дүрс болон модыг дүрсэлсэн байсан. Луу, түшмэлүүд, морь мал, нохой, шувуу байснаас гадна сүмээс долоон шувуу нисч байгаа дүрс байсан. Египетийн пирамид дээр л төрөл бүрийн домгийн шинжтэй зүйлс дүрслэгдсэн дээ. Түүнтэй яг адил” гэсэн юм. Түүнээс малтлагын үед өөр содон зүйл олдов уу гэж асуухад "Нэг хүн нохойтойгоо ороод дарагдаж үхсэн байдалтай ул мөр олдсон” гэв.

ШИНЭЭР 250 ГАРУЙ ДУРСГАЛ ИЛРҮҮЛЖЭЭ

Энэ булш нь Монгол нутагт оршиж байсан эртний овог аймгуудын соёлын өв, уламжлалын үнэт зүйлсийг дэлгэн үзүүлснээрээ онцгой ач холбогдолтой гэж Соёлын өвийн үндэсний төвийн мэргэжилтнүүд болон археологичид үзэж байгаа юм. Бунхныг хадгалж, хамгаалах зорилгоор Соёлын өвийн үндэсний жагсаалтад бүртгэсэн байна.

Тухайн үед манай улс ЮНЕСКО-д хандсан байна. Үүний үр дүнд 2012, 2013 онд олон улсын мэргэжилтнүүд техникийн үнэлгээ хийж, ЮНЕСКО-гийн Бээжин дэх төлөөлөгчийн газарт хандан "Улаан хэрмийн Шороон Бумбагар археологийн дурсгалыг хадгалж, хамгаалах, тогтвортой менежмент бий болгоход боловсон хүчнийг чадавхижуулах, олон нийтийн ухамсрыг нэмэгдүүлэх нь” төслийг 2015-2017 онд хэрэгжүүлж дуусаад байна.

Төслийн хүрээнд өнгөрсөн тавдугаар сард дахин малтлага хийжээ. Эрдэмтэн, судлаачид өмнө нь судлагдсан дурсгалуудыг баримтжуулахын зэрэгцээ шинээр эртний хоёр хэрэм, нэг Шороон Бумбагар болон хүрлийн үеийн 46 дөрвөлжин булш, 31 хиргисүүр, Хүннү гүрний үеийн гурван оршуулгын газарт 180 гаруй булш, 60 гаруй монгол булш, найман газраас хадны зураг, Түрэгийн үеийн нэг тахилын онгон, он цаг нь тодорхой бус 80 жижиг булш гэсэн 250 гаруй дурсгалыг шинээр илрүүлсэн байна.

Энэ тухай Соёлын өвийн үндэсний төвийн мэргэжилтэн Г.Анхсанаа "Бид дахин хоёр туйр нэмж илрүүлсэн. Үүнээс гадна Хүннүгийн үеийн гурван оршуулгын газар олдсон. Мөн тэр газрын ойролцоо Хүннүгийн гар урлал хийдэг, суурин газрын эздийнх байж болохуйц оршуулгын газар байна лээ. Оршуулга, суурин, тахилга тайлгын газар цогцоороо олдсон нь тэр үеийн хүмүүсийн ахуй амьдралыг судлахад нэн чухал ач холбогдолтой" гэсэн юм.

БУНХНЫГ ТОНОХ, ЭВДЭХ АЮУЛ ТУЛГАРЧ БАЙНА

Жуулчид гэдэг сонин, содон зүйлд дуртай улс. Тиймээс эх орны минь тал нутагт буй тэдгээр бунхан, булшийг хамгаалж, сэргээгээд хүмүүсийг татах нэгэн цогцолбор болговол аялал жуулчлалын сал-барт тустай байж болох юм. Манай мэргэжилтнүүдийн хувьд олдвороо бүртгэж, зургийг нь авч хадгалдаг байсан бол энэ удаад Италийн ханын зургийн мэргэжилтнүүдэд ханджээ. Гурван жил сургалт явуулсны эцэст бунхнаа сэргээн засварлах болон цаашид ижил төрлийн дурсгал дахин олдвол хэрхэн хамгаалах, ямар бодис ашиглахыг судалж, туршилт хийжээ. Мөн булш тонох, эвдлэх аюул учирч болзошгүй байгаа тухай мэргэжилтнүүд анхааруулж байсан юм. Учир нь дотроос нь дурсгалын зүйлийг нь авах, худалдаалах зэрэг үйлдэл гарч болзошгүй тул Монголын түүх, соёлын өвийг яаралтай хамгаалах шаардлагатай болж байна.

Зууны мэдээ
Ч.Гантулга

Тарваганы шагай зүүхийн учир

munkhbat — Wed, 27 Jun 2018 10:23:46 +0800

Тарваганы шагайг 4 мөчинд хөл гарт зүүнэ. Хүүхэд, томгүй, эмэгтэй зүүн талд, эрэгтэй нь баруун талд, хүүхдийн толгой тархи доргих, гэмтэх, яс хугарах, бэртэх, гээд бас лусын хамгаалалт ч болгож хэрэглэдэг. Хүн л болсон хойно өвдөж гэмтэхгүй зүйл гэж юу байхав. Хэрэв зүүж байгаад чанга унах таван цул доргих, ханиад, бие хямрах, гүйлгэх, толгой хөдлөх, үед заавал авч байгаад биеийг эмчлэх домнох барьж засах үйл хийх учиртай биеийн байдлыг тэнцвэржүүлж тогтоож байгаад дараа нь дахин зүүнэ.

Хэрэв авахгүй тархи барих эмчлэх домнох нь хэвийн байдалд орохгүйг сайн анхаарах хэрэгтэй. Тарваганаас хаях зүйл байхгүй дотор эрхтэнг яг төрөл төрлөөрөө хүний 5 цулд тэр чигээр нь хэрэглэнэ. Жишээ нь: бөөрийг нь түүхий халуунаар нь бөөрний дутагдалд орсон хүн 3 жил дараалж идэхэд сайн. Ясны шөлний тос яс хугарахад үүрүүлж нүдээд шөл тосоор тослох нь түргэн бороолж гагнагдан илаашруулна. Бас шөл уух нь хүүхдийн цагаан хорхой, толгойн халзан, (үс ургах) дотор халуун, хаван хөөх, хуяан тамир тэнхээ оруулах, баас нь яр шарх, үлд, үү хамуу, зэрэгт түрхэж, эм танд хэрэглэдэг монгол арга ч бий. Эмэгтэйчүүдийн савны ямарч хамаагүй өвчин хавдарыг тарваганы савыг түүхийгээр гурван удаа идсэн үед дарагддаг домтой юм.

Жирэмсэн эмэгтэй зулбах тохиолдол их байдаг бол шагай зүүснээр хэзээ ч ураг алдахгүй. Тарвага өөрөө хээл ураг алддаггүй амьтан юм. Тиймээс шагайг нь зүүсэн эмс амьгүй хүүхэд тээх учиргүй. Төрөх дөхөөд зүүсэн шагайгаа 20 хоногийн өмнө авна мартаад илүү тээлт тээж цаг нь болоод төрөхгүй удааширч гэдсэндээ томорч балрахвий. Дээр үед сүүлийг нь дотуур өмдөндөө зүүдэг байсан нь лав учиртай ялгаагүй л дом байсан.

source: hiub.mn

БОЛОР ХОХИМОЙН НУУЦ

munkhbat — Wed, 20 Jun 2018 09:41:30 +0800

Дэлхийн төгсгөл ойртож байгааг үзмэрч, зурхайчид нотолж, эрдэмтэн мэргэд үгүйсгэхгүй байгаа ч сүйрэл нь дөхсөн гэх энэ цэнхэр гариг дээр хүн төрөлхтний тайлж амжаагүй зүйл олон байна. Жишээ татахад, эртний индианчуудын үлдээсэн нэгэн гэрээслэлд Үхлийн бурхад нэртэй 13 ширхэг болор хохимой энэ ертөнцийн хэрэгтэй гэсэн газраа хатуу чанд хадгалагдаж байгаа тухай өгүүлсэн нь эрдэмтдийн анхаарлыг ихээхэн татаж байна. Эрдэмтэд одоогоор эртний индианчуудын хойч үеийнхэндээ захиж үлдээсэн Үхлийн бурхад Америк, Мексик, Франц, Монгол, Төвд гэсэн Ази, Америк, Европын хэд хэдэн улсын музей болон архив, хувь хүнд хадгалагдаж байдгийг олж тогтоосон гэх баримт бий. Гэхдээ бас яг ч 13 биш, түүнээс олон хохимой олдсон гэх аж.

1927 онд Төв Америкийн "Болор" хэмээх нэртэй нэгэн шугуйд малталт хийж байсан Ф.Альберт Митчелл Хеднисийн шинжилгээний анги ажлаа хөнгөвчлөхийн тулд хуучин хот байсан болов уу гэмээр хад чулуу бүхий 33 га газрын өвс ургамлыг шатаан цэвэрлэсэн байдаг юм. Зөөлөн салхинд зориудаар түймэр тавьсан газрын утаа намжихад тэдний өмнө нүдээр хараагүй бол хүн итгэхийн аргагүй дүр зураг тодорчээ.

Хуучин хотын хана хэрэм, дутуу нурсан пирамид, олон мянган үзэгч багтаж байсан болов уу гэмээр театр гээд бүхэл бүтэн хотын туурь гарч ирлээ. Хеднис энэхүү хотод "Лубаантун” гэж нэр өгөв. Ингээд тэр хотын туурин дор чухам юу нуугдаж байгааг нээх ажилд археологчид орлоо. Судалгааны ажил гурав дахь жилдээ явж байхад Хеднис нэг удаагийнхаа томилолтод бяцхан охин Аннагаа авч явахаар шийдсэн байна. Энэ бол 1927 оны дөрөвдүгээр сар буюу Анна яг 17 нас хүрсэн жил байлаа.

Төрсөн өдрөөрөө эртний хотын эвдэрч нурсан туурийг сонирхож явсан охин шил мэт тунгалаг зүйлээр хийсэн гоёмсог бяцхан баримал олсон байна. Энэ бол хүний толгойн хэмжээтэй, цэвэр уулын болроор хийсэн хохимой байлаа. Гэхдээ доод эрүү нь алга байв. Гурван сарын дараа Анна хохимой олсон газрын ойролцоогоос гавлын доод эрүү гэмээр болор зүйл олсон байна. Ингээд эрүү болоод гавлын хэсгийг хооронд нь нийлүүлэхэд яв цав таарсан төдийгүй холбоосыг маш нарийн хийснээс шүргэх төдийд гавал нь дэнжигнэн хөдөлж байжээ. Энэ бол Үхлийн бурхдын анхны олдвор байлаа.

Анна энэхүү гайхамшигт олдвороо шөнө унтахдаа орныхоо толгой дээр тавиад нойрсдог байв. Гэтэл тэр үеэс эхлэн охин шөнөжингөө зүүдэлдэг болж, олон мянган жилийн өмнө амьдарч асан индиан омгийнхний аж төрөл, дайн тулааныг яг кино үзэж байгаа шиг харах болсон аж. Анна өглөө босоод аав болон бусад хүмүүст зүүдэндээ юу харсан тухайгаа ярьж өгдөг байлаа. Мөн охины зүүд юутай холбоотой болохыг эхлээд хэн ч тааварласангүй.

Таахыг ч оролдох хүн байсангүй. Охин зарим өглөө юу ч зүүдэлсэнгүй гэж хэлнэ. Харин Аннагийн аав охиноо ийнхүү эртний индиан омгийнхний амьдралыг дахин дахин үргэлжлүүлэн зүүдлэх болсонд нэлээд гайхаж байлаа. Гайхаад зогссонгүй Аннагийн зүүд тэрхүү болор хохимойтой холбоотой юм биш биз гэх хардлага яагаад ч юм төрж эхэлсэн байна. Учир нь Анна болор хохимойг орныхоо толгой дээр тавиад хоноход зүүд үргэлжилдэг, өөр газар тавиад хонохоор огт зүүдэлдэггүй тайван амгалан нойрсдог болохыг тогтоожээ.

Аннагийн зүүд яг л олон ангит кино шиг байдаг гэж дээр хэлсэн. Түүнээс гадна үйл явдал хоорондоо маш нарийн уялдаа холбоотой өрнөнө.Түүний зүүдэнд одоогоос 1000 жилийн өмнө амьдарч асан индианчуудын нэгэн зэрлэг омгийн түүхэнд тэмдэглэгдэж, эрдэмтдийн хараанд өртсөн амьдралаас гадна урьд өмнө огт дуулдаж, сонсогдож байгаагүй үйл явдлууд орж ирдэг болжээ. Энэ үеэс эрдэмтэд охинд анхаарлаа хандуулж, Аннагийн зүүдийг хамт манах болсон аж. Хачирхалтай нь нойрсож байгаа Аннагийн толгойд хохимойг ойртуулахад тэрбээр гэнэт зүүдэлж, холдуулмагц жигд амьсгалан тайвнаар унтаж байжээ.

1960 онд Анна аавыгаа нас барсны дараа болор хохимойг шинжлэх ухааны эрдэмтдийн гарт өгөхөөр шийдэв. Энэ нь оновчтой шийдвэр болсон төдийгүй хохимойг судлах ажилд хамгийн түрүүнд урлаг судлаач Фрэнк Дортланд гэдэг хүн ханцуй шамлан орсон байна. Тэрбээр удалгүй орчин үеийн хамгийн сайн өсгөгч дурангийн тусламжтайгаар хэний ч санаанд багтамгүй уран гоё хийсэн эдгээр болор хохимой нь хүний гараар бүтээгдээгүй гэдгийг нотолсон нь жинхэнэ шуугиан тарьсан юм. Мөн гэрлийн маш сайн хугарлуудыг гаргах линз, призм ч дээрх дүгнэлтийг батлаад өгч. Ингээд эрдэмтэд дахин нарийн судалгаа хийхийн тулд тухайн үед кварц судлалаараа тэргүүлж байсан "Хьюлетт-Паккарт” пүүсийн шинжээчдэд хохимойг хүлээлгэн өгсөн байна.

Гэтэл эрдэмтдийг урьд өмнөхөөсөө илүү цочоосон гэж хэлж болохоор гайхмаар үр дүн гарч эхэлсэн байна. "Хьюлетт-Паккарт” пүүс энэхүү болор хохимой нь Америк тивд анхны хүн суурьшихаас өмнө бүтээгдсэн байна гэсэн дүгнэлтийг гаргав. Мөн болор хохимой олдсон газраас ийм өндөр чанар бүхий уулын болор хэзээ ч олдож байгаагүй гэдгийг батлав. Хамгийн сонирхолтой нь энэхүү хохимой нь 5,13 кг жинтэй,125,4х203.4 мм байсан нь физикийн шинжлэх ухаанд урьд өмнө нь таарч байгаагүй цэвэр болроос бүрдсэн олдвор гэдгийг тогтоож мөн хамгийн хатуу талст гэж үзлээ. Яг ийм болроор толгой хийх нь битгий хэл бөгжний жижиг чимэглэл хийхэд л хагарчих гээд байдаг тухай өгүүлцгээжээ.

Болор хохимойг гэрэлд тавиад харахад цаад талынх нь юмс яг цонхны шилний цаанаас харж байгаа мэт тунгалаг үзэгддэг гэнэ. Түүнээс гадна энэхүү хамгийн хатуу болроор хийсэн гавлыг чухам ямар багажаар, яаж урлан бүтээснийг "Хьюлетт-Паккарт” пүүсийнхэн тайлбарлаж чадаагүй байна. Гэхдээ энэ гавлыг механик аргаар хийгээгүй, ийм аргаар урлан бүтээхэд лав л 100 орчим жилийн хугацаа шаардах болно гэдгийг судалгаанд оролцсон бүх эрдэмтэн баталсан байна.

Эдүгээ уг хохимой нь Америкийн индианчуудын музейд хадгалагдаж байгаа бөгөөд сонирхсон хэн ч очиж үзэх боломжтой гэнэ. Гэхдээ болор гавал хүн төрөлхтөнд олдсон цорын ганц олдвор биш юм. Тухайлбал эдүгээ эрдэмтэд энэ олдворыг дээр өгүүлсэн эртний индианчуудын үлдээсэн Үхлийн бурхдын хамгийн эхний олдвор гэж үздэг. Харин энэ үеэс хойш олдсон болор хохимойн дийлэнх нь хийц чанараараа Аннагийн олсонтой дүйцсэнгүй.

Гэтэл хэсэг хугацааны дараа нэр бүхий нэлээд олон эрдэмтэнд гэнэт сонин бодол төрсөн байна. Тэд энэхүү болор хохимойг ямар хүнээс загвар болгон авсан байна вэ гэдгийг тогтоохоор шийджээ. Тэгээд юуны өмнө Аннагийн олсон хохимойг Нью-Йоркийн цагдаагийн газрын криминалистикийн лабораторид өглөө. Гэтэл уг хохимойг эмэгтэй хүний толгойноос загвар болгон авсан байна гэсэн дүгнэлтийг гаргажээ. Мөн үүний дараа бусад улс орнууд ч өөрсдийн олсон болор хохимойнуудаа ээлж дараалан шинжилгээнд хамруулж, эрэгтэй, эмэгтэй аль хүний толгойноос эх авсныг нь тогтоосон байна. Харин зарим эрдэмтэд эдгээр хохимой нь эрт дээр үед манай дэлхийд амьдарч асан харь гаригийн хүний гавал биш биз гэсэн таамгийг дэвшүүлсэн байдаг.

Д.ГАЛ

Цуутай даяанч лам нарын тулааны чадвар

munkhbat — Mon, 18 Jun 2018 13:23:33 +0800

1880-аад оны үед Зүүн хүрээний орчимд "Лхасаас эрдэм номтой, зодолдох урлагт хосгүй мэргэшсэн тавь орчим насны түвд лам ирж гэнэ” гэсэн яриа лам нарын дунд яригдах болжээ. Үүнийг сонссон хүрээний тэргүүн зодоончид түүнийг харах юмсан гэцгээж, зарим нэг нударга чангатай нь "Тэр сүрхий зодоончтой нударга зөрөөд үзэх юмсан, өөрийнхөө зодооны эрдмийг шалгах юмсан” гэх болжээ. Эл яриа яван явсаар Баруун хүрээний "Дүүгүүр” Зодов гэгч залуу ламын сонорт хүрсэн байна. Зодов нь тухайн үед өшиглөлцөх, нударга тавих, дүүгүүр шидэх эрдэмд хосгүй гэгдэн шагшигдаж байсан тул өөртөө их л итгэлтэйгээр "Тэр түвдтэй үзвэл үзчихье” гэж ярьсан нь мөн л ам дамжсаар мөнөөх түвд ламын чихэнд хүрчихэж.

Мань лам нутагтаа зэгсэн сайн нударга зөрүүлчихдэг, гаргууд сайн дүүгүүр тавьчихдаг нэгэн байж. Төдөлгүй түвд лам "Дүүгүүр” Зодовтой уулзъя гэсний дагуу тэр хоёр уулзжээ. Чингээд хүчээ хэрхэн үзэх тухай ярьж байсаар нударга зөрөхгүй, зөвхөн дүүгүүрийн эрдмээр үзье хэмээн өдөр судраа тохирсон байна. Энэ тухай хүрээгээр нэг шуугиж лам нар болзоот өдрийг тэсч ядан хүлээж байлаа.

Удалгүй хоёр зодоонч болзоот цагтаа, Богдын хүрээнд болзсон газартаа ирцгээж, зуу гаруй лам дүүгүүрч хоёр ламын хүчээ хэрхэн үзэхийг сонирхож нэгэн том хүрээ болон зогсчээ. Монгол, Түвдийн манлай зодоончдын нударгалцаан ч ёстой үзүүштэй юм болох нь гэж хоёр хөгшин лам хүүрнэлдэнэ. Лам нар хүрээ хүрээгээрээ ялгаран харагдана. Өндөр цагаан лам олны өмнө гарч ирээд хоёр ламтаныг дуудан гаргаж ирэхэд тэд хоорондоо хөөргөө солилцон тамхилцгаана. Түвд лам эхлэн ам нээж нударгалцахаас өмнө дүүгүүрийн эрдмээр хүчээ үзвэл ямар вэ? гэхэд "Дүүгүүр” Зодов "Надад аль нь ч ялгаагүй” гэж хэгжүүн дуугарчээ. Хоёр зуун алд газраас ээлжлэн бие биенээ дүүгүүрдэх бөгөөд халирч зугатахгүй дүрэмтэй.

Хуран цугларсан лам нар сурын харваа үзэх мэт хоёр талаар гудамжлан зогсох бөгөөд түвд лам "Дараа нь гомдоллохгүйн тулд та эхэл дээ” гэж ихэмсэг хэлээд цааш алхав. Хоёр зуун алдын цаана түвд лам завилан сууж бясалгал хийж эхлэхэд Зодов хонины арьсийг зүсч хийсэн "Шунгинадаг шар” хэмээх дүүгүүрэндээ чулуу хавчуулан хэд эргэлдүүлсэнээ "Чүү” гээд чулууг тавихад чулуу агаар зүсэн шунгинасаар завилан суугаа түвд ламын толгойд "Таг” гэж оноод газарт ойчиход мань ламтан "Ёо” ч гэсэнгүй, толгой нь ч хагарсангvй. Хурсан олон дуу алдацгааж аргагүй л номын ойгүй чадалтай хүн юм даа гэж шагшицгаана.

Хэсэг хугацааны дараа түвд ламыг босч ирэхэд Зодов "Би дүүгүүрээр төдийлөн сайнгүй. Ахиж нэг удаа дүүгүүрдвэл та болгоохсон болов уу” гэхэд түвд лам ярвайн толгой дохиод бясалгалаа эхлэв. Зодов аман дотроо "Чи тэгнэ байгаа” гээд дүүгүүрээ сольж, үхрийн ширийг зүсч хийсэн "Даргай хар” хэмээх дүүгүүрээ гаргаж ирээд бэлдэж тавьсан чулуунуудаас арай томхоныг дүүгүүрэндээ хийж хавчуулав. Чулууг дүүгүүрт сэнс мэт эргэлдүүлэхэд хүр хүр дуугарна. Дүүгүүрийн хар сур тас гэж дуугарахад чулуу сум мэт шунгинасаар түвд ламын толгой руу ойртов.

Гэтэл нисэн очиж байсан чулуу хоёр алд хиртэй ирсэнээ буцаж эргэлдэн газарт уначихав. Энэ мөчид түвд лам муухай орилон гэдрэгээ харан уналаа. Лам нар гүйлдэн очиход түвд ламын зулайнаас цус асгарч байлаа. Тэгээд хэдэн удаа татвалзаад амьсгаа хураав. Хундан ягаан цус шанаа, нүүрийг нь даган урсана. Энэ үед нэг хөгшин лам "По нь задраад гарчихлаа даа. Хөөрхий минь. Ум маани бад ми хум” гээд ханцуйндаа залбирав. Хажууд нь байсан залуу лам "По нь задарна гэдэг чинь юу гэсэн үг вэ” гэж асуухад хөгшин лам "Дотоод хүчээ нэг дор маш ихээр хуримтлуулсан байна. Тэгээд тэр газарт нь чулуу ирж цохилгүй хуурсан тул хамаг хий нь тархийг нь задалж по буюу сүнсийг нь дээш гаргачихлаа” гэжээ. Энэхүү гайхалтай явдлыг харсан лам нар мэл гайхаж цэл хөхөрчээ.

Түвд лам яагаад үхэдхийн унав гэдэг нь их л учиртай байж. Дотоод хүчний хэт төвлөрөл гаднаас эсрэг нөлөө ирэхгүй тохиолдолд ачаалал нь хэтэрсэнээр тархи нь зад үсэрч ийнхүү аймшигтай юм болсон байж. Ингэж "Дүүгүүр” Зодов нэгэн түвд ламын амь насыг золигт гарган байж нэр алдраа дуурсгаж байсан гэдэг. Гэхдээ нударган зодоонч болгон дээрх түвд лам шиг ид шидийн гэмээр бясалгал хийж, дотоод хүчээ ингэж айхтар төвлөрүүлж байсангүй. Энэ нь олон жил уул хаданд бясалгал буюу даяан хийсний ид шид бөгөөд эрт цагт иймэрхүү бясалгал хийгээд цууд гарч байсан даяанч лам нар Монголд мэр сэр байжээ.

Өнөө цагт гурван хэмжээст гэдэг нэр томьёо "мода”-нд ороод байна. Ямар ч байсан кино урлаг гурван хэмжээс рүү эргэлт буцалтгүй шилжиж байгаа бөгөөд араас нь янз бүрийн техник технологиуд ч гурван хэмжээстэй болж, гурван хэмжээсээр илэрхийлэгдэхгүй бол орчин үеийн гэж тодорхойлоход бэрхтэй болжээ. Тэгвэл Буддын шашны эртний даяанч нар гурван хэмжээс, тэр ч бүү хэл дөрөв, тав, зургаа, долоон хэмжээсээр номоо бясалгаж байжээ.

Зарим хүмүүс "Өнөө үед амьдарч буй гайхамшигтай эрдэм чадалтай санваартан нэг ч байхгүй, дандаа л өнгөрсөн үеэ дурсан санагалзаж, барим тавим батлах нотолгоо байхгүй хуучин үе рүүгээ хуруугаараа заан "Төдөн зуун жилийн өмнө төгс гэгээрсэн бодисадва тийм, тийм рид хувилгаан үзүүлсэн” гэж үлгэр яриад байх юм. Үнэхээр шашин хүчтэй юм бол яагаад өнөө цагт тэр чадалтай, хүчтэй хутагт хувилгаад чинь тодрон гарч ирэхгүй байгаа юм бэ. Яагаад дандаа ид шидгүй хүмүүс төрөөд байгаа юм бэ? Ид шидээ үзүүлээч гэхээр дандаа өнгөрсөн үе рүүгээ заан тэдэн оны үед тэнд гайхалтай хүмүүс байсан гэж яриад байдаг нь ямар учиртай юм бэ. Шашин хөгжлийнхөө хамгийн өндөр оргилд аль дээр нэгэнт хүрчихээд өнөөдөр эргэж бууран доройтсоор мөхлийнхөө ирмэг дээр ирчихээд байгаа гэсэн үг үү? Тиймээс өнөөгийн лам хуваргууд амандаа маани тарни бувтнахаас хэтрэхээ болио юу?” гэх зэргээр даапаалан орхимж нөмрөн сүм хийдэд шавилж суугаа лам хуваргуудын амыг асуух нь олонтаа болсон юм.

Үнэхээр ч өнөөдөр газар товчлогч, цаг хугацааны чинадад нэвтрэгч, биеэ хоосон чанарт хувилган хатуу эд зүйлсийн дундуур салхи мэт нэвтрэгч, чулууг агаарт хөөргөгч, гардан тулаанаар хорин хүний дунд түүртэлгүй эргэгч, нарны алтан цацраг дээр хөөрөгний даалингаа тохдог, илд мэсийг олс шиг ороон тооно тушиж зангиддаг, шавар ваарны ёроолыг даавуун уут шиг эргүүлж гүвдэг, эхийнхээ хэвлийд үхсэн хүүхдийг буцаан амилуулдаг увидас төгс хүмүүс алга байна. Ёстой л гэгээн өдрөөр дэн бариад явсан ч тийм хутаг оршсон хувилгаан шидтэн бидний дундаас олдохгүй. Тэгэхээр шашны хүч чадлын тухай үлгэр домог зөвхөн мунхруулга юм биш үү гэсэн бодол хэний ч толгойд орж ирж байгаа юм.

Түүнчлэн шашинтай хамт зэрэгцэн бий болохдоо нусаа ч арчиж чадахгүй жаахан хүүхэд шиг төөрөлдөн будилж мунгинан эргэлзэж байсан шинжлэх ухаан өнөөдөр газар дэлхийд мөн чанар нь багтахаа болиод гариг сансарын хязгааргүй луу нэвтрэн гурав, дөрөв, таван хэмжээст орон зай, хаос орчин болон нано төсөөлөлийн орчинд нэвтрээд байхад шашин харин ч бүр хуучны хүч чадлаа алдан байхгүй болсон зүйлээ дурсан санагалзаж суугаа болохоор энэ талаар хэн ч гэсэн эргэлзэж гайхах нь аргагүй юм. Шинжлэх ухаан үргэлж ороомог хэлбэрээр дээшээ хөгжин тэмүүлсэнтэй адилхан шашин ч гэсэн хөгжих ёстой гэдэг санаа буруу биш ээ. Шашин уг үндсээсээ бусад бүх зүйлээр өөрчлөгдөн хөгжиж байх ёстой. Үүнийг Бурхан багш ч гэсэн анх сургаал номоо айлдаж байхдаа хүлээн зөвшөөрч "Миний сургаалийг шавь та бүхэн минь цааш нь салбарлан дэлгэрүүлж гүнзгийрүүлэн хөгжүүлж явах ёстой” гэж айлдсан байдаг билээ.

Хэрвээ тэгж хэлэлгүй зөвхөн миний сургаалын үг үсгийг тэр чигт нь дагаж яваарай гэсэн бол Бурхан багшийн араас тодрон гарсан Богд Нагаржунай, Богд Зонхова, Ловон Бадамжунай, Асанга, Васанбанду, Дармакрити зэрэг олон арван мэргэд төрөх боломжгүй байсан билээ. Тэгвэл чухамхүү эндээс л яагаад Буддын шашны хутагт хувилгаадын рид хувилгаан ид шидийн чанарууд нүдэнд үзэгдэж, гарт баригдахаа больтолоо ховордож нүдний гэм болсон юм бэ гэсэн асуултанд хариулж эхлэх нь зөв байх. Бурханы шашин анх үүсэн дэлгэрч байх үед өөрийн хичээл зүтгэлээр төвлөрөн бясалгахын дээд чадварт хүрч өмнөө суугаа хүний үсийг алд дэлэм ургуулсанаа буцаагаад хожгор халзан болгодог, эсвэл зуун алдын зайнд байсан хонин чинээ чулууг бясалгалын хүчээр агаарт хий өргөж бөгсөн доороо сандайлан суудаг хувилгаад олон зуугаараа төрөн гарсан байдаг.

Бурханы сургаалд сэтгэл оюун нь гүнзгий татагдсан залуухан хуваргууд агуй хаданд даяанчлан сууж ер бусын сэтгэлийн хүчийг эзэмшээд бууж ирмэгцээ элдвийн гайхалтай үзүүлбэр үзүүлж, сүсэгтэн олныг уулга алдуулдаг байж. Зарим хутагт хувилгаад бүр агаарт шувуу шиг нисэн дүүлж байсаны нэг үндэс нь Хятадын нэн эртний яруу түүхт Шаолинь хийдийн тулааны урлагийн нэгэн төрөл болж дотоод хөнгөний тамир гэсэн нэрээр бидний үед уламжлагдан ирээд байгаа билээ.

Тухайн үедээ бурханы шашны гол эрдэм нь төвлөрөх чадвараа ашиглан эд юмстай харьцаж нөлөөлөх явдал юм шиг санагдаж байсан учраас рид хувилгааныг үзүүлэгч лам хуваргууд нэг үе борооны дараах мөөг шиг олширч байсан нь үнэн. Зарим хүн зөвхөн Буддын шашны сэтгэлийн төвлөрөлөөр эд юмсад үйлчлэх чадварт суралцан түүнийгээ ашиглаж гардан тулаанд мэргэшин хаад ноёдыг хамгаалах, хар зах дээр илбэ жатга үзүүлэн гэдсээ тэжээсээр ирсэн байх аж. Гэвч яваандаа шашны дотоод хөгжил явагдаж цаг хугацаа улирах тусам дээдийн номын утга учир нь ид шид үзүүлэх төдий хөнгөн хуумгай явдал биш гэдгийг олон эрдэмтэн мэргэд ухаарсан байгаа юм. Эндээс л жинхэнэ гурван хэмжээст сэтгэхгүйгээр өнгөрсөн, одоо, ирээдүй гурвыг нэгэн зэрэг зэрэгцүүлэн орших хоосон чанарыг оносон төвлөрөлийн дээд эрдмүүд төрөн гарсан гэж болно.

Ерөнхийдөө 17-р зуунаас эхлэн шашны урсгал чиглэлүүд салбарлан хуваагдаж дууссан бөгөөд эндээс жинхэнэ дээд эрдэмийг эзэмшихийн тулд рид хувилгаан төдий зүйлээр хөөцөлдөх хэрэггүй харин ч аглаг даяанд гарч самади бясалгал (биеэ олон мянган жилээр үл эвдрэгч болгон түр орхих) оюун санаагаа өөр гариг дээр шилжүүлэх, бие махбодио сансарын мөнхийн элементэд хувиргаад хэдэн сая гэрлийн жилийн тэртээ орших алсын галактикт залраад буцаж ирэх, төвлөрч гэгээрсэн оюун санаа нь нэмэх 36-50 мянган хэмийн халуунтай нарны цөм, хасах 3000 хэмийн хүйтэн мөсөн цэвдэг дотор хүртэл үл эвдрэн оршиж чаддагийг анзаарах, мэдрэхүй хэмжээс нь хүнийхээс хэтийдсэн хязгаарыг даван гарч нирвааны зах руу нэвтрэх, зовлонт сансарт хуралдсан үйлийн үрийн тасралтгүй хөврөх гинжин хэлхээнээс ангижрах зэрэг үйлсэд нэгэн үзүүрт сэтгэлээр шамдан зүтгэх нь зөв юм байна гэсэн үзэл санаа эрдэм номтой олон лам хуваргын дунд бий болсон байдаг.

Ингээд 17-20-р зууны хоорондхи 300 жилийн хугацаанд Энэтхэгт ч, Түвдэд ч, Монголд ч, бусад Буддын шашинтай орнуудад ч аглаг дияаны бясалгал үйлдэн уулын агуйд хориос гучин жил, зарим нь бүрмөсөн оргүй хоосонд шингэн алга болсон байх бөгөөд хамгийн сүүлийн жишээ бол 75 жилийн турш газрын хөрсөн доор өөрийнхөө бие цогцосыг самади дияаны хэлбэрээр хадгалж харуулсан Итгэл хамба Дашдоржийн гайхамшигт хувилгаан чадвар гэж хэлж болно.

Харин 20-р зууны дунд үеэс эхлэн Буддын шашны дээд лам нар аглаг дияаны бясалгал нь зөвхөн ганц өөрийн бодгаль биеийг л ертөнцийн хүлээснээс ангижруулах амин хувиа хичээсэн асуудал болохыг анзаараад харин ч үг хэл, сэтгэл санааны ид шидээр хамаг амьтанд эрдмийн дээд чадлыг үзүүлж явах нь зүйтэй юм байна гэсэн чиг баримжаанд хүрчээ. Энэ бүхэн юуг харуулж байна вэ гэхээр Буддын шашин нэгэн цэг дээр хөдөлгөөнгүй зогсолгүй дотоод хөгжил нь харин ч улам бүр эрчимтэй явагдсаар байгааг илтгэж байгаа юм. Түүнчлэн хүн гэдэг амьтаныг энэ орчлонд анх бий болохдоо дор хаяж 120 жил дээд тал нь 300-500 жил наслах чадвартай заяагдсан тухай сүүлийн үед эрдэмтэн судлаачид нотлоод байгаа.

Ингэхдээ бие, сэтгэл хоёроо хоёуланг нь цэвэр ариун байлгах хэрэгтэй гэж үзээд элдэв онол боловсруулаад байгаа юм. Тэгвэл хүн гээч амьтан ийм урт удаан хугацаанд амьдарч болно, хүний бие, оюун санаанд тийм хүч бий гэдгийг аль хэдийнэ баталчихсан хүмүүс бий. Энэ бол Түвдийн ууланд даяанчлан амьдардаг, Буддын шашны самгарди бясалгалыг нэвт эзэмшсэн хуваргууд билээ. Ер бусын чадавхи эзэмшсэн энэ хүмүүс эгэл бидний амьдран буй ахуйгаас нэгмөсөн тасарч, сансар огторгуйн их хүрдэнд сэтгэл оюуны хүчээр аялж байдаг тухай судар номонд бичсэн байдаг юм. Аглаг уулнаа даяанчлан амьдрагч эдгээр хуваргуудын тухай хүн төрөлхтөн хэдэн зууны турш юу ч мэддэггүй байлаа.

Харин 1959 онд Дээрхийн гэгээн Далай ламтан өөрийн 120 орчим бараа бологч, бие хамгаалагчдын хамт цаст Гималайн оргил дамжин Түвдийн нутгаас оргон зайлж Энэтхэгт дүрвэн очсоны дараачаас олон зуун жилээр хэмжигдэх настай оюун санааны өндөр чадавхитай хүмүүс энэ хорвоо дээр амьдарч байгаа тухай шуугиж эхэлсэн гэдэг. Дээрхийн гэгээнтэний орголтыг өнөө хүртэл хорьдугаар зууны тайлагдаагүй нууцын нэгд тооцдог боловч америкчууд 1960 оноос нэгэн цуу яриа дэгдээж эхэлжээ.

Тэр нь юу гэвэл "Хятадын ардын Чөлөөлөх Армийнхан байнгын хяналт тавьж агаараас хүртэл манаж цагдаж байхад Далай ламтан олон бараа бологчийн хамт ор сураггүй алга болсон явдал бол Түвдийн аглаг уулсад даяанчлан амьдардаг, тулааны урлагт нэвтэрхий мэргэшсэн хуваргуудтай холбоотой. Далай ламын 129 бараа бологчтойгоо хамт явж туулсан гэх зам нь хүн явах аргагүй нарийн гүн хавцал, халил бүхий мөсөн голоор хүрээлэгдсэн асар хүйтэн ян сарьдагийг дайран өнгөрсөн байдаг. Хүн явж гэмээнэ тийм олуулаа явах ямар ч боломжгүй. Тиймээс тэрхүү замаар тийм олон хүн оргосон гэхэд бэрх.

Буддын шашны ямар нэг хүч чадлыг, тэр тусмаа Гималайн ууланд оршигч эртний даяанч, тулаанч хуваргуудын хүчийг ашигласан орголт байсан” гэдэг дуулиан дэгдээсэн билээ. Үүн дээр хачир нэмж Далай ламыг дагаж Энэтхэг рүү дүрвэсэн Лүдүва хэмээх хуварга Белгийн нэгэн сонинд маш сонирхолтой ярилцлага өгч даяанч нарын нууцаас анх дэлгэсэн байдаг. Тэрбээр "Гэгээнтэний орголтыг зохион байгуулсан хүмүүс бол Гималайн уулсын даяанч нар. Тэд хэдий хүний нүдэнд өртөхгүйг хичээдэг боловч Буддын шашинд нүүрлэсэн их гай гамшигийг харж тэвчилгүй өөрсдийн хувилгаан шидээр Дээрхийн гэгээнтэнийг аюулгүй газарт оч хэмээн ятгасан.

Далай лам тэдний үгэнд орж оргохоор шийдэхдээ өөрийн ойр дотны таван зуун хүнийг дагуулан оргох хүсэлтэй байгаагаа хэлсэн боловч даяанч нар ийм олон хүнийг аргалж чадахгүй хэмээсэн. Иймээс гэгээнтэн шадар бараа бологч болох зуу гаруй хүнээ дагуулан харанхуй шөнөөр цаст уулын цавчим хясаа руу хөдөлсөн юм. Биднийг хүн явах байтугай жигүүртэн шувуу ч нисэн өнгөрөхийн аргагүй эгц өндөр хясааны хормойд ирэх үед бие хамгаалах урлагийн зургаан даяанч угтан гарч ирж билээ. Тэд биднийг дагуулан цааш хөдлөхөд үүр цайж, Хятадын онгоцууд дээгүүр эргэлдэн нисч байсан ч даяанч нар огт сандраагүй.

Нар мандах үед даяанч нарын нэг нь учир үл мэдэгдэх бясалгал хийсэн бөгөөд бид өөрсдийнхөө барааг ч харж үл болом их манан татсан. Энэ их хөшиглөсөн манан дундуур даяанч нар биднийг дагуулан явсаар Энэтхэгийн хил хүргэж өнөөд өөрсдөө алга болсон. Чухам ямар замаар яаж явж энд хүрсэнээ бид мэдээгүй” гэж өгүүлжээ. Лүдүва ламтаны энэ ярилцлагыг Далай ламтан ч үгүйсгээгүй боловч "Шашны нууц” гэдэг үгээр халхавчлан өнөөг хүртэл дэлгэрэнгүй тайлбарлахаас татгалзсаар байгаа юм.

Үүнээс хойш барууны судлаач эрдэмтэд, сэтгүүлчид Буддын шашны номонд гүнзгий нэвтэрч, бясалгал гэгээрлийн туйлд хүрээд бодит ертөнцөөс нэгэнт тасарсан аглагын даяанч нарыг мөшгин судалж олон олон сонирхолтой баримтуудыг гарган тавьсаар ирсэн билээ. Түүнчлэн Зонхов Богдын дэлгэрүүлсэн тарнийн шашны тэргүүнүүдийн дотроос хамгийн ээдрээтэй намтар бүхий тавдугаар далай лам Цанъянжамц нь жинхэнэ Буддын шашны нарийн нууц тэмдэг дохио хийгээд билэг чанарын далд шидэнд нэвтэрсэн хүн байсан гэдэг.

Түүнийг амьд сэрүүн байхад нь Манжийн эзэн хаан шууд зургадугаар далай ламыг тодруулан сэнтийд нь залж түүнээс хойш Цанъянжамцын дүрүүд төөрөлдсөн гэсэн яриа байдаг. Тухайн үед Манжийн хааны зарлигийг дагахаас татгалзсан тавдугаар далай лам Цанъянжамц өөрийгөө бурхан болсон гэсэн хуурамч зар тараагаад бадарчин ламын өмсгөлтэй Хөх Нуур, Алшаа, Өвөр Монголын нутгаар таван жил орчим даяанчлан явсаны эцэст Түвдэд нууцаар буцаж ирээд Цаст Гималайн салбар ууланд 20 жил хиртэй агуйд бясалгал үйлдээд эцэст нь гэрлийн мөн чанарт нэвтэрч Авигаши дияаны утга агуулгатай сүлэлдэн хорвоог туулж сансарын хязгаарт одсон гэдэг билээ.

ЗОХИОЛЧ, СЭТГҮҮЛЧ Б.ОЙДОВ

ХӨЛБӨМБӨГИЙН ДАШТ БОЛОН ХИЙМЭЛ ДАГУУЛ ХОЁРЫН НЭГЭН ТҮҮХ

munkhbat — Mon, 18 Jun 2018 12:07:01 +0800

АНУ-ын сансарын агентлаг НАСА Телстар нэртэй жижигхэн, бөмбөрцөг хэлбэртэй холбооны хиймэл дагуулыг 1962 онд хөөргөжээ. Харин энэ нэр хожмоо хөлбөмбөгийн дэлхийн аваргын бөмбөгний нэр болон үлдсэн байна.

Телстар нь дэлхийн анхны харилцаа холбооны болон арилжааны хиймэл дагуул болон мөнхөрчээ. Телевизийн сигнал, утасны дуудлага, факс зураг сансраас дамжуулж байв. Гурван футын урттай, бөмбөгний хэлбэртэй жижиг хиймэл дагуул, дэлхийн нийтэд сансрын уудмыг эзэмших, ашиглах шинэ эринийг эхлүүлсэн байна.

Телстар хиймэл дагуул болон бөмбөг

Хар цагаан шулуун хээ шиг харагдаж байгаа нь үнэндээ нарны зай хураагуурууд боловч холоос яг бөмбөг харагдаж тул Адидас компани санаа авч 1970 оны Мексикийн ДАШТ-ний албан ёсны бөмбөгөө загвараар хийж мөн нэрийг нь өгчээ. 1974 оны Германы ДАШТ-д ч энэхүү бөмбөгөөр тоглосон байна.

Үүнээс өмнө бөмбөг ихэнхдээ хүрэн бор өнгөтэй учир телевизээр дамжуулахад сайн харагддаггүй байсан аж. Харин шинэ Телстар нь цагаан 6 болон хар 5 өнцөгттэй нийт 32 хэсгээс бүрдсэн алаг бөмбөг болон хийгдсэнээр илүү сайн харагддаг болсон байна. Анхны бөмбөг нь Телстар Эласт нэртэй байсан бол энэ жилийн ДАШТ-ийнх Телстар-18 нэртэй ажээ. Анхны бөмбөгөө 1968 оны Европын аваргын тэмцээнд туршилтаар тоглуулж эхэлсэн бол энэ жил 50 жилийн ой нь тохиож байгаа тул дахин шинээр хийсэн нь энэ байжээ. Телстар хиймэл дагуулын үзэл санаа одоо ч энэ бөмбөгөнд оршсоор байгаа учир нь Телстар-18 нь өндөр хөгжсөн технологиор бүтээгдсэн бөгөөд дотор нь Near Field Communication chip гэсэн ухаалаг чип байгаа аж. Энэ чип бөмбөгөнд ойртсон ухаалаг гар утсанд мэдээлэл өгөх чадвартай. Харин одоохондоо нисэлтийн хурд, эргэлт, хүчийг хэмжих болоогүй байгаа ажээ. Адидас компани miCoach Smart Ball гэсэн төсөл дээр мөн ажиллаж байгаа бөгөөд туршилтын шатанд явж байгаа юм байна. Энэхүү ухаалаг бөмбөг нь цохилт хийсэн цэг, эргүүлэг, туулсан зам зэргийг хэмжих бөгөөд албан ёсны тэмцээнд огт хэрэглэгдээгүй байгаа аж.

Телстарын зохион бүтээгч хэлэхдээ тэд 12 ширхэг бичил камерыг суулгаж зураг авч үзсэн ч бөмбөгний нисэлт хэт хурдан байсан тул зураг сарниж чанаргүй зургууд гарч байсан тул уг санаагаа орхисон хэмээжээ. Ямартай ч Телстар бөмбөг тухайн үедээ шинэ сансрын эринийг бэлэгдэж байсан бол одоо ч спортын ухаалаг технологийн хэрэглээ дараагийн шатанд аваачих эхлэл болсон байна.

Мэдээг бэлтгэсэн: А.Мөнх-Эрдэнэ
ШУА-ийн ГГХ, ЗТСОЗ салбар.

ХҮҮХДИЙН ҮСНИЙ НАЙР ТОМЧУУДЫН “НАЙР”-ЫН ШАЛТАГ БИШ

munkhbat — Fri, 08 Jun 2018 12:36:30 +0800

Хүүхдийн унаган сэвлэгийг үргээх ёс бол түүний цаашдын амьдралд нь сайн сайхан, аз жаргалтай байж, урт удаан наслахыг бэлгэддэг эртний сайхан ёс. Эрт цагт хүүхдийн сэвлэг үргээхдээ өргөн дэлгэр найр хийдэггүй байсан бөгөөд ивээл жилтэй, ойрын төрөл хамаатан, гэр бүл, үр хүүхэд нь өв тэгш хүмүүсийг урин ирүүлж, цомхон найр хийгээд өндөрлөдөг байжээ.

Ингэхдээ зочдод барих хоол ундыг ч бас чухалчилдаг байсан аж. Гэтэл өнөөдөр "Хүүхдийн үсний найр”-ыг хавтгайруулсан нийтийн найр болгож, бүхий л хамаатан садан, найз нөхөд, ажлын газрынхныг урин ирүүлж балчир үрийнхээ тэргүүнд гар хүргүүлж, сэвлэгийг нь хөндүүлэх болсон нь нийтлэг үзэгдэл болжээ. Хүүхдийн үсний найр бол томчуудын найрын шалтаг биш. Найз нөхөд, ажлын газрынханы дунд ямарч хулгайч, луйварчин, шулналын үүр, хэрүүлч, хэл амтай хүн явж байгааг та бид мэдэхгүй.

Сэвлэг үргээх ёсон

"Охин хүүхдийн даахийг хөхөөн дуунаар 2, 4, 6 насанд, бүстэй хүүхдийн даахийг бугын дуунаар 3, 5, 7 насанд нь үргээ” гэдэг аман хууль манайд л бий. Гол төлөв зуны дунд сарын шиний найманд охины, намрын дунд сарын шинийн 15-нд /Даваа, Баасан гараг таарвал бүр сайн/ хүүгийн даахийг үргээдэг ёстой. Ёслол эхлэхийн өмнө хотон дээр болон зэлэн дээр сан тавьж хангай дэлхийдээ цай сүүний дээжээр цацал өргөөд ахан дүүс, айл хотлоор цугларч гүйцмэгц ёслолоо эхэлнэ. Энэ үеэр хүүгийн /охины/ авга, нагац нар заавал байх учиртай . Мөн даахь үргээлэгчийн ивээл жилтнийг урьдаг.

Сэвлэг үргээх ёс нь нарийн нандин ёслолд хамаарах тул найранд архи дарс ордоггүйн гол утга учир шалтгаан нь хүүхдэд байдаг дөрвөн бурханлаг шинж чанарыг хүндэтгэсэнтэй холбоотой. Тэдгээр нь:

а.Бага насны хүүхдэл харамын сэтгэл байхгүй
б.Хураан хуримтлуулах сэтгэл үгүй
в.Бохир заваан гэсэн ойлголт байхгүй
г.Дээр доорын ялгаа гэж алагчиллаггүй

Чухам үүгээрээ нялхсын сэвлэг үргээх найр бусад найр, наадмаас ялгаатай ариун ёслол юм. Тиймээс даахь үргээх найранд эхэлж айраг сөн барьж, ерөөлч бэлэг дэмбэрэлтэй үг хэлж ерөөдөг ёстой.

Даахь үргээхэд сайн өдөр

Үс бол хүний бие махбодоос урган төлжиж хүний биеийн эрчим хүн хадгалдаг өвөрмөц хэрэглүүр учраас "Буянд цөв суулгаж, муу ёр дуудна” гэж үздэг. Иймд эртнээс эдүгээ хүртэл нялх үрийнхээ даахийг үргээхдээ сайн өдөр, эвээл жилийг нь хардаг учиртай. Мөн хүүхэд өөрөө энэ өдрийг сонгодог гэж буурлууд хэлэлцдэг. Даахь үргээх өлзийт сайн өдөр, од гаригийн бэлэгдлийг танилцуулъя.

Шинийн 3. Баялаг төгөлдөр баясгалан

Шинийн 4. Баян ноён болох сайн.

Шинийн 6. Өнгө зүс сайжрах сайн.

Шинийн 8. Нас уртсах сайн.

Шинийн 10. Зэрэг олж эрх нэмнэ.

Шинийн 11. Эрхтэн хурц, цэцэн мэргэн болох.

Шинийн 13. Жаргал ирэх сайн.

Шинийн 14. Эдийг олох, арвидах сайн.

Шинийн 15. Өлзийтэй сайн.

Шинийн 19. Сайн ерөөлт өдөр.

Шинийн 22. Эд ундаа элбэг эрхэм.

Шинийн 23. Эд идээ тэгш сайхан.

Шинийн 26. Буян олж жаргал ирнэ.

Шинийн 27. Сайны өлзийт өдөр.

Гараг: Даваа, Лхагва, Баасан сайн.

Жил өдрөөс: Хулгана, үхэр, хонь, бич, нохой, гахай өдрүүд сайн.

Од өдрөөс: 0, 2, 4, 9, 15, 16, 17, 24, 26 дахь одтой өдөр сайн.

Мөн ивээл өдөр. Цагийн наран, Өлзий наран өдөр тус тус сайн.

Найрын ширээнд ямар хоол хүнс бэлдэх вэ?

Даахь үргээх ёслолын үеэр архи дарс хэрэглэдэггүй харин малын шим айргаа сөгнөж болох бөгөөд идээ ундааны хувьд гойд цээрлэх зүйл байдаггүй ч, ирсэн зочиддоо аль болох шинэ соргог идээ ундаа барьдаг. Найрын ширээнд цагаалга хамгийн чухал. Битүүлгийг нутаг нутгийн онцлогоос хамаарч тавих эсэхээ шийддэг. Идээний зүйл нь уламжлалт буюу орчин үеийн алин ч байж болох бөгөөд заавал байх зүйл нь цагаалга хэмээх үзэмтэй аарцтай , сүүтэй будаа болно. Энэ цагаалганаас хүн бүгд амсан , ирсэн хүүхэд бүгдэд аяга аягаар өгч будаалдаг ёстой. Найрын ширээний эхэн талд буюу баруун хойно хүүгийн ивээл гэгдэх тэр айлын хамгийн хүндтэй хүн суудаг. Хүүхдийн сэвлэгэнд хүрч эхэлснээр идээ ундаагаа ирсэн зочид хүртэж эхэлдэг.

Хүүхдэд мөнгөнөөс өөр юу өгч болох вэ?

Найрын ахлагч ” За одоо хүүгийнхээ /охиныхоо/ даахийг үргээе” гэж хэлэхэд баруун хойд талд сууж буй хамгийн хүндтэй хүн эхэлж хүүхдийн үсэнд модон хутгаар хүрч дараа нь хадаг зүүсэн хайчаар туг үс хяргаж аягатай сүүнээс хүүхдэд амсуулж магнайд нь мөн түрхээд ерөөл бэлгийн үг хэлдэг ёстой. Ингээд зочдын урдуур хүүхдийг нар зөв тойрон өнгөрүүлэхэд тэд хэсэг үс хайчлах ба эх нь сэвийг нь авч хадганд боодог бөгөөд хүүхдэд бэлэглэх зүйл нь  үсний тууз , тэмдэг , ил захидал , чихэр боов, мал амлаж болно.

Ерөөл

Гэрт ирсэн бүлийн зочид "аавдаа ачлалтай, ээждээ энэрэлтэй, урт насалж, удаан жаргаж элбэг баян амьдраарай" гэх зэрэг ерөөлийн үгс хэлдэг нь тухайн хүүхдийн ирээдүйн зам мөрийг нь тэгшилнэ гэсэн утгатай. Үгийн хүч өөрөө асар ихийг зөгнөж байдаг. Хүүхдийн үсний найранд дараах байдлаар ерөөл хэлдэг.  Үүнд:

Энхрий бяцхан хүүгийнхээ
Онгон хонгор даахийг нь
Өдөж баясгаж авсны
Найр цэнгэл баяр бэлэг болгож
Намирсан их хадгаа дэлгээд
Нандин идээнийхээ дээжийг өргөөд
Найрын олны өмнө
Намайг бэлэг барь гэлээ

хэмээн ерөөлч уг найранд ерөөл хэлэх болсныхоо учрыг айлтгаад,

Ган цагаан хайлш
Гавшгай цагаан тонгоргийг бэлдээд
Алтай хайчны амыг нээж
Амь насыг нь даатгаж
Мөнгөн хайчны амыг нээж
Мөнх насыг нь даатгаж
Ган хошуутай
Алтан бариултай хайчаа
Гар мутар бүрийдээ
Дамжуулан үргээж
Гарсан төрсөн нас буяныг нь
Уртасгаж өргөөд

гэх мэтээр хүүхдийн онгон даахь үсэнд хамгийн анхлан хүндэтгэлтэйгээр хүрсэн учрыг үзүүлсэн байдаг. Мөн түүнчлэн:

Баруун талын шанаанаас
Эхэлж үргээхэд
Бадамлянхуа цэцэг
Дэлгэрч байгаа мэт
Зүүн талын шанаанаас нь
Авч үргээхэд
Зүйл бүрийн эрдэм
Цацарч байгаа мэт
Орой дээрээс нь авч үргээхэд
Ой билэг нь хурцдаж
Оюун ухаан нь нэмэгдэж байгаа мэт хэмээн ерөөдөг байна.

Цээрлэх ёсон:

Хүүхдийн үсний найрын ширээнд хатуу сархад, хуучин идээ будааг хэзээ ч бэлддэггүй. Мөн сайн цагийг баримтлах нь хамгийн чухал.Үдээс хойш ирсэн зочдод хүүхдийнхээ үсэнд хүргэдэггүй. Энэ өдөр гэр бүлийн гишүүд ямар ч байдлаар ам муруйж болдоггүй бөгөөд олон зочин урихгүй. Хүүхдийнхээ үсний сэвлэгийг хадганд боож маш сайн хадгалах ба өвчин ороох үед домын чанартай хэрэглэнэ. Жишээ нь: хамраас цус гараад тогтохгүй үед сэвлэгний үсийг шатаагаад хярвасыг нь үнэртүүлэхэд цус тогтдог. Тиймээс хүүхдийнхээ ганц ширхэг ч үсийг нь нандигнах учиртай.

Бурхан хүн хоёрыг холбож байдаг цорын ганц зам бол Итгэл

munkhbat — Tue, 15 May 2018 13:23:25 +0800

Нэгэн удаа их сургуулийн профессор оюутандаа асуулт тавилаа
Профессор: Бурхан сайн уу?
Оютан: тиймээ.
Профессор: Сатан сайн уу?
Оютан: Үгүй ээ.
... Профессор: Тэр үнэн.. харин энэ дэлхий дээр ертөнцөд гай зовлон байдаг уу?
Оютан: Тийм ээ.
Профессор: Гай зовлон хаа сайгүй тохиолдож байдаг тийм үү? Тэгээд Бурхан бүхнийг бүтээсэн гэдэг биз дэ?
Оютан: Тиймээ.
Профессор: Хэн тэр гай зовлонг бүтээсэн юм бэ?
Оюутан: .......
Профессор: энэ дэлхий дээр гаж буруу үзэгдэл, дээрэнгүй ёс журам, өвчин зовлон, харанхуй бүдүүлэг ёс бүгд оршин байдаг биз дээ?
Оютан: Тиймээ эрхэмээ.
Профессор: Тэгээд хэн энэ бүхнийг бүтээсэн болж таарч байна вэ?
Оюутан: ......
Профессор: Эргэн тойрныхоо ертөнцийг танин мэдэх 5 мэдрэмж хүнд байдаг гэж шинжлэх ухаан нотолдог. Хүү минь чи хэзээ нэгэнтэй Бурханыг харсан уу?
Оюутан: Үгүй ээ эрхэмээ...
Профессор: Хүү минь чи Бурханы дуу холойг хэзээ нэгэнтэй сонсож байв уу ? бидэнд хэлээд өгдөө...
Оюутан: Үгүй ээ эрхэмээ.
Профессор: Чи хэзээ нэгэнтэй Бурханыг мэдэрч үзсэн үү? Түүнийг амсаж ч юм уу, үнэрлэж үзсэн үү?
Оюутан: Үгүй байх гэж айж байна эрхэмээ.
Профессор: Ийм байж түүнд итгэсэн хэвээр байгаа юм уу?
Оюутан: Тиймээ.
Профессор: Саяны баримтууд дээр тулгуурлан дүгнэлт хийх юм бол Бурхан байхгүй гэж шинжлэх ухаан нотолж чадна. Чамд үүнийг эсэргүүцэх ямар нэгэн баталгаа байна уу?
Оюутан: Үгүйээ профессораа надад зөвхөн итгэл л байна.
Профессор: Яг зүйтэй. Энэ Итгэл гэдэг чинь шинжлэх ухаанд ноцтой асуудал учруулж байдаг юм.
Оюутан: Профессораа хүйтэн байдаг уу?
Профессор: Ямар хачин асуулт вэ? Мэдээж хэрэг хүйтэн байдаг чи хэзээч даарч үзээгүй юм уу?
" залуугийн асуусан асуултыг сонссон оюутнууд нир хийтэл инээлдэв”
Оюутан: Эрхэмээ бодит байдал дээр хүйтэн гэж байдагүй юм. Хүйтэн гэж бидний үзэж байгаа үзэгдлийг физикийн хуулийн дагуу авч үзэхэд хүйтэн гэдэг ойлголт нь бодит байдал дээр дулаан байхгүйг л тодорхойлж байгаа юм. Хүнийг болон өөр ямарваа нэгэн эд зүйлийг судлахдаа тэдгээрт эрчим хүч байгаа эсэхийг болон тэдгээрийн эрчим хүч дамжуулах чадварыг судалдаг. Фаренгетийн дагуу -460 хэмийг туйлийн тэг гэж тооцдог бөгөөд үүний дагуу – 460 хэмд ямарч дулаан байхгүй гэж тооцдог юм байна..Хүйтэн гэж бодитоор байхгүй. Дулаан байхгүйг мэдрэх мэдрэмжээ бид тэгэж нэрэлсэн юм.
"танхим чимээгүй болов”
Оютан: Харанхуй байдаг уу?
Профессор: Мэдээч байдаг, шөнө гэдэг нь харанхуй байхгүй бол юу болж таарах вэ?
Оютан: Эрхэмээ та дахиад л буруу яриж байна. Харанхуй гэж байдаггүй харанхуй гэдэг нь гэрэл байхгүйг л хэлдэг. Бид гэрлийг судалж болно харин харанхуйг судалж болохгүй. Бид Ньютоны хуулийг ашиглан гэрлийн хурд гэрлийн долгионы уртыг хэмжиж болно харин харанхуйг хэмжих боломжгүй. Жирийн гэрлийн туяа харанхуй ертөнцөд нэвтрэн орж ирэн ертөнцийг гэрэлтүүлж чадна. Ямар нэгэн орон зай хэр зэрэг харанхуй байна гэдгийг та хэрхэн хэмжих вэ? Үүний тулд та гэрлийн хүчин чадал тухайн орон зайд хэр зэрэг их байна эсэхийг хэмжинэ биз дээ? Тийм биш гэж үү? Тиймээс харанхуй гэдаг ойлголт нь хүмүүсийн гэрэл байхгүйг тодорхойлох гэж гаргасан ойлголт юм. Харин одоо эрхэмээ та хэлээч үхэл гэж байдаг уу?
Профессор: Мэдээж байдаг. Амьдрал байдаг мөн түүний нөгөө тал болох үхэл гэж байдаг.
Оюутан: Профессороо та дахиад буруу байна. Үхэл гэдэг нь амьдралын нөгөө тал нь биш харин амьдрал байхгүйг тодорхойлж байгаа үг юм. Таны шинжлэх ухааны баталгаанд маш том ангал үүслээ дээ.
Профессор: Залуу минь та үүгээрээ юу хэлэх гээд байна?
Оюутан: Профессороо та оюутнууддаа хүн сармагчингаас үуссэн гэж заагаад байдаг. Та тэр хувьсалийг өөрийнхөө нүдээр харж үзсэн юм уу?
Яриа хааш эргэж байгааг гадарлан дрофессор толгой сэгсрэн инээмсгэлж зогсов.
Оюутан: Энэ үйл явцыг хэн ч өөрийн нүдээр хараагүй болохоор таныг эрдэмтэн гэхээс илүүтэй лам гэмээр юм байна.
"танхим дүүрэн инээд дэгдэв”
Оюутан: За одоо энд байгаа хүмүүсээс профессорын уураг тархийг харсан юм уу, барьж сонсож үнэртэж үзсэн хүн байна уу?
Оюутнууд инээлдсээр байлаа.
Оюутан: Хэн ч тэгээгүй бололтой тийм болохоор шинжлэх ухааны баримтан дээр тулгуурлан дүгнэлт гаргахад профессорт уураг тархи байхгүй гэсэн дүгнэлт гарч байна. Таныг хүндэлж явдаг ч бид таны зааж сургаж байгаа зүйлд хэрхэн үнэмшиж болох вэ?
Танхим чив чимээгүй боллоо.
Профессор: Би бодохдоо та нар зүгээр л надад итгэх хэрэгтэй байх.
Оюутан: Яг тийм... Бурхан хүн хоёрыг холбож байдаг цорын ганц зам бол Итгэл юм.
Профессор суудалдаа суув.
Тэр оюутныг Albert Einstein гэдэг байв..

Цагаан Дарь Эх бурхны тухай

zulaa — Tue, 10 Apr 2018 10:20:27 +0800
Арван зүг, гурван цагийн хамаг бурхад тус тусдаа онцгой ерөөл тавьсан байдаг бөгөөд ерөөл болон ерөөлийн хүчээс гарах их хүчийг нь бид эрхэмлэн шүтдэг.

Дэлхийн түүхэн дэх усан цэргийн хамгийн том Флот японыг дайлсан түүх

munkhbat — Thu, 01 Mar 2018 09:13:04 +0800

1281 оны 6 дугаар сарын 21-ний өглөө Японы Цюсима арлын загасчид далайн мандалд ер бусын зүйлийг үзээд цочин балмагджээ. Айх, гайхахаа ч ялгаж мэдэхгүй байлаа. Өглөөний манан шингэрэхэд туг хиураа сэрийлгэсэн үй олон хар хөлөг онгоц далайн үзэгдэх мандлыг бүхэлд нь дүүргэсэн байлаа. Далай чухам тэр хар усан онгоцуудаар давалгаалдаг болоо юу даа. Зүүд зэрэглээ юу? Ид шид үү? Япончуудын ихээхэн хэсэг нь түүнийг тэнгэрийн бошго, хилэгнэл гэж ойлгосон гэдэг. Цюсима арлын засагчид, эргийнхнийг алмайруулан ангайлгасан энэхүү хар усан онгоцууд бол Хубилай хааны илгээсэн Японыг дайлах цэргийн хоёрдахь флот байжээ. Дэлхийн цэрэг дайны түүх бичлэгт монголчуудын оруулсан бас нэгэн шинэ рекорд бол яах аргагүй энэ флот юм. Түүхийн аль ч үед Хубилайн энэхүү хүчирхэг флоттой эгнэх усан цэргийн хүчин байсангүй. Хубилайн дээрх флотод 4100 усан онгоц бүхий 150 мянга гаруй цэргийн хүчин оролцжээ.

Хубилайн дайралтын үед Япончууд дотроо хагаралтай, ихээхэн цэрэгжсэн, байнгын дайн самуунтай, цэргийн эрхтнүүдийн буюу Камакурагийн ордны засаглал ид хүчээ авч байсан үе байжээ. Гэвч харийн гүрний хүчирхэг довтолгоон, айдас тэднийг нэгдсэн хүчин болгож, үндэстэн нийтээрээ дотоодын самуунаа мартаад нэгэн хүчин болон Монголын армийн эсрэг шаргуу тэмцжээ. Ямар ч үед өөр хоорондоо толхилцон байсан ханлигууд харийн довтолгооны өмнө нэгдэж, өвөр зуураа муудалцан байсан ахан дүүс гамшиг зовлонгийн өмнө ойртон нягтардаг. Гэвч өрнөд Европоос, өмнөд Сүн улсыг дуустал шувтлан байлдсан цэрэг, дайны асар их туршлагатай, Монголын мэргэжлийн армийн эсрэг хийж буй тэдний тэмцэл тийм ч удаан хоргоон тогтохооргүй байжээ. Японы арлыг айдас хүйдэс далайн хүйтэн хар давалгаан мэт нөмрөн авлаа. Бүр зүүн эргийн загасчид хүртэл Юаны цэргээс айхдаа далайдаа ‘загасчлахаар гарахаа ор тас мартаад гэртээ бүгэн тэнгэр бурхандаа, ер нь юу таарсандаа л залбирч гарчээ.

Японы бүх сүм хийдэд Монголын цэргийн эсрэг, тэдний эр зориг, сүр сүлдийг мохоох хараалын ном уншиж байжээ. Тухайн үед их нэр нөлөөтэй байсан эрдэмт лам гэгддэг Ничран хувраг тэргүүтэй 250 лам Камэяма болон Гоуда ордонд нэгэн зэрэг бясалгал үйлдэн, нэг хүн өдөрт 1200 боть ном, нийлээд 300 000 ном уншиж хараал хийжээ. Зарим сурвалжид 1000 лам хараал хийсэн ч гэдэг. Мөн Японд зэний шашныг дэлгэрүүлж явсан хятад лам У Ань нарын лам нар монголын цэргийн эсрэг зад тавьжээ. Японы цэргийн эрхтэнүүд нэг дор цугларан энэ аюул гамшигийн өмнө хэрхэхээ хэлцэж, цэрэг дайныг Хожа Токимунэ биеэр удирджээ. Монгол цэрэгтэй тулсан байлдаануудын тухай Японы түүх сударт маш олонтаа өгүүлсэн байдаг байна. Монгол цэргийн нум Япончуудынхаас хоёр дахин оготор мөртлөө сум нь харин хоёр дахин хол зайнд тун оночтойгоор тусч, маш их сүйтгэл учруулж байсныг гайхан, балмагдан    бичсэн байдаг гэнэ. Бас Монгол цэргүүд агаарт тэсэрдэг сум, их буу хэрэглэж, хэнгэрэг дэлдэн их чимээ үүсгэдэг нь Япончуудын хувьд үзэж хараагүй цоо шинэ юм байлаа. Монголчууд бүрээн дуугаар нэгэн зэрэг хөдөлж, мөн дуунаар давшин, ухрах нь, тарах, бөөгнөрөх нь гайхалтай сонин байсан гэнэ. Монголчууд байлдааны догшин их хар сүлдийг өргөж, сүр хүчнийг бадруулан байлджээ. Япончууд ч мөн мөчөөгөө өгсөнгүй, хүчээ шавхан эсэргүүцсэн байна. Тэдний хувьд эх нутгаа харийн түрэмгийллээс өмгөөлөн байгаа учир маш шаргуу эсэргүүцжээ.

1281 оны 6 дугаар сарын сүүлч, 7 сарын эхээр монгол цэргийн довтолгоон ширүүсч, Шинду хэмээх Монгол жанжинаар удирдуулсан зүүн замын цэрэг Цюсима арлаар довтолж, Фань Вэньху хэмээх хятад жанжинаар удирдуулсан Юаны төв замын цэрэг Хиродо арал, Кюшюгийн Така-шима арлуудыг дараалан авав. Японы цэргийн гол удирдагчид болох Цүнэ Сүкэ, Сүкэ Еши нар хүндээр шархдан дайны талбараас хөндийрч, Сүкэ Токи нь монгол цэргийн суманд сийчүүлэн үхжээ. Монголчуудын довтолгоон энэ эрчээрээ үргэлжилсэн бол Япончууд яах байсныг бүү мэд. Гэвч тэднийгтэнгэр бурхад нь ивээж… Монгол цэргийн удирддагуудын дунд хагарал гарч, довтолгоон зогссон төдийгүй эргээд усан онгоц руугаа буцацгаасан байна. Уг нь Хубилай хаан энэхүү хүчирхэг флотоо зүүн өмнөд Азид аян дайн хийж, ихэд туршлагажсан Монгол жанжин Зүрчид угсааны Алахаанаар удирдуулсан боловч тэрээр флотыг Шар тэнгэст орохоос өмнө нас баржээ. Ингээд түүний оронд Флот командлах үүргийг Атаахай хэмээх нэгэн Монгол жанжинд даалгасан гэдэг боловч түүний нэр Японы түүх шаштируудад огт дурдагдсангүй, харин төв замын цэргийг командлан байсан Фань Вэньху хэмээх хятад жанжин үнэн хэрэг дээрээ цэргийг ерөнхийд нь захиран байсан бололтой хэмээн судлаачид тэмдэглэсэн байх юм. Ерөөсөө уг довтолгооны амжилтгүй болсоны нэг шалтгааныг Хубилай хаан энэхүү хятад жанжинд их эрх мэдэл өгч явуулсантай ч холбон тайлбарласан нь бий. Фань Вэньху цэргийн довтолгооныг цааш өрнүүлэн давшихийн оронд шинээр эзэлсэн газар нутагтаа хэрхэн тариалан тарих вэ?, яаж амь мэнд энэ дайнаас буцах вэ? гэсэн сэтгэгдэлтэй байсан гэнэ. Энэ бүхнээс болж Фань Вэньху болон Монгол жанжин Шинду, Солонгос жанжин Хон Тагу, Ким Панён нарын хооронд хагарал гарч нэгдсэн командлал, төвлөрсөн довтолгоон хийж чадахгүй болсон байна. Тэгээд монгол цэрэг бүтэн сар орчмын хугацаанд гол бус хэд хэдэн арлаар тойрон төдийлөн ашигтай бус ойр зуурын дайралт хийсээр цаг алдаж, энэ зуур Япончууд ч нэг сэхээ авч, хүчээ базааж байжээ. 7 дугаар сарын сүүлээр Монгол цэргүүдийн дийлэнх хувь нь далайдаа гарч, усан онгоцондоо буцжээ.

Яг энэ үеэр 8 дугаар сарын нэгний өглөөгүүр далайд шуурга дэгдэж, үдшээр ширүүссээр шөнө гэхэд аянгат аадар орон, маш хүчтэй хар шуурга хөдөлжээ. 8 дугаар сарын 2-ны өглөө гэхэд шуурга ч намдаж, цусанд будагдсан мэт их улаан наран далайн мандалд хөөрөхөд Японы тэнгэсийг дүүргэн байсан нөгөө үй олон цэргийн хөлөг онгоцууд бүгд үзэгдэх бараагүй болсон байлаа. Ганцхүү далайн мандалд эвдэрсэн хөмөрсөн онгоцны сэг, шураг хаа нэгтэй хөвөн, далайн эргийн хад цохионд гуядагдан сүйрсэн хөлөг онгоцны араг яс энд тэнд ёрдойн байжээ. Ийнхүү дэлхийн цэрэг дайны түүхэнд урьд хожид байгаагүй Монголын хүчирхэг их флот ганцхан шөнийн дотор далайд живж, зарим сударт бичсэнээр 150 мянган цэрэг амь үрэгдсэн байна. Цөөн тооны хятад, солонгос цэргүүд амьд үлдэн, нутгийн зүг санд мэнд буцацгаасан ба уулаасаа усанд муу монгол цэргүүд бараг толгой дараалан тэнгэсийн шорвог усанд үйжээ. Далайн шуурганаас амьд үлдэн эргийн зүг тэмцэн ирсэн бүхнийг нь самурайн сэлэм тосон, хайр найргүй хяргаж байжээ.

Түүх сударт бичсэнээр тэр их цэргийн тал хувь нь л Монголчууд байсан, үлдсэн хэсэг нь Солонгос болон Хятадын нутгаас татсан цэрэг байсан гэдэг. Монгол цэрэг гэдэгт мөн зүрчид, уйгур цэргийг ч оруулан тооцдог байжээ. Гэсэн ч 40 гаруй мянган монгол эрс тэрхүү дайнд оролцжээ. Тэднээс чухам хэд нь эх нутагтаа эсэн мэнд очсон тухай ямар ч мэдээ сэлт алга байна. Ийнхүү мянга мянган монголын зоригт эрс харийн далайд ясаа тавьжээ. Гэхдээ энэ бол эхний удаагийн сүйрэл биш байлаа 1281 оны энэхүү эмгэнэлт явдлаас 7 жилийн өмнө мөн яг ийм юм болжээ. 1274 оны намар 10 дугаар сарын эхээр Солонгосын Масанаас Японы арлын зүг хөдөлсөн Их Монгол улсын цэргийн флотыг мөн дээрхийн адил хувь тавилан тосож байлаа. Энэхүү эхний удаагийн аянд Монгол, Солонгос, Хятад нийлээд 25 мянга гаруй цэрэг, их, бага 900 гаруй усан онгоцтой оролцжээ. Энэ тоо ч бас далайн цэргийн түүхэнд дээгүүрт бичигдэх тоо юм. Энэ цэргийн бүрэлдхүүнд 4000 гаруй монгол цэрэг жанжин Шиндугийн удирдлаган дор тулалдаж, цэргийн гол хүчин болох 15000 орчим хятад цэрэг хятад жанжин Лю Фусянын удирдлаганд, үлдсэн нь Солонгос жанжидын удирдлагад байжээ.

Шиндугийн удирдсан Монгол цэргүүд 10 дугаар сарын эхээр өнөөх Цюсима аралд гарч, хэдэн өдрийн ширүүн довтолгооны дараа тус арлыг эзэлж авчээ. Тэгээд Хокозаки болон Ики арлуудыг дараалан эзэлж, Изамү арлыг довтолжээ. Цаашлан Солонгос цэрэгтэй нийлэн Япончуудын гол түшиц газар болох Хаката хотыг довтолсон байна. Япончууд хэдийгээр маш их эрэлхэг зориг гарган тулалдсан ч Монгол цэргийн эрчит сумны өөдөөс яаж ч чадахгүй байлаа. Япон даяараа Монгол цэргийн эсрэг хараалын ном уншиж, далайн хүчит хар шуурганаа урин дуудаж байлаа. Яг ийм эгзэгтэй үед Монголын армийн гол хүчнийг командлан байсан хятад жанжин Лю Фусян дайны талбарт хүндээр шархдан далайдаа онгоцондоо гарахад түүний удирдлагад байсан 15 000 хятад цэрэг бүгд буцаж далайдаа гарчээ. Монгол болон Солонгос цэргийн хүчин мөхөсдөж, цэргийн шуурхай зөвлөлгөөн хийсэн байна. Ингээд цэргийн хүчин дутагдсан тул хятад цэргийн араас онгоцондоо гарах нь зүйтэй гэж шийдээд 10 дугаар сарын 20-ны орой хуурай газраас далайд гарч, онгоцондоо очжээ. Гэтэл үдшээс эхлэн далайд гэнэтийн хар үүл гаран, шиврээ бороо орж эхэлсэнээ шонө дундаас хүчтэй хар шуурга дэгдэн цэргийн хөлөг онгоцуудыг дараа дараалан хөмөргөж гарчээ. Энд 700 гаруй усан онгоц сүйрч, их цэргийн тэн хагасаас илүү нь усанд живжээ. Чухам энэ золгүй явдлыг Хубилай хаан ялагдал гэж үзсэнгүй. Ихээхэн бэлтгэл, нарийн судлагаа явуулсаны эцэст даагаа нэхэхээр 7 жилийн дараа хоёрдахь флотоо илгээсэн тэр… Гэвч түүнийг өнөөх үхлийн хар салхи аанай л тосон байжээ.

Хубилайн хоёр дахь флотыг сүйрэхэд Японы эх газарт 10 орчим мянган монгол цэрэг үлджээ. Хэдийгээр цөөн монгол цэрэг гол хүчнээсээ салан, удирдлагагүй болсон ч дотроосоо нэгнээ сонгон удирдуулаад далайн давалгаа мэт Японы арлын гүнээс ар араасаа ирэх довтолгооныг нэг сарын турш няцаасаар байжээ. Энэ хооронд эвдэрсэн завь онгоцуудаа засахыг оролцож, гэвч нэгдүгээрт тэдэнд солонгос мужаан байсангүй, нөгөөтэйгүүр самурай нарын өдөр шөнөгүй ширүүн довтолгооны дундуур тийнхүү хөлөг онгоц засаж сэлбэнэ гэдэг бүтэхгүй ажил байлаа. Арайхийж бүтээснийг нь Япончууд шөнөөр довтолж галдачихна. Тэдгээр монгол эрс манай их цэрэг эргэж ирнэ, Хубилай хаан яавч зүгээр байхгүй, Япончуудын хандыг сайн дарж өгөх болно хэмээн итгэж, самурайн зэрлэг суман дундуур далайн мандлыг сүүлчийн мөчөө хүртэл итгэл найдвар тавин харсаар байжээ. Хэдийгээр их тэвчээр гарган тулалдсаар байсан ч арлын гүнээс ирэх япончуудын арми тасарсангүй, эхний эгнээг нь хяргахад араас нь шинэ шинэ арми тулалдаанд нэмэн орж ирсээр байжээ. Ар тал байхгүй, хүнс хоол дутмаг, монгол цэргийн гол сүнс сүлд нь болсон морь байхгүй, цөөн хэдэн монгол цэрэгг үхэл гэдэг тун тодорхой болжээ. Тэд бүхэл бүтэн үндэстэнтэй тулалдаж байгаагаа сайтар мэдэж байлаа. Япончуудад бууж өгөх тухай ойлголт ч байж таарахгүй. Самурай нар олзлогдсон зарим нэгийг нь тэдний нүдэн дээр шууд хэрцгийлэн хороодог байжээ.

Тэгээд хамгийн сайн хамгаалалт бол хамгийн сайн довтолгоон байдаг гэсэн хувилбарыг сонгож авчээ. Тэд алагдсан самурайн хувцас, хэрэглэл, туг хиурыг нь шөнөөр тайчин авч, хувцаслаад, самурайн нэгэн бүлэг цэрэг болон хувирч, тэдний туг хиурыг нь хийсгэсээр, үүр шөнийн үнэгэн харанхуй, өтгөн мананг ашиглан нэгэн хэрэм цайзын гадаа очжээ. Үүд сахиж байсан цэргүүд ч тэднийг Японы гүнээс шинээр нэмэн ирж байгаа самурайн бүлэг байна хэмээн бодож, хаалга үүдээ нээж өгөхөд шалавхийн орж уг цайзыг эзлэн авсан байна. Энэ хэрэмд Японы нэлээд нөлөө бүхий язгууртаны эзэмшилд байдаг, тэнд орд өргөө нь ч байсан гэдэг. Монгол цэргийн үлдэгдэл тэрхүү цайзыг хэсэг хугацаанд тогтоон барьжээ. Гэвч өдөр өдрөөр, цаг мөчөөр эх газраас алслагдан таслагдсан тэдний хүчин шавхарах нь аргагүй юм. Самурай нарын эгнээ эх нутгийнхаа гүнээс үерийн усан мэт ар араасаа түрхэрэн нэмж ирсээр байв. Зугтаах орон зайгүй болсон, амь зулбан нуугдах нүх сүвгүй ийм тохиолдолд хомрогонд орсон чоно эцсийн мөчид эргэж дайрдаг лугаа адилаар Монголчууд сэтгэж, эцсийн хүчээ шавхан Японы эзэн хааны ордон руу дайрч эзлэхээр хэд хэдэн удаа шаргуу оролдсон байна. Яг л шатарт байдаг шиг ноёныг нь унагахаар… Хэрвээ Японы хааны ордоныг эзэлж, эзэн эрхт шёогуныг нь барьцаанд авч чадвал тэрхүү бүхэл бүтэн үндэстний, цэрэг армийн, их далайн бүслэлтээс мэнд мултрах цор ганцхан боломж энэ байсан нь ямраар ч сэтгэхэд ойлгомжтой. Гэсэн ч тэдний энэ оролдлого амжилтанд хүрэх магадлал мянганы хувиар хэмжигдэж байсан нь ч бас ойлгомжтой.

Гэвч эцсийн цор ганц боломжийг шавхан ашиглах нь гагцхүү Ази, Европыг хөндлөн гулд туучин гаталсан Монгол дайчдын үр сад, чин зоригт, авхаалж самбаа, бодлого төгөлдөр эрсийн ажил билээ л. Тэд аз хийгээд эзэд найдсангүй, гагцхүү өөрсдийн эр зориг, авхаалж самбаа, ийм хүнд сорилтыг туулж чадах тэвчээр чадвартаа найдсан байна. Цөөхөн монголчуудын тэрхүү зоримог, шийдмэг дайралтууд чоно авлаж мэдэхгүй, бартай улаан гараараа тулж үзээгүй самурай нарын зүүдэнд ч оромгүй явдал байж. Эх нутаг дээрээ, их армиараа хамгаалуулсан Японы тэргүүнүүд тэрхүү өдөр шөнөгүй тулсаар ядарч туйлдсан, сум хэрэглэлээ шавхсан Монгол цэргийн нэг түм хүрэхгүй үлдэгдэлээс юуны айх билээ. Цөмөрч орсон өнчин ганц хүү бэрс болдогсон билүү. Гэсэн ч Монгол цэргийн энэ овжин довтолгоон Камакурагийн ордоныхоныг ихэд сандаргаж, барьц алдуулжээ. Монгол цэргийн сүүлчийн хүн Японы эзэн хааны ордны хэрмийн ёзоор самурайн хурц илдэнд хэдэн хэсэг тасар цавчуулан унасан хойно л тэд сая нэг юм эдгээр цөөхөн үлдэгдэл монгол цэрэг ийнхүү байлдаж байгаа юм, хэрвээ Юаний их флот бүтнээрээ арлын гүн рүү довтолсон бол юу болох байсныг айдас хүйдсээрээ голдоо ортлоо мэдрээ болов уу.

Гэвч Япончууд өнөөг хүртэл Монголчуудын довтолгооныг няцаасан нэгэн гол хүчин зүйл бол өөрсдийн шаргуу, эрэлхэг эсэргүүцэл хэмээн зарлан мандуулсаар байдаг байна. Гэсэн ч тэдний зүрх сэтгэлийн гүнд орсон айдас нь өөрийн эрхгүй далайн шидэт хар салхинд шүтэх шүтлэгийг бий болгожээ. Далайн шидэт хар салхинд тахилга оргох сүм ч олноороо байгуулагдсан байна. Өнөө ч түүндээ мөргөсөөр байдаг гэнэ. Монгол цэргүүдийн шарилыг нэгэн дор, хадан хавцалд цуглуулж булаад тэрхүү булаасан дээрээ Монгол цэргийн сүр хүчин, зориг чадлыг хариулсан шившлэгг чулуун хөшөө бүтээн, тэдний сүнсийг нь дахин босож ирэхээс сэргийлэн даржээ.

Гэхдээ сүүлийн үеийн судалгаагаар агуу флот сүйрсний гол учир зөвхөн хар салхинд байсангүй бололтой. Далай тэнгист хар салхи төдийгүй элдэв догшин шуурга давалгаа болж л байдаг. Түүнийг урьдаас тааж мэдэхгүй тул үрэгдэх нь үрэгдэж, үлдэх нь үлдэж л байдаг. Тэр үеийн далайчид байгаль дэлхийн догшин ширүүнтэй тэмцэх ухааныг тодорхой хэмжээгээр эзэмшсэн байсан нь тодорхой. Гэлээ ч дийлэнх хэсэг нь эмгэнэлтэйгээр сүйрсний шалтгаан бол алсын аян дайнд зориулан усан онгоцны флотыг захиалан хятад, солонгос ажилчдаар хийлгэхэд итгэл эвдсэн хятад ажилчид их хааны флотын хөлөг онгоцнуудыг углуурга болон суурь доод эх биеэнд дутуу мөн гэмтэлтэй угсарсан нь далайн шуургыг тэсвэрлэлгүй олноор сүйрэх шалтгаан болжээ. Хуурай газар байлдах тулалдахдаа хавтай монголын цэргийн дарга, даамлууд тэднийг харгалзан хянаж байсан ч нарийн учрыг яаж мэдэх билээ. Мөн тэнгис далайн бус эх газрын гол мөрөн, нууранд хөвөх зориулалттайгаар босгосон онгоц ч байв. Тэдгээр нь далайн шорвог усанд амархан элэгдэж мууддаг байсныг японы эрдэмтэд судалгаа шинжилгээнийхээ дүнд 2000 онд тогтоосон байна. Үүнийг Английн ВВС телевиз шинжлэх ухааны нэвтрүүлэг болгон дэлхийд цацжээ.

ЭМЭГТЭЙЧҮҮДИЙГ ТАМХИ, ТАРГАЛАЛТААС ИЛҮҮ ХӨГШРҮҮЛЭГЧ ХҮЧИН ЗҮЙЛС

munkhbat — Mon, 26 Feb 2018 16:12:16 +0800

Эрдэмтдийн хийсэн шинэ судалгаа үнэхээр итгэмээргүй үр дүнг харуулжээ. АНУ-ын Виржиния мужийн Жорж Мейсоны их сургуулийнхан амьдралын ямар хүчин зүйлс хөгшрөлтөд илүү нөлөөлдөг болохыг тогтоожээ.

"Бид гарсан үр дүндээ үнэхээр гайхсан шүү. Эмэгтэй хүн хүүхэд төрүүлснээр ДНК нь бүхэл бүтэн 11 жилээр хөгширдөг юм байна” хэмээн судалгааг хийсэн доктор Анна Поллак мэдэгджээ.

Төрөлтийн дараа эмэгтэй хүний ДНК-ийн теломер дунджаар 4,2%-иар богиносч байжээ. Үүний урь нт хөгшрөлтийн үйл явц, насжилт, ерөнхийдөө эрүүл мэндтэй холбоотой байдаг. Өөрөөр хэлбэл теломер урт байх тусмаа илүү залуу, эрүүл байдаг гэсэн үг. 4,2% гэдэг нь ойролцоогоор 11 жил гэсэн үг юм.

Тамхидалт, таргалалт ч теломеруудыг ингэж ихээр багасгадаггүй аж. Гэхдээ энэ нь хүүхэд өсгөх үед үүсдэг стресстэй холбоотой гэж эрдэмтэд үзэж байна. Ялангуяа төрөөс хүүхэд өсгөх, хүмүүжүүлэхэд анхаарал халамж бага тавьдаг улс орнуудад түгээмэл гэж эрдэмтэд мэдэгджээ.

Судалгаанд 20-44 насны 1505 эмэгтэй хамрагдсан бөгөөд тэд 1999-2002 онд шинжилгээнд оржээ. Тэдний ДНК-ийн теломеруудын хэмжээг үзэж, хэсэг хугацааны дараа шинэ шинжилгээ хийж, шалгасан байна. Гэтэл энэ хугацаанд хүүхэд төрүүлсэн 444 эмэгтэйн теломерууд илт богиноссон байжээ.

Дашрамд сонирхуулахад долоо хоногт ядаж 1 удаа секс хийх нь таашаал авсан ч бай, үгүй ч бай, эмэгтэй хүний насыг уртасгаж, залуужуулдаг гэсэн өөр нэгэн судалгаа ч байдаг гэнэ.

Хүч, хийморио хэрхэн сэргээх вэ?

tonshuul — Tue, 20 Feb 2018 08:41:29 +0800

Монголчуудын хүч, хийморь зан заншилд нь гүн бат оршиж ирсэн. Гэвч янз бүрийн шалтгаанаар өв соёлоо гээж, мартагнаж, түүнээс улбаалан хүч хийморь доройтож ирсэн гэж зарим судлаач үздэг.

Улс, гэрийн жаврыг үргээгч тууль

Тухайлбал, монголчууд гэрийн хийгээд улсын жаврыг үргээж, эрч хүчийг олуулагч нь тууль гэж үздэг байв. Туульчийг гэр хотдоо урьж, хэдэн өдөр сараар тууль хайлж ирсэн нь ийм учиртай. Туульсаасаа эрчүүд нь хүч хийморь авч айл гэр, улс орон дэвжин дээшилж, хүчирхэг болдог хэмээн уламжилж ирсэн. Ган гачиг гарахад тууль хайлахад бороо хураа   урин залдаг хүн- байгалийн шүтэлцээг эрхэмлэдэг нь эртний язгууртай. Харамсалтай нь социализмын жилүүдэд тууль хайлах өв уламжлал гээгдэж, бүдгэрч, ёс уламжлал мартагдсан. Язгуур соёлоо мартсан учраас монголчууд хүчээ авч чадахгүй байна гэж үздэг хүмүүсийн нэг нь Халимагийн нэрт туульч, жангарч О.Цагаанзам юм. Тэрээр "Хүмүүс дууг тууль шиг хүлээж авч чадахгүй.Туулийг бас хамаагүй хайлж болохгүй. Дайсандаа, муу санаатай хүнд туулийг хайлж болохгүй. Тууль бол арга чадал, омог. Зөв санаа сэтгэлтэй хүмүүст л хайлдаг учиртай. Туулиа хайлбал, Монголын заяа сэргэнэ, монгол эрчүүдийн хийморь босоо байна” хэмээн байр сууриа олонтаа илэрхийлж ирсэн нэгэн билээ. Чингис хааны үед монголчууд тэнгэрээ тахиж, тууль хайлдаг байв. Сүүлийн жилүүдэд өв уламжлал сэргэж тахилга, тайлга үйлддэг болсон ч тэнгэрээ бус уул усаа л тахиж байгаа. Өөрөөр хэлбэл, тэнгэр тахих ёс заншил ор тас мартагдсан гэж болно.

Адууны хийморь хүний хийморийг дагуулдаг

Монголчууд адууг хүний дотно нөхөр хэмээн үзээд зогсохгүй молор эрдэнэ хэмээн хайрлан хүндэтгэж ирсэн ард түмэн. Адуутай ёс бус харицах нь монголчуудын хийморийг доройтуулна гэж үздэг тул ийм зүйл хийсэн сэдсэн хүнийг Их засаг хуулиар хатуу шийтгэдэг байв.

Уул, овоон дээр зөвхөн адууны толгойг л залдаг. Тэгвэл сүүлийн жилүүдэд гахай, нохойн толгой тавих, шатаах зэргээр янз бүрийн шалтгаанаар уул, овоо лусыг хилэгнүүлж ган гачиг, аюул гамшиг гарах болсон. Иймд Цагаан сарын өмнө гэр орон, орчин тойрноо цэвэрлэхдээ уул, овоогоо ч бас цэвэрлэх хэрэгтэй юм.

"Өв уламжлалын өврийн дэвтэр” номоос

АРД ТҮМНИЙ ХҮҮ

munkhbat — Thu, 15 Feb 2018 11:40:22 +0800

БНАСАУ-ын удирдагч асан Ким Жөн Ирийн төрсөн өдөр энэ сарын 16-нд тохионо. Энэ өдөр бол БНАСАУ-ын хувьд хамгийн том баярт үйл явдлын нэг юм.

Одоогоос 54 жилийн өмнө буюу 1964 оны зургадугаар сарын 19-нд удирдагч Ким Жөн Ир Солонгосын Хөдөлмөрийн намын Төв хороонд ажлаа эхэлсэн бөгөөд Солонгосын Хөдөлмөрийн намыг удирдсан бараг хагас зуун жилийн хугацаанд тэрбээр намын бүтээн байгуулалтад гарамгай гавьяа байгуулсан билээ. Тэр бол улс орныхоо хөгжил цэцэглэлт болон ард түмнийхээ төлөө өөрийн биеийг зориулдаг удирдагч байсан. Удирдагч төрсөн өдрөөрөө хүртэл ажилладаг байсан бөгөөд 1982 оны хоёрдугаар сарын 16-ны өдөр ч гэсэн түүний хувьд энгийн ажлын өдөр шиг өнгөрчээ. Хамтран ажиллагсад нь түүнд төрсөн өдөр нь тохиож буй тул гэртээ эрт харьж, амрахыг зөвлөсөн ч улсаа илүү хүчирхэг болгохын тулд ажиллах хэрэгтэй хэмээж байсан гэдэг. Харин 1999 оны хоёрдугаар сарын 16-ны өдөр тэрбээр Aрдчилсан Солонгосын Ардын армид зочилж, бэлтгэл сургуулилтад нь анхаарал хандуулж, орчин нөхцөлтэй нь танилцаж өнгөрөөжээ. Ардын намын төв хороонд ажиллаж эхэлснээсээ хойшхи 35 удаагийн төрсөн өдрийнхөө 20-ийг нь улс орныхоо хөгжил цэцэглэлтийн төлөө ажиллаж өнгөрөөсөн байна. 1974 оны төрсөн өдрөө Ерөнхийлөгч Ким Ир Сений үзэл суртлыг сурталчлах үйл ажиллагааг явуулж өнгөрөөсөн бол 1984 оны төрсөн өдрөөрөө Солонгосын Ажилчдын намын төв хороонд "Иргэдийн амьдралын боломжийг хэрхэн сайжруулах вэ” нэртэй илтгэл тавьж, ард иргэдийнхээ аж амьдралыг сайжруулахад анхаарал хандуулж байжээ. 1993 онд төрсөн өдрөө тэмдэглэж байхдаа Социалист ажилчин залуусын лигийн Конгресст заавар зөвлөгөө өгч байв. Удирдагч төрсөн өдөр бүрээ энгийн ажлын өдрүүд шиг өнгөрөөж байсан нь тэр ард иргэддээ санаа тавьдаг, хайрладаг гэдгийг харуулж байгаа юм. Түүнчлэн төрсөн өдрөөрөө жил бүр солонгос хүүхэд бүрт бэлэг илгээдэг байжээ.

КИМ ЖӨН ИР: АРД ТҮМНИЙ УДИРДАГЧ

1982 оны гуравдугаар сард тэрбээр "Жүчэгийн үзэл санааны тухай” бүтээл гаргасан юм. Ингэснээр уг үзэл санаа нь бие даасан үзэл санаа болж дэлгэрэв. Удирдагч Ким Жөн Ирийн удирдлага дор намын бүх гишүүд жүчэ үзэл санаагаар "зэвсэглэж”, нэг үзэл санаа, нэг төвд үндэслэсэн шударга ёсны нэгдлийг бий болгосон юм. Удирдагч Ким Жөн Ирийн намын бүтээн байгуулалтад байгуулсан бас нэг гавьяа бол Солонгосын Хөдөлмөрийн намыг ард түмний төлөө үйлчилдэг нам болгосон явдал юм. Солонгосын Хөдөлмөрийн намын зорилго, үүрэг бол ард олны бие даасан байдлын төлөө тэмцэхэд оршиж буй юм. Намын ажил бол шууд хүнтэй харилцах ажил бөгөөд намын ажилтнууд ард түмний дунд орж, тэднийг сонсч, амьдралд нь гарч буй асуудлыг шийдвэрлэхийг намын ажлын чухал зарчим болгожээ. Удирдагч үргэлж "Шинэчлэл бол хүмүүс хүсэл зорилгоо биелүүлэх боломж, шинэчлэл хэдийнэ эхэлсэн” гэж хэлдэг байжээ. Түүний баримталж ирсэн бодлого нь дэлхий дээрх цор ганц бодлого юм. Тэр цаазаар авах ялаар шийтгүүлсэн олон мянган хүнд өршөөл үзүүлж, олон зуун хүнийг орон гэртэй болгожээ. Өнгөрсөн зууны сүүлч үеэр БНАСАУ-ын эсрэг үзүүлэх АНУ-ын дарамт шахалт улам нэмэгдэж эхэлсэн бөгөөд энэ үед тэрбээр ард иргэдээ, социализмыг, ард иргэдийнхээ аюулгүй байдлыг хамгаалахын тулд Сөнгүн буюу "Цэрэг арми тэргүүлсэн бодлого” санаачлан баримталж үлгэр жишээ үзүүлсэн юм. Энэ бодлогын үндэс нь батлан хамгаалах хүчин чадалтай байж эдийн засгийн хувьд хүчирхэг болох тухай үзэл баримтлал юм. Тэр амьдралынхаа бүхий л цаг үеийг ард түмнийхээ төлөө зориулсан. Түүний туйлын хүсэл бол ард иргэдээ аз жаргалтай амьдруулах байв. Үүнээс өөр юу ч түүнийг аз жаргалтай болгодоггүй байв. Өөрийнхөө мөрөөдлийг бодит болгохын тулд тэрбээр цаг агаарын ямар ч нөхцөлд урт замыг туулан явсаар л байсан. Овон товон ихтэй хөдөөний замаар ч, дээрээс ус дусалж байдаг уурхайгаар ч, усан цахилгаан станцын усан туннель дотор ч, хаана ч байсан тэр юуг ч ажрахгүй урагшилсаар байсан. Тэр хамтран ажиллагсдаасаа үргэлж "Ард түмэн үнэхээр үүнийг хүсч байгаа болов уу” "Хүмүүс юу гэж хэлэх” бол гэж асуудаг байжээ. Энэ хоёр асуулт түүнийг зөвхөн ард түмнээ боддог гэдгийг илэрхийлнэ. Түүний амьдралдаа хэрэгжүүлдэг байсан ганц уриа бол "Ард түмнийхээ төлөө ажилла” байв.
Ким Жөн Ирийн дэвшүүлсэн хүчирхэг улс байгуулах бодлого ч ард түмний амьдралын төвшинг огцом дээшлүүлэхэд оршиж байлаа. Пхеньяны төрөх эмнэлгийн төв танхимын шалыг өнгө өнгийн гоёмсог 100 тонн орчим чулуу шигтгэж чимсэн байдаг бол мөн ийм хэмжээний чулуугаар Пхеньяны алдартай хүмүүс л үйлчлүүлдэг "Okryu” рестораны шалыг чимсэн байсан нь удирдагчид таатай санагддаггүй байсан гэдэг.
Ким Жөн Ирийг улс орноо удирдаж байх явцдаа үр жимс тариалж, хар хилэм загас, яст мэлхий, могой загас үржүүлж, гахайн ферм, шувууны үйлдвэр, загасны аж ахуй ихээхэн анхаарал хандуулж байсан нь өнөөг хүртэл үр өгөөжөө өгч ард түмнийг хоол хүнсээр хангахад чухал үүрэг гүйцэтгэж байгаа билээ. Мөн гадаад улс орнуудад айлчлах үеэрээ ард иргэдийнхээ амьдралыг дээшлүүлэх ямар боломж байна вэ, хэрхэн ард түмнээ чанартай бүтээгдэхүүнээр хангах вэ гэдгийг л эрэлхийлдэг байв.
Түүний ОХУ-д хийсэн айлчлалыг дагаж явсан нэгэн сэтгүүлч номондоо "Ким Жөн Ир зүрх сэтгэлээ зөвхөн ард иргэдээ аж жаргалтай, эрүүл энх амьдруулахад зориулсан” хэмээн бичсэн байдаг. Мөн өнгөрсөн 2009 онд тэр 26 мянган км галт тэргээр явж, ард иргэдтэйгээ уулзсан байдаг. БНАСАУ-ын хойд бүс нутагт орших
"Huichon” цахилгаан станцыг барих төсөл явагдаж байх үед төслийг санаачлагчид цахилгаан станцыг барихад 10 орчим жил зарцуулна гэж тооцоолж байсан ч удирдагч
Ким Жөн Ир зааварчилснаар цахил-гаан станцыг ердөө гуравхан жилийн дотор барьж дуусгасан юм. Хүмүүс түүний заавар, зааварчилгаа, зөвлөмжийг ихэд хүндэтгэдэг байснаас гадна түүнийг эцэг хэмээн хүндлэн дуудаж, дагадаг байсан юм.
Түүний улс төрийн бодлого нь итгэл үнэмшил, хайр энэрэл дээр тогтдог гэхэд хилсдэхгүй. Тэр ард түмнийхээ бүх зүйлд тухайлбал, давс, гутал, хувцас, ундны цэвэр ус, шатахуун, халаалт зэрэг өдөр тутмын энгийн хэрэглээнд ч анхаарал тавьдаг байв. Түүнчлэн хүмүүс түүний талаар үлгэр домог мэт түүх ярихыг, ард түмэн түүнд хэчнээн хайртай байсныг төвөггүй мэдэх боломжтой. "Ким Жөн Ир миний дээр ард түмэн байгаа. Би бол ард түмний хүү” гэсэн итгэл үнэмшил бол зөвхөн түүнийх юм.
Эх орон, ард түмний талаарх Ким Жөн Ирийн зүтгэл нь Ким Ир Сенээс залгамжилж авсан эх орныхоо хувь заяа, ард түмний хувь заяаг өөрөө хариуцна гэсэн дээд ухамсар, үүргээс урган гарсан. Мөн түүний эх оронч үзэл нь Солонгосын ард түмэнд залгамжилж өгсөн эрхэм дээд оюуны өв, практикийн үлгэр жишээ болж байгаа юм.
Удирдагч Ким Жөн Ир таалал төгссөн боловч Солонгосын Хөдөлмөрийн нам түүнийг намын ерөнхий нарийн бичгийн даргаар мөнхөд дэвшүүлсэн билээ.

Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улсаас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдын яам

Цагаан сар ба ёс заншил

munkhbat — Thu, 15 Feb 2018 09:19:00 +0800

Эрт дээр үеэс монголчууд байгаль, эх дэлхийтэйгээ харилцан байгалийн өнгө аясыг даган нүүдлийн мал аж ахуй эрхлэн малынхаа үр шимээр амьдарсаар иржээ. "Цагаан сар” хэмээх баярыг элбэг дэлбэг, өнгөтөй өөдрөг сайн сайхан бүхнийг билэгшээн муу муухай зүйлсийг төгсгөл болгон цээрлэж, намар мал тарган, цагаан идээ элбэг үед "Цагаан идээний баяр” гэж тэмдэглэдэг байсан бөгөөд 1206 онд Чингис Хаан Их Монгол Улсыг байгуулан "Цагаан сар”-ыг хаврын эхэн сард буюу мал төллөж, идээ цагаа, өвс ногоо дэлгэрч байх үеэр тэмдэглэвэл зохилтой хэмээн зарлиг буулгажээ. Үүнээс хойш цагийн аясыг даган жилийн өнгийг монгол зурлагаар, од гарагсын байршил, сарны тооллоор тоолон одоогийн бидний мөрдөж буй тоололлоор хаврын эхэн сарын шинийн нэгнээс эхлэн тэмдэглэдэг болсон уламжлалтай. Монголчууд сүүг эх хүний эрхэм нандин сэтгэлээр дээдлэн билэгшээн тэнгэр, байгаль эхдээ сүүн цацлаа өргөдөг. Сүү цагаа гэж хэллэгдэгээс үүдэн сүү шиг ариун нандин цагаан амьдралыг билэгшээн "Цагаан сар” хэмээн нэрлэжээ.

Битүүлэх ёсон

Монголчууд өвлийн адаг сарын сүүлчийн өдөр битүүлдэг. Битүүлэх гэдэг нь билгийн улирлын сар бүрийн 30-д тэнгэрт сар үл үзэгдэх битүү харанхуйгаас үүдэн буурал жилийн отголох өдрийг тэмдэглэхийг хэлнэ. Энэ өдрийг тусгай зан үйлээр үддэг. Мөн хүнээс зээлсэн мөнгө зоос, эд мал бавал даруйхан эргүүлэн өгөх, хэрэлдэж эв түнжин эвдэрсэн, хэн хүнтэй зориуд уулзаж эв эеэ засдаг.

Битүүний өмнөх өдөр айл болгон бурхан шүтээнээ тахин, гэр орныхоо тоос шороог гөвж, хог буртагаа цэвэрлэдэг. Энэ өдөр эмэгтэйчүүд нь идээ цагаагаа бэлтгэж харин эрчүүд нь хүлэг морьдоо барьж хур дэлийг нь засч бэлддэг. Битүүний орой өрхийн тэргүүлэгч гэрийнхээ баруун тотгоны дээр цагаан чулуу, цэвэр тунгалаг мөс тавьж сайн зүгийн тэнгэр сахиусуудын орох үүдийг нээдэг. Мөн зүүн тотгоны дээр өргөс, харгана, шарилж тавьж муу зүгийн ад зэтгэрийн хорлолыг хөөж буцаадаг. Ингээд шинэ сайхан хувцасаа өмсөцгөөн гал бурхандаа дээж өргөөд дараа нь битүүлдэг.

Хадагтай золгох ёсон
Хадагтай золгох, хадаг барьж золгох нь золгогчоо хүндэтгэж байгаагаа илэрхийлэх талаараа адтл боловч ялгаатай тал бий. Хадаг баоьж золгох ёсонд дүү хүн нь ахмаддаа хадгаа бүрмөсөн өгч золгодог бол хадагтай золгох ёслолд хадгаа хүнд өгдөггүй, ямагт өөртөө авч байдаг. Ямар ч насны хүнтэй хадагтай золгож болно. Хадагтай золгоно гэдэг нь хадагныхаа нэг үзүүрээс баруун гарынхаа ядам хурууг дотор талаас нь нар зөв хоёр ороогоод чигчий хурутай тал руу доош унжуулсан чигээрээ злолгоно. Мөн таныг золгох гээд дөхөж очиход цаад хүн хадаг авч хуруугаа ороогоод эхэлбэл та энэ хүн намайг ихэд хүндэтгэж байгаа юм байна гэж бодоорой.

Хадаг барих ёсон
Монголчудын баяр ёслолд хадгийг эдийн манлай болгон барьдаг. Хадаг нь хээ угалз, үсэг чигээрээ маш олон янз бөгөөд урт богиноороо ч харилцан адилгүй байдаг.Хээ чимгийн байдлаар хүний дүрстэй Аюуш хадгийг эцэг эх, ахмад настан, эрхэм хүнд голчлон барих бөгөөд нар, сар үсэг бүхий Нанжвандан хадгийг ихэвчлэн оршуулгын ёслолд хэрэглэнэ. Хадгийг барих хүн рүүгээ амыг нь харуулж хүндийн эрэмбээр мэхийх юмуу сөгдөж барина. Авах хүн нь хариу мэхэсхийн хадгийг хоёр гардан аваад нямбай эвхэж хямагдах ёстой. Хадгийг барихдаа уул ёслолын тухай бэлэгтэй үг өгүүлж сүүлд нь эл баярт нийцүүлэн барих хадгийнхаа тухай лоорхи үгийн аль нэгийг хэлж хадгаа гардуулна.

Хадаг барихад хэлэх үг
Цаглашгүй урт наст ариун хадаг
Тэгш эрхийн тэнгэрээс цэцэглэсэн
Дэлгэрэнгүй урт наст ариун цагаан хадаг
Тдээний дээж элгэн цагаан тараг
Эдийн дээж ариун цагаан хадаг
Хадаг барьж золгохсон /хадгаа барьж золгоно/

Өндөр настай буюу нутаг усандаа нэртэй хүмүүст хадаг барьж золгох ёс байдаг. Дүү хүн хадгаа гаргаж амыг нь золгох хүн тийш харуулж хоёр гардан барсар золгож буй хүний хоёр гар дээр тавьсны дараа золгоно. Хадаг авч байгаа хүн хадгаа хавсран хураагаад мөн хадагтайгаа золгож ч болно. Хадаг тавьж буй хүн хадгаараа бүх хуруг бүтээж болохгүй. Хадгаа эрхий хуруунд нь тулгаж алганд нь багтааж тавина. Хадгаа таюихдаа мэнд мэдэж болохгүй. Хадгаа тавьчихаад золгохдоо мэндээ мэднэ.

Битүүний зоог
Битүүний зоог нь эрүүг нь заагаагүй хонины битүү толгой юмуу өвчүү байдаг. Өвчүү чанасан бол өвчүүгээ өөд нь харуулан дээр нь дал, дөрвөн өндөр, шаант, залаатай, богтос тавина. Битүү толгой чансан бол аманд нь өвс ногоог төлөөлүүлэн сонгино сармис зуулгаж, гургалдайны түрийтэй үзүрийг толгойныхоо богтосны аль нэгийг тавьдаг. Битүүний орой бууз жигнэж банш чанан мөн шөлний будаа хийж, айл хөршийндөө хүүхдээр хүргүүлдэг.Бууз баншиндаа цаган мөнгө хийж тэр бууз, банш таарсан хүн ирэх жил олз омогтой явахыг билэгддэг.

Мах буюу ууц тавих ёс
Малын махны толгойн хэсэг нь эх болно. Махаа энэ эх талаар нь зочин руу харуулж тавина. Зочин толгой талаас нь барьж хажуулдуулан огтолж идэх ёстой. Ууцыг хөндөхдөө зүүн гараараа сүвэргэдэн талаас нь барьж баруун гараараа өөхөн нурун талаас нь нимгэн зүсэх хэрэгтэй. Бусад махыг нь зөв огтлоход ганц эх талыг нь мэдэх нь чухал.
Их бүхэл/бүтэн мах, ууц/ тавих журам:

Толгой

Ууц

Өвчүү

Хаа

Гуя

Хүзүүний сээр

Махны толгой /эх/ гэдэг нь толгойны хошуу талыг хэлдэг. Толгойг идэхдэ эхлээд хамар дээрээс нь хуйх авч гаод өргөөд дараа нь хоёр чих, зовхийг нь хөндөөд огтолж иддэг. Хүзүүний эх нь хүзүү тал, сээрнийх нь хар сэр, ууцны сүвэргэдэс тал, өвчүүний бүдэрхий нь, далны толгой нь, хавирганы толгой тал нь, бугалганы нарийн атгамал үзүүр нь , шагайтын борвитой тал нь , дунд чөмөгний нарийн үзүүр нь, сүүжний далбаа нь юм. Бүхэл мах тавьсан байвал зочин хүн анхлан хүрээд дараа нь ууццанд, сүүлд нь сээр, хүзүү болон бусад махнаас иднэ.
Битүүний орой зул, хүжээ өргөөд унших тарни
Битүүний орой, шинийн 1,2,3,8,15-нд зул хүжээ өргөөд "ум намова гавади базар сараа брамадани дата гадая архади самъяа сам буддава дадъяата ум базар маха боди мандова сам гармана базар сарва гарма ава арани бишодана базар суха” гэдэг тарнийг уншаарай.

Шинийн нэгний өдөр цээрлэх зүйлс

Энэ өдөр гол горхи худаг булаг шандаас ус авахыг цээрлэнэ. Хувин сав усаар дүүрэн бялхаж байх ёстой.

Үйл мэтгэн оёхдоо хуучин дээл хувцас эд нөхөхийг цээрлэнэ. Шинээр оёдог. Энэ нь сайн сайхны билэгшээл болж урт удаан наслахын зөн.

Эд юм зээлээр өгөхийг цээрлэнэ. Учир гэвээс гарзын үүд нээгдэж олзын үд хаагдана. Бусдад өглөггүй, бусдаас авлаггүй байхыг хичээ.

Уйлах, хэрэлдэхийг цээрлэ.Зөрчвөөс жилийн турш хэрүүл шуугиан, зовлон үл тасрана.

Зуух, тулганы үнс хогоо гаргаж хаяхыг цээрлэ. Шинэ он гарахаас өмнө гэр орон орчин тойрноо цэмцийтэл цэвэрлэж сайхан болгох.

Билэг дэмбэрэлтэй үгс хэлэх, мал нядал, ан гөрөө хийж, араатан амьтны амь тасалваас үхэл хагацал нүүрлэнэ.

Шинэ сарын шинийн 7-нд ах дүү, амраг садан , айлд очиж золгохыг цээрлэ.Эл өдрийг хар өдөр гэдэг учраас ийнхүү цээрлэдэг.

Эхнэр, нөхөр хоёр хоорондоо золгохыг цээрлэ. Золговоос хагацаж сална. Хар элэгтэй болдог аж.

Архи ууж, агсам согтуу тавьж хөлчүүрхэх, шинэ сарын шүүс, идээ будаанд эзний зөвшөөрөлгүй хүрч самардах, базах зэрэг наад захын ёс жаяг дулбааг зөрчихийг цээрлэнэ.

Биедээ мэсний зүйл авч явахыг хориглоно. Үл дагаваас дайн дажингийн нигууртай.