Монгол Улсын дөрөв дэх Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж өөрийн цахим хуудсаараа дамжуулан ЖДҮХС болон АСЕМ-ын асуудлаар байр сууриа илэрхийлсэн. Түүний хэлсэн онцлох 10 эшлэлийг хүргэж байна. 

1. Нийт 27 орчим сан байдаг гэж ярьдаг. Харахад сайд нар бүхэн сантай, дарга бүхэн төсөвтэй байгаа. Одоо энэ бүхнийг ил болгох, тайлагнах шаардлагатай. Эдгээр 27 сангийн үйл ажиллагаа, мөнгөн гүйлгээг царцаах ёстой гэж үзэж байна. 
2. Үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн цаг үеэс эхлэн мөнгөн гүйлгээ, зарцуулалт зэрэг бүгдийг нь шилэн болгох хэрэгтэй. Цаашид хуулийн цоорхойг гаргахгүйн тулд сангуудын бүх үйл ажиллагааг хуулиар ил тод болгох ёстой.
3. Шилэн дансны хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах хэрэгтэй. Төр засаг одоо л шийдвэр гаргадаг цаг. Төрийн сургамж шийдвэрээр тодорхойлогддог, илэрдэг. 
4. 250 тэрбум орчим төгрөг гаргаж байж АСЕМ зохион байгуулж хүчирнэ гэж байсан. Тийм боломж Монголд байгаагүй. Нийт төсвөөс гарсан мөнгө нь 21 тэрбум төгрөг гарсан. Үүнээс 19 тэрбум төгрөгийг зарцуулж, хоёр тэрбум төгрөг нь ГХЯ-д очсон гэдэг илтгэл мэдээлэл сонссон.  АСЕМ гэдэг зүйлийг өөр нэг шуугиан нэрээр  дарах гал унтраах хэрэгсэл шиг ашиглаж байна. Зээл, хариуцлагын тухай яригдахаар л АСЕМ гэж монтажилж оруулаад аль нэг байгууллагын санхүүжилттэй цацдаг. Нохойд барьдаг мод шиг хэрэглээд хол явахгүй шүү гэдгийг хэлье. Үнэхээр хөрөнгө мөнгө завшсан бол хамгаалах зүйл байхгүй. АСЕМ бол Монгол бахархлын нэг.
5. АСЕМ-аар Монголынхоо нэрийг үлдээж чадсан. Монголынхоо нэрийг хугалаагүй. Монголчуудын хамтарч хийсэн маш том ажил.
6. ХБНГУ-ын канцлер Ангела Меркель "Би олон хурал семинарт оролцож байсан. Гэхдээ Монголд болсон АСЕМ-ын уулзалт үнэхээр миний зүрх сэтгэлд үлдсэн. Танд баяр хүргэе. Монголчуудад баяр хүргэе" гэж хэлж байсан. 
7. АСЕМ-аар 51 прүис авч хэрэглэсэн. Үүнийгээ дараа нь цагдаагийн байгууллагад өгсөн. Ер нь АСЕМ-ын дараа техник хэрэглэсэн авсан байгууллагууд одоо тайлбар өгмөөр байгаа юм. 
8. Албан тушаалтнуудад хандаж хэлэхэд, Монгол Улс иргэний хяналт өндөр. Та нарын буруу гишгэсэн алхам бүр илэрнэ. Тиймээс иргэдээсээ айж, эмээж явах хэрэгтэй. 
9. АСЕМ Монголд ахиад 100 жилдээ ахиад зохион байгуулагдахгүй. 
10. Бид Монголын тухай хэчнээн зуун сая төгрөг зараад ч хийж чадахгүй тэр сурталчилгааг АСЕМ-аар хийж чадсан. Энэ бол асар том хөрөнгө оруулалт. 

Монгол Улсын дөрөв дэх Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж өөрийн цахим хуудсаараа дамжуулан ЖДҮХС болон АСЕМ-ын асуудлаар байр сууриа илэрхийлсэн. Түүний хэлсэн онцлох 10 эшлэлийг хүргэж байна. 

1. Нийт 27 орчим сан байдаг гэж ярьдаг. Харахад сайд нар бүхэн сантай, дарга бүхэн төсөвтэй байгаа. Одоо энэ бүхнийг ил болгох, тайлагнах шаардлагатай. Эдгээр 27 сангийн үйл ажиллагаа, мөнгөн гүйлгээг царцаах ёстой гэж үзэж байна. 
2. Үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн цаг үеэс эхлэн мөнгөн гүйлгээ, зарцуулалт зэрэг бүгдийг нь шилэн болгох хэрэгтэй. Цаашид хуулийн цоорхойг гаргахгүйн тулд сангуудын бүх үйл ажиллагааг хуулиар ил тод болгох ёстой.
3. Шилэн дансны хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах хэрэгтэй. Төр засаг одоо л шийдвэр гаргадаг цаг. Төрийн сургамж шийдвэрээр тодорхойлогддог, илэрдэг. 
4. 250 тэрбум орчим төгрөг гаргаж байж АСЕМ зохион байгуулж хүчирнэ гэж байсан. Тийм боломж Монголд байгаагүй. Нийт төсвөөс гарсан мөнгө нь 21 тэрбум төгрөг гарсан. Үүнээс 19 тэрбум төгрөгийг зарцуулж, хоёр тэрбум төгрөг нь ГХЯ-д очсон гэдэг илтгэл мэдээлэл сонссон.  АСЕМ гэдэг зүйлийг өөр нэг шуугиан нэрээр  дарах гал унтраах хэрэгсэл шиг ашиглаж байна. Зээл, хариуцлагын тухай яригдахаар л АСЕМ гэж монтажилж оруулаад аль нэг байгууллагын санхүүжилттэй цацдаг. Нохойд барьдаг мод шиг хэрэглээд хол явахгүй шүү гэдгийг хэлье. Үнэхээр хөрөнгө мөнгө завшсан бол хамгаалах зүйл байхгүй. АСЕМ бол Монгол бахархлын нэг.
5. АСЕМ-аар Монголынхоо нэрийг үлдээж чадсан. Монголынхоо нэрийг хугалаагүй. Монголчуудын хамтарч хийсэн маш том ажил.
6. ХБНГУ-ын канцлер Ангела Меркель "Би олон хурал семинарт оролцож байсан. Гэхдээ Монголд болсон АСЕМ-ын уулзалт үнэхээр миний зүрх сэтгэлд үлдсэн. Танд баяр хүргэе. Монголчуудад баяр хүргэе" гэж хэлж байсан. 
7. АСЕМ-аар 51 прүис авч хэрэглэсэн. Үүнийгээ дараа нь цагдаагийн байгууллагад өгсөн. Ер нь АСЕМ-ын дараа техник хэрэглэсэн авсан байгууллагууд одоо тайлбар өгмөөр байгаа юм. 
8. Албан тушаалтнуудад хандаж хэлэхэд, Монгол Улс иргэний хяналт өндөр. Та нарын буруу гишгэсэн алхам бүр илэрнэ. Тиймээс иргэдээсээ айж, эмээж явах хэрэгтэй. 
9. АСЕМ Монголд ахиад 100 жилдээ ахиад зохион байгуулагдахгүй. 
10. Бид Монголын тухай хэчнээн зуун сая төгрөг зараад ч хийж чадахгүй тэр сурталчилгааг АСЕМ-аар хийж чадсан. Энэ бол асар том хөрөнгө оруулалт. 

МЗЭ-ийн гишүүн, Г.Сэр-Одын нэрэмжит шагналт, яруу найрагч, МҮОНРТ-ийн сэтгүүлч Ундраагийн Баярсайхантай "Монгол бахархлын өдөр” болох "Монголын өглөө” тоглолт болон бусад зүйлийн талаар ярилцлаа.

 -Та их зохиолч Д.Нацагдоржийн буурин дээр төрсөн юм билээ. Байгалийн үзэсгэлэнт Гүн Галуутай таны онгод хийморьт нөлөөлөв үү?

-Манай аав Говь-Алтай аймгийн Тонхил, ээж Цээл сумын уугуул, Төв аймгийн Баяндэлгэр сумын уугуул. Намайг нутгийнхаа нэрийг хэлэхээр хүмүүс "Их зохиолчийн нутгийнх байна шүү дээ” гэдэг. Үүнд ч би билэгшээж явдаг. Энэ нутгийн минь авшиг ч шингэсэн байх гэдэгт итгэдэг. Мөн хэн нэгэн тамирчин, уран бүтээлчид байгалийн өгөгдөл байдаг шүү дээ.

 -Танайх адуутай айл уу?

-Аавын минь зүсэлж, өвлүүлж үлдээсэн адуу бий. Хотод аж төрж байгаа болохоор ах нараараа адуу малаа адгуулуулахаас өөр аргагүй. Би өөрөө хурдан морь унаж өссөн болохоор адуунд сонирхолтой, хайртай. Тиймдээ ч ааваасаа өвлөсөн адууны удам угшлыг таслахгүй, аль болох өсгөхийг хичээдэг. Энэ бодол минь миний хувьд бичигдээгүй хууль мэт болчихсон. Өнгөрсөн жил би "Алтан туурайтаа аварцгаая” аян зохион байгуулсан. Энэ аянаараа бойнд орох гэж буй адуунаас цөөн хэдийг нь ч гэсэн аварч, шинэ эзэн, шинэ нутаг, шинэ сүрэгтэй болгосон. Бага ч гэсэн буян болсон байх. Ер нь би адууны тухай ярихаар аавынхаа талаар ч яримаар санагддаг. Намайг наймдугаар ангид байхад аав минь өвчний улмаас тэнгэр болсон. Аав сум, орон нутгийнхаа наадамд олон хурдан хүлгийнхээ шандсыг сориулж байсан хүн. Манай сумынхан аавын минь хул азаргыг андахгүй. Олон удаа түрүү, айраг хүртэж байсан буян байсан. Даагандаа сумын наадамд тасархай түрүүлж орж ирэхэд нь аав хөлсийг нь хусаж байхад аман хүзүүнийх нь даага барианд дөнгөж орж ирж байсан түүхтэй. Тийм хол түрүүлээд орж ирэхэд нь аав ямар сайндаа эгчээс "Миний охин дутуу эргэчихээгүй биз дээ” гэж асууж байсан гэдэг. Тэгэхэд эгч унаж түрүүлж байсан юм л даа.

-"Монголын өглөө” таны бие даасан хоёр дахь тоглолт юм билээ?

 -Тийм. Оюутан цагтаа хийж бүтээсэн дуугаараа 2010 онд Монгол бөхийн өргөөнд бие даасан анхны тоглолтоо хийж байлаа. Манай багшийг яруу найрагч Нямбуугийн Баянмөнх гэдэг. Тэр хүн тоглолтыг минь зохион байгуулж, найруулж өгсөн. Тухайн үед олон хүн намайг "Чи тоглолт хийх болоогүй” гэж хэлж байсан. Гэхдээ би зорьсон зүйлээ хойшлуулж, цаг алдахыг хүсдэггүй.

-Одоо бол тэгж эсэргүүцэх хүн байхгүй биз дээ. Харин ч нэхэж байгаа байх...       

  -Сошиалаар лав нэлээн олон хүн дэмжиж байгаа харагдсан.

-Тоглолт хийхэд санхүү их чухал. Үүнийг хэрхэн шийдэж байгаа вэ?

-Энэ удаагийн тоглолтын маань ерөнхий ивээн тэтгэгчээр "Улаанбаатар Шинэчлэл” компани ажиллаж байгаа. Ивээн тэтгэгчээр "Баян төгөлдөр констракшн”, "Хүчит чулуу” компани, "Монгол 3D шалавч”, "Багануур Бага-Хэнтийн бүс” морин спорт уяачдын холбоо ажиллаж байна. Дээрх байгууллагын удирдлагууд миний дуунуудыг сонсох дуртай юм билээ. Тиймдээ ч хамтарч ажиллах саналыг минь сайхан хүлээж авсан байх. Зарим нь өглөө болгон "Монголын өглөө” дууг сонсоод ажилдаа явахад хийморийн сан тавиулсан мэт ажил сайхан бүтдэг гэсэн шүү.  

 -Тоглолтын бэлтгэл хэдэн хувьтай явж байна?

-Тоглолтын бэлтгэл ажил бараг 100 хувь хангагдсан. Миний тоглолтын ерөнхий зохион байгуулагчаар "Алтайн халиун” групп ажиллаж байгаа. Уг группийн 20 жилийн ой ирэх онд болно. Энэ ойн хүрээндээ тус байгууллагын ерөнхий захирал Ц.Гэрэлбаатар ах нэг залуу уран бүтээлчийг дэмжиж ажиллах аян өрнүүлсэн нь надад оногдсон хэрэг. Ийм сайхан боломж олгож байхад нь би яахан зөвшөөрөхгүй байх билээ.

   -Тоглолтынхоо нэрийг яагаад "Монголын өглөө” дуугаараа нэрийдэв?

-Монгол бахархлын өдөр” тоглолт маань болох учир "Чингис хаан” одонт, Монгол Улсын гавьяат жүжигчин, дуучин Г.Ариунбаатарын дуулсан "Монголын өглөө” дуугаар нэрийдэх нь гоё биз дээ.

-Дууны шүлэг бичдэг ихэнх яруу найрагч шүлгээ аль нэг хөгжмийн зохиолчид өгчхөөд орхичихдог. Харин та бол клип нь хийгдэж, үзэгчдэд хүртэл нь анхаарал тавьдаг юм шиг санагдсан?

-Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Ө.Уянга эгч "У.Баярсайхан уран бүтээлээ яг хүүхэд шиг ээ хайрладаг. Бүр эцсийг нь үздэг уран бүтээлч” юмаа гэж хэлсэн байдаг. Аливаа уран бүтээлч өөр өөрийн онцлогтой. Зарим яруу найрагч шүлгээ аль нэг хөгжмийн зохиолчид даатгаад орхидог нь үнэн. Харин би тэгэхийг хүсдэггүй. Өмнө нь тэгж орхиод ганц нэг шүлэг маань өөр хүний нэрээр нэрлэгдээд дуу болчихсон тохиолдол гарсан. Бүтээл бол эцсийн эцэст үлдэх юм. Зүгээр хаячихвал хоёрын хооронд юм гарна. Тиймээс клипын зохиолыг нь хүртэл хамтарч бичих үе бий.

 -"Монголын өглөө” дууг хэн сайн дуулах вэ уралдаан зарласан байсан. Ялагчаа тодруулсан уу?

-Маргааш дүнгээ гаргана. Уг нь өнгөрсөн баасан гарагт дүнгээ гаргах байсан ч зарим оролцогчоос "Сум, аймаг руугаа орж амжихгүй байгаа болохоор хугацааг нь уртасгах боломж байна уу” гэсэн санал ирсэн болохоор хойшлуулсан хэрэг. Уг нь 60 гаруй хүн бүртгүүлсэн ч тэмцээний бүртгэлийг хугацаа богино байсан болохоор 20 гаруй оролцогч өөрийн дуулсан бичлэгээ илгээсэн. Энэ уралдааныг зарласан гол зорилго маань "Монголын өглөө” дуу хүмүүст хэрхэн хүрч байна вэ, хэр олон хүн энэ дууг дуулж байна вэ гэсэн санаа юм. Тэгэхэд ялангуяа орон нутагт байгаа сонсогчид их сонсож, дуулдаг нь анзаарагдсан. Мөн "Малчид дуулж байна”, "Уяачид дуулж байна” уралдаанд оролцсон хэд хэдэн оролцогч миний энэ дууг дуулсан байсан. Түүнчлэн "Монголын өглөө" дуу өнгөрсөн онд БНАСАУ-д болсон олон улсын дууны уралдаанаас мөнгөн цом шагнал хүртсэн. Тэр уралдаанд 20 гаруй орны 200 гаруй дуучин өрсөлдсөн юм билээ.

 -Оюутан ангийнхан чинь таныг хоёрдугаар курст сурч байхдаа "Би дууны яруу найргийг эзэлнэ” гэж ханын самбар дээр бичиж байсан гэдэг юм билээ. Тэр үнэн үү?

-Би Утга зохиол нийгмийн ажилтны дээд сургуулийг 2009 онд сэтгүүлч мэргэжлээр төгссөн. Саяхан сургуульдаа очиход Ц.Нацагдулам захирал "Баярсайхан яг мөрөөдлөөрөө явж байгаа. Чи санадаг бол хоёрдугаар курст сурч байхдаа ингэж бичиж байсан шүү дээ” гээд дээрх үгийг мөн хэлсэн. Тухайн үед ганц нэг дуу гаргаад хөөрөхдөө л тэгж бичсэн байх. Харин одоо бол тэгж хэлж чадахгүй шүү дээ.  

 -Тоглолт болох өдөр ойртох тусам ямар бодол төрж байна вэ. Мэдээж аавыгаа үгүйлж байгаа биз.

 -Аав минь миний ганц ч бүтээлийг сонсож амжаагүй. Намайг шүлэг бичнэ ч гэж төсөөлж байгаагүй байх. Харин бөх болгоно гэж их ярьдаг байсан. Ээжийн маань аав аймгийн арслан цолтой Бадарч гэж хүн байсан юм билээ. Халх голын дайнд байлдаж, тулалдаж явсан ч гэдэг. Манайх зургаан охин, хоёр хүүтэй айл. Ах бол барилдах сонирхолгүй. Харин намайг ноцолдох дуртай байсан болохоор аав тэгж боддог байсан байх л даа.

Аавдаа би гурван дуу зориулж бичсэн. Тэнгэрийн орноос сонсож байгаа гэдэгт ч итгэдэг. Зарим үед ааваасаа зөвлөгөө авмаар үе гарна. Мөн ганцаардана.

-За найрагчийн "Монголын өглөө” тоглолтод уншигчдынхаа өмнөөс амжилт хүсье.

Хүүхдийнхээ гэрийн даалгаврыг хэрхэн хийлгэх вэ? Хэрэглээний сэтгэл судлалын хүрээлэнгийн  сэтгэл зүйч, доктор  Б.Номингийн зөвлөгөөг хүргэж байна.    Хэрэглээний сэтгэл судлалын хүрээлэнд эцэг, эхчүүд хүүхдийнхээ асуудлаар хандах шалтгааны 20 хувь нь  гэрийн даалгавар хийлгэхтэй холбоотой байдаг гэнэ. 

Хүүхдийнхээ насанд нь тохируулж шаардлага тавь

Бага ангийн хүүхэдтэй эцэг, эхчүүд энэ асуудлаар бидэнд их ханддаг. Суралцах чадвар хөгжлийн хувьд бага ангийн хүүхдүүд бусдаас дутмаг байдаг. 10 хүртэлх насны хүүхэд "Гэрийн даалгавраа заавал хийх ёстой”, "Үүнийг хийснээр сайн хүн болно, ирээдүйд дуртай ажлаа хийх боломжтой болно” гэсэн ойлголт байдаггүй. Ийм хүүхдэд эцэг, эхийн зүгээс тавьж буй "Сайн суралц, хичээлээ л хий”, "Даалгавраа заавал хийх ёстой”, "Онц дүн л авах хэрэгтэй” гэх шаардлага нэг талаасаа ойлгомжгүй, нөгөөтэйгүүр хэт өндөр байдаг. Тиймээс хүүхдэд ойлгомжтой байдлаар насанд нь тохируулж хичээл, даалгавар хийхийн ач холбогдлыг ойлгуулах хэрэгтэй. Байнга "Гэрийн даалгавраа хий” гэх шаардлага нь тухайн хүүхдийг гэрийн даалгавраас гадна хичээлдээ дургүй болох  шалтгаан болдог.

Хүүхдэд өдрийн  дэглэм чухал

Хүүхдийг хичээлээсээ ирмэгц өөрийнх нь дураар амраах хэрэгтэй. Ялангуяа эрэгтэй хүүхдийг хөдөлгөөнт тоглоомоор тоглуул. Гадаа гарч гүйх, хөөцөлдөх, найзтайгаа ноцолдож тоглох гэх мэт. Хүүхэд тоглож баясаад ирмэгц бие махбодь, сэтгэл санааны хувьд ч хичээлээ хийхэд бэлэн болдог. Оюуны хөдөлмөр хийсний дараа дахин өөр хичээлийн давтлага, өдөр өнжүүлэхэд явуулах зэрэг нь хүүхдийг ядраадаг. Гэхдээ энэ бүхэнд явуулахыг бүгдийг буруутгах аргагүй. Хамгийн гол нь хичээлийн хооронд завсарлага заавал авч байх ёстой.

30-60 минут тоглуулж, өөрийнх нь дураар байлгах шаардлагатай. Хүүхдэд нойр маш чухал. 22.00-23.00 цагийн хооронд хүүхэд орондоо орж унтсан байх ёстой. Нойроо бүрэн, сайн авч чадаагүй хүүхэд сэргэлэн цовоо бус ядрангуй байдаг. Хүүхэд  нойроо бүрэн авахгүй бол ой тогтоолт муудна. Ой тогтоолт муудсан хүүхэд багшийн заасан, хэлсэн хичээлийг ойлгохгүй, анхаарал төвлөрөхгүй, яваандаа хичээл сурлагадаа мууддаг. 

Хүүхдийн хичээл хийж, тоглуулдаг цаг нь тогтмол байвал сайн. Тухайлбал, хичээлээсээ орой ирдэг бол унтаж амраад өглөө босч нэг цаг даалгавраа хийгээд амарна. Дахин нэг цаг гэрийн даалгавраа хийнэ гэх мэт тогтсон цагийн хуваарьтай байвал хүүхэд, эцэг, эхчүүдэд бүх зүйл тодорхой болж, хичээлээ хий гэж байнга үглэх шаардлагагүй болно.

Өглөө 09.00- 12.00, өдөр 16.00-18.00, орой 19.00-20.00 цагийн хооронд хүний бие сэтгэл их сэргэг байдаг. Энэ үед нь хичээл хийлгэж болно. Ингэснээр хүүхдийг биеэ даан хичээлээ хийж сурахад тусална.

Хоосон магтаал хүүхдэд дарамт болдог

-"Миний хүүхэд хамгийн мундаг юм чинь даалгавраа хийж чадна”, "Миний хүү хамгийн ухаантай  учраас гэрийн даалгавраа хийнэ” гэх зэрэг үгс магтаал хүүхдэд дарамт болдог. Учир нь төгс хүн, төгс хүүхэд гэж байхгүй шүү дээ. Хүүхэд аливаа зүйлийг хийгээд ирэхээрээ чадахгүй юмтай тулгарна. Энэ үед хүүхэд би төгс биш гэдгээ мэдэрнэ гэсэн үг. 

Ийн хоосон магтсанаар хүүхэд сэтгэлээр унадаг. Хүүхэд хийж чадахгүй зүйлтэй тулгарснаар өөрийгөө голж өөртөө итгэлгүй болдог. Тиймээс хичээл хийх, даалгавраас халширдаг болно гэсэн үг. Хичээл хийхэд ойлгохгүй зүйл гардаг тиймээс хамтарч хийе, чадахгүй зүйл байвал асуугаарай тусалъя, гэрийн даалгавраа хийчихээд дуртай зүйлээ хийж амарна гэдгийг хүүхдэд ойлгуулах нь чухал. "Бусад хүүхэд хийж чадаж байна, чи ч чадна” гэх зэргээр өөр хэн нэгэнтэй харьцуулж, шаардлага тавих нь буруу.

Хүүхдийг зөвхөн өөртэй нь харьцуулаарай. Хүүхдэдээ чадна гэх урам өгөхөөс гадна тэдэнд туслах хэрэгтэй. Эцэг, эхчүүдийн тусламж авснаар хүүхэд маш олон зүйлийг амжилттай сурч, бас өөртөө итгэлтэй, идэвхтэй хүн болж төлөвшдөг.

Хүүхдийн анхаарлыг төвлөрүүлэхэд хөдөлгөөнт тоглоом чухал

Зургаан настай хүүхэд 5-8 минут л анхаарлаа төвлөрүүлэх чадвартай гэж үздэг. Гэхдээ нийслэлийн 20 гаруй сургуульд хийсэн судалгаагаар найман настай  хүүхдүүдийн 50 гаруй хувь буюу талаас илүү нь анхаарлаа төвлөрүүлэх чадвар сул гэсэн дүн гарсан. Тиймээс эцэг, эхчүүд үүнд анхаарал хандуулах хэрэгтэй. Хүүхэд бүрийн сурах арга барил өөр. Тиймээс үлгэрийн ном унших, тогоруу, тоорцог, тоорой гэх зэрэг хөдөлгөөнт тоглоомыг хүүхэдтэйгээ багаас нь тоглож, анхаарлаа төвлөрүүлж бас шилжүүлж чаддаг болоход  тусалж болно. Үнэндээ эцэг, эхчүүд хүсвэл, цаг гаргаж чадвал хүүхдэд хөгжих боломж бидний төсөөлснөөс ч их байдаг.

 Г.Ням

-Хөгжмийн зохиолч Б.Ангирмаагийн тоглолт дээр та "Намайг эзэмдэх чиний сэтгэл” дуугаа дуулжээ?

-Хичнээн сайхан байв аа. Ангираа маань 1995 онд "Намайг Ангираа гэдэг” тоглолт хийсэн юм. Тэр тоглолт л бодогдоод байлаа. Анх Соёлын төв өргөөний тайзан дээр дуучин Наран, Эрдэнэцэцэг агсан, Сараа, Ангираа бид тав түүний зохиосон дуунуудаар концерт хийж байлаа. Одоогоос 23 жилийн өмнө 22 настай охин тайзан дээр "Итгэл өгөөч надад”, "Чиний явсан намар чин зүрх минь ганцаардана”-аа гээд дуулж байлаа. Тэр үед би Соёл, урлагийн их сургуулийн дуулаачийн ангийн гуравдугаар курст сурдаг байсан юм. Тэр жилээ нөхөртэйгөө танилцаж байлаа. Ангираагийн тоглолтын үеэр тайзан дээр гарахад энэ бүхэн бодогдож, үг хэлэх гэсэн чинь нулимс гарах гээд байсан. Цаг хугацаа их хурдан юм аа, нэг л мэдэхэд 23 жил өнгөрчээ. "Намайг эзэмдэх чиний сэтгэл” 1999 оны дуу л даа. 2000 онд гаргасан цомгоо энэ дууны нэрээр нэрлэсэн юм. Ангираа маань тэр цомгийн продюссерээр ажилласан. Тухайн үед бичлэг хийж байсан хүмүүс нь ичээд л нүүр нь улайж байсан юм даа (инээв).

-Уг дууны үг нь бас л ил шүү.

...Намайг эзэмдэх чиний сэтгэл нойтон байх шиг... гээд л. Энэ дууг ер нь ямар арга хэмжээн дээр голчлон дуулдаг вэ?

-Ангираа намайг ард нь дуугардаг хэсэг дээр хоолой хий гээд би жаахан санаа зовж билээ. Тэгээд Ангираа өөрөө хоолой хийсэн нь тэр л дээ. Тухайн үед би "Je taime” гээд дууг их сонсдог байсан юм. "Энэ дуу шиг дуу дуулмаар байна” гэж Ангираад захиалсан юм. Хайртай хосуудад зориулсан гоё дуу болсонд нь баяртай байдаг. Одоо ч тийм халуухан дуу гараагүй шүү. Уруул юуг чинь үнсээд ханамгүй хүсэл тачаал гээд л...Энэ дууг бодохоор нэг зүйл санаанд ороод байдаг юм (инээв). Манай нэг найз хүүхдээ аав, ээждээ харуулдаг байж л дээ. Тэгтэл нэг удаа аав, ээж нь манай найзад "Танай хүүхэд чинь нойтон байлаа гээд өдөржин дуулах юм. Тийм ямар дуу байдаг юм бэ” гэж асуусан гэсэн. Найз маань "Чиний дууг сонсоод байсан чинь манай хүүхэд сурчихжээ” гэж хэлээд бид бөөн инээдэм болж байж билээ.

Сая тоглолтон дээр хамгийн онцгой нь хийлч Дээгий маань ямар мундаг тоглов оо. Араас нь би гарч дуулсан юм. Дээгийгийн тоглохыг харсан л даа. Асгартал уйлчихсан. Жинхэнэ тайзны хүн л гэж Дээгийг хэлмээр санагдсан шүү. Би түүнийг хараад сэтгэл хөдлөөд бараг л дууны үгээ мартсан байх. Дараа нь Дээгий "Алтаа эгч ээ, ямар гоё аялгуу вэ. Би энэ дуунд үнэхээр дурласан” гэж хэлсэн. Дээгийгийн зүрх сэтгэлээ дуу, хөгжимд өгсөн тэр дүр төрхийг нь хараад би өөрийгөө голсон шүү. Энэ дууг сая тоглолтон дээр л дууллаа. Тэрнээс өөрөөр дуулаад байх боломжгүй л дээ, сонсох л дуу.

-"Чингисийн хүүхдүүд” кино тань нэлээд амжилттай яваа бололтой. Чухам яагаад энэ төсөл дээр та хамтарч ажилласан бэ?

-Би 2015 онд Удирдлагын академид орж суралцсан юм. Чөлөөт уран бүтээлчдийн нийгмийн асуудлын дүн шинжилгээ гэсэн сэдвээр магистр хамгаалсан л даа. Өөрөө чөлөөт уран бүтээлч болохоор энэ сэдвийг сонирхсон хэрэг. Тэгээд ч өнөөдөр Монголын соёл урлагийн бодлого чөлөөт уран бүтээлчдийн нуруун дээр явж байна гэж хэлэхэд болохоор байгаа юм биш үү. Продакшн, компани байгуулаад найруулагч, жүжигчин, дуучин, зураач, киноныхон гээд бүгд л Монголын урлагийн төлөө ажиллаж авьяасаа сорьж байна. 2016 онд "Чингисийн хүүхдүүд” киноны продюссерээр ажиллах санал ирээд Лос-Анжелест гэр бүлээрээ хоёр жил ажиллаж амьдарсан. Кино төсөл тун дажгүй шүү. Өнгөрсөн зун НҮБ-д гарсан нийт 11 фестивальд эх орноо сурталчлан оролцож дөрвөн улсаас шагнал авсан. Кинонд ажилласан уран бүтээлчдээс надаас бусад нь бараг шагнал авсан шүү. Каннын наадмын үеэр дэлгэцнээ гарсан. Мөн Лос-Анжелест гарсан, Оскарт нэр дэвшсэн гээд амжилт ар араасаа дагуулаад л байна. Бүх Хятадын кино сувагтай онлайнаар борлуулах гэрээ нь хийгдсэн гээд eр нь оюуны өмчийг дээдлэх тал дээр нэлээд шинэчлэл хийсэн бүтээл болсон гэж хэлж болно. Миний хувьд кино салбарын хүн биш болохоор ард нь жаахан чимээгүй байсан л даа. Гэхдээ маш их зүйлийг энэ хугацаанд сурсан минь надад хангалттай.

-Хүн эх орноосоо холдоод харьд амьдрахаараа л эх орныхоо үнэ цэнийг мэдэрч, элэг зүрхээрээ уяатай гэдгээ ойлгодог гэдэг юм билээ. Тэндээс Монголын өнөөгийн амьдрал, нийгэм хэрхэн харагдаж байв?

-Харахаар барах уу, урьд нь гадаадад амьдарна гэж бодож яваагүй миний хувьд бүх зүйл цоо шинэ байлаа. Цагийн мeнежмэнт, хэл сурах, гадныхантай харилцах тал дээр бүгдийг суралцах гээд эхэн үедээ ядардаг байлаа. Дэлхийн нэг номeрын орон, тусгай виз гэдэг хэн дуртай нь аваад байдаггүй боломж ирсэн байхад гэж бодогдоод, бас хүүхдүүдийнхээ ирээдүй, сурах сургууль энэ тэр гээд бодох зүйл их байсан л даа. Энэ хугацаанд машин л сайн барьж сурлаа. Гадуур маш их явж юм юм сонирхсон. Америкийн хотуудад монголчуудын зохион байгуулсан олон янзын арга хэмжээнд чадахаараа л оролцлоо. Тун завгүй байсан гэж хэлж болно. Бид дэлхийн хөгжлөөс хоцрохгүйн тулд дэлхийн хэл англи хэлийг маш сайн сурах хэрэгтэй. Дэлхийн аль ч оронд бүгд энэ хэлээр ярьж байна. Хуулиа дагаж мөрдөх, цаг нараа барих, ахуй амьдрал ажлын төлөвлөгөө, дүрэм журам гээд огт өөр соёлын ялгаа, огт өөр орчинд дасах, мэдрэх гэдэг хугацаа шаарддаг юм билээ. Бидэнд суралцах зүйл маш их байгаа. Эх орон гэдэг ямар их үнэ цэнэтэйг эх орноосоо холдсон бүхий л хүмүүс мэднэ дээ. Эх оронд маань ийм зүйл байгаасай, энийг нь аваад очих сон гэдэг мөрөөдөл гадаадад байгаа бүхий л монголчуудад байдаг юм болов уу. Тиймдээ ч гадаадад байгаа монголчууд маань эх орондоо санаа зовж туслах сан гэж санаа тавьдаг нь олон зүйл дээр харагдсан. Гэвч сайны хажуугаар саар гэгчээр олон монгол хүүхэд эх хэлгүй болж байгаа нь хамгийн эмзэглэмээр асуудал санагдсан. Энэ тал дээр улс маань тодорхой хэмжээний бодлого хэрэгжүүлээсэй гэж бодогдсон. Бид гадаадад амьдардаг монголчууддаа зориулж олон янзын бодлого хэрэгжүүлж элэг нэгтнүүддээ хандаж хэлэх үгээ хүртэл цэнэх хэрэгтэй. Харин ч эх орондоо ингэх юмсан, тэгэх юмсан гэдэг зүрх сэтгэлийг нь өөдөө дээшээ дэврээж баймаар.

-Та Монгол Улсын гавьяат жүжигчин цол хүртсэнээсээ хойш урлагийн ажил болоод нийгэм рүү хандсан төсөл хөтөлбөр рүү ихээхэн анхаарал хандуулах болсон нь анзаарагддаг. Таныг төрийн тэр том шагнал урмаар ташуурджээ гэж ойлгосон шүү?

-Монгол Улсын гавьяат жүжигчин гэдэг төрийн энэ хүндтэй шагналаа дааж явна гэдэг хариуцлага гэж ойлгодог. Зөвхөн дуулах төдийгүй урлагт зүтгэх, нийгэмд анхаарлаа хандуулах гээд уран бүтээлч бидэнд үүрэг хариуцлага гэж их байдаг юм. "Pro sound” студийг таван жил ажиллуулсан. Энэ хугацаанд хийсэн олон төсөл маш амжилттай болсон. "Манай аялгуу”, "Making the band” нэвтрүүлэг, шоунуудыг үзэгчид мэднэ. Сая нааш ирэхээсээ өмнө Лос-Анжелес, Чикаго хотын монголчуудын холбоо маань "Ачлалт хүүхдүүд” хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн асрах төвд тусалж хандив өргөж, өрөөнүүд тохижууллаа. 2016 онд Налайх дүүрэгтээ 32-48 хэмжээтэй хүүхдийн тоглоомын талбай байгуулж өгсөн. 2011-2013 онд тоглосон тоглолтуудаа хүүхдийн сайн сайхны төлөө үйлсэд зориулсан шүү. Ийм зүйлийг тэртэй тэргүй шаардаж байгаа цаг үед амьдарч байна шүү дээ, бид. Миний хүсэл хүнд туслах сан гэдэг бодол маань бас байгаа юм. Хүмүүст тэр дундаа хүүхэд багачуудад зүрх сэтгэлээ зориулна гэдэг эх хүний хувьд энгүй тансаг үүрэг гэж хэлэх дуртай. Сайн дураараа л нийгмийн үйл хэрэгт оролцож явдаг гэж хэлж болно.

-Таныг цомгийн баяраа хийх гэж байгаа гэж дууллаа. Ямар дуунуудаас бүрдсэн цомог вэ?

-"New Star” студи дээр хөгжмийн найруулагч С.Гантөр тус студийн захирал Л.Мандах, хөгжмийн зохиолч Том Жагаа ах, Бэхбат ах, гитарчин Өөжгий, залуу үеийнхнээс Наки, Ариука нартай хамтран ажилласан цомог маань бэлэн болж байна. Ирэх сард цомгоо гаргаад арванхоёрдугаар сарын 8-нд цомгийн баяраа хийх төлөвлөгөөтэй ажиллаж байгаа. Мөн ирэх жил Эмэгтэйчүүдийн баяраар бие даасан бүрэн хэмжээний тоглолт хийхээр төлөвлөөд бэлтгэл ажлаа базаагаад эхэлчихлээ. Шинэ цомогт олон шинэ дуунаас гадна урьд нь дуулагдсан ардын дуунуудынхаа хөгжмийн найруулгыг шинэчлэн хийлгэсэн. Шинэ дууны клипний зураг авалт, цомгийн зураг авалт гээд завгүй л ажиллаж байна.

-Дуучин Ж.Алтанцэцэгийн тоглолт нүсэр, маш их ажиллагаа шаардсан, хөлс хүч, хөдөлмөр шингэсэн байдгаараа бусад уран бүтээлчдээс ялгардаг. Тайз засалт, хувцаслалт гээд таны бүрдүүлсэн орчин, төрх яагаад ч юм зарим талаараа Эртний Египет, Мисирийг санагдуулаад байдаг?

-Би цөөхөн тоглолт хийсэн дуучин шүү. Гэвч тоглолтоо маш шинэлэг хийхийг хичээдэг. 2013 онд хийсэн тоглолт маань 3D холограмм дүрсний гайхамшгийг харуулсан. Тухайн үед техникийн шинэ дэвшил харуулах гэж хичээж байлаа. Бас мянган хүнд үзүүлэх гээд мянган хүний бүрэлдэхүүнтэй концерт хийсэн. Энэ удаад ч гэсэн хичээж байна. Тайз засалт, тоглолтод оролцох уран бүтээлчдэдээ хэт анхаараад өөртөө анхаарал тавьж чадаагүй гээд урьд нь гаргасан алдаануудаа засна аа. Энэ удаад маш чадварлаг баг бүрдүүлж шинэлэг санаа, шийдэл бүхий тоглолт хийнэ гэж бодож байна. On&off продакшн тоглолтыг минь зохион байгуулна.

-Нэгэн хэсэг Монголын рок, поп урлагт Сараа, Ариунаа, Алтаа, Наран, Сэрчмаа гэсэн дива нар цойлж байлаа. Өөр өөрийн гэсэн өнгө төрхтэй. Тэгсэн хэрнээ нэгдмэл бүсгүйчүүд байсан. Одоо ч тийм хэвээрээ байна уу даа?

-Монголын поп дива нар бүгд өөр өөрийн гэсэн онцлогтой, өөрсдийн уран бүтээл, дуунууд, авьяас чадвараараа олны талархал хүлээж явдаг. Тэр ч утгаараа одоо ч тайзан дээрээ л байна. Миний хувьд дан дуу биш, юм юманд хошуу дүрж оролцож явдаг гэх юм уу даа. Энэ нь ч миний өөрийн үзэл бодол, амьдралын хэв маяг, онцлог юм. Поп дива нартайгаа бүгдтэй нь маш сайхан харилцаатай байдаг. Ноднин дуучин Наран бид хоёр Лас-Вегаст Шэрийн тоглолтыг хамтдаа үзэж, дуучин Баярцэцэг маань Мартын наймнаар Лос-Анжелест болсон тоглолтод оролцсон гээд яривал бидний хамтдаа амжуулдаг зүйл их байна.

-Олны танил хүмүүсийг харахаар заримдаа өмнөөс нь хэцүү санагдах үе байдаг юм. Хувийн амьдралаа нуух гэж, гэр бүлээ түмний нүднээс далдлах гэж их л хичээцгээдэг?

-Би хэзээ ч олны танил хүн болсондоо харамсаж байгаагүй. Бурхны өгсөн хайр, хишгийг зөв эдэлж, зөв амьдарч олондоо тустай дэмтэй, найз нөхөд хамт олонтой, гэр бүл, үр хүүхдүүдээ зөв өсгөж хүмүүжүүлж, баялаг сайхан амьдрах сан гэж мэрийж, хичээж явдаг даа. Элэнц эмээ, өвөө хоёр маань дууч хуурч хүмүүс байсан юм. Үе дамжсан бурхан шүтээнтэй болохоор би тун их шүтлэгтэй хүн шүү дээ. Суралцаж боловсорно гэдэг хүнийг насан туршид нь дагаж явдаг юм шиг байгаа юм. Олны танил байх харин ч сайхан шүү дээ. Харин ч олон хүнд тусална. Сайхан сэтгэлээр хийсэн тэр үйл маань эргээд надад сайхан зүйл болж ирдэг. Олны буяныг хүртэж магтаал, зэмлэл хоёрыг дааж яваа энэхэн тавиландаа сүсэглэж явдаг юм.

-Таны охин дуулах авьяасыг тань өвлөсөн бололтой. Бүр Америкт дууны багштай болсон шиг харагдана лээ. Ирээдүйд дуучин болно гэнэ үү?

-Миний охин С.Номин-Эрдэнэ дуулах авьяастай. Ямартаа ч интертайнмент охин болох байх аа. Одоогоор гурван кинонд тоглох урилга авсан. Лос-Анжелесаас нэг урилга ирсэн. "Дэ-Жангум” киног найруулсан Park Soon ki найруулагчийн "Нуруу намхан тэнгэр” хэмээх кинонд Заяа гэж охины дүрд тоглох санал авсан. Миний охин чинь ээжээсээ илүү олны хайр хүндэтгэлийг хүлээсэн хүн болох байх гэж охиноо ерөөж байгаа шүү. Бас эх орноо төлөөлөн бяцхан миссийн тэмцээнээр Милан, Тайланд яваад ирсэн. Лос-Анжелес хотод White Hall дууны сургуульд дууны хичээл заалгасан юм. Таниша гэдэг багштай. Монголдоо ирсэн ч онлайнаар хичээлээ авахын зэрэгцээ одоо On&off продакшнд балетын хичээлд яваад завгүй л байгаа. Нэг нууц задлахад, ээж охин хоёр хамтдаа тоглох киноны урилга авсан шүү. Охин минь дөнгөж л 10 нас хүрч байна. Өөрөө урлагт их дуртай. Ядраахгүй, залхаахгүйгээр үе шаттай хөгжүүлнэ дээ гэж бодож явдаг юм. Аавын амины охин. "Энэ дэлхий дээр миний аав хамгийн гайхамшигтай нь” гэж ярьдаг охин доо.

-Таны гаргаж байсан хуурцагнууд бий юу. Анхны тоглолтын тасалбар, анхны кассет, CD, тоглолтын бичлэг гээд анхных гэсэн нандин зүйлсээ бүгдийг нь хадгалдаг байх. Тоглолтын хувцаснуудаа ер нь яадаг вэ. Бас хадгалдаг уу?

-Анхны гэсэн бүхий л нандин зүйл маань байдаг. Алдаа, оноо, шүүмжлэл, магтаалтай, цаг хугацаа түүх өгүүлсэн бүхий л зүйл маань миний хувьд үнэт зүйл. Харин тоглолтын хувцас, эдлэл, хэрэглэл маань дэндүү их болсон байна лээ. Хадгалах гэхээс илүү хүмүүст тарааж, зарж болдог бол зарж үрээд, олсон орлогыг нь буяны үйлсэд зориулъя гэж бодож байгаа шүү. Энэ тал дээр хамтрах хүмүүс байвал холбогдоорой гэж хэлье. Америкт ажиллаж амьдрах виз авсаныхаа дараа эд юмсаа нягталж цэгцэлсэн л дээ. Тэгтэл үгүй ээ мөн олон алдаа байсан шүү. Адаглаад хэвлэлд ярилцлага өгөхдөө ямар ч цензургүй, өөрийн бодлоор ярьдаггүй байсан байгаа юм. Бас дурсгалтай клип, бичлэг, уралдаан тэмцээнүүдийн зураг маань маш чанаргүй гэх мэт дараа дараагийн зүйлүүд дээр анхаарах олон зүйл байгааг анзаарсан.

-Тайзан дээр гарахгүй удахаар танд ямар сэтгэгдэл төрдөг вэ?

-Тайзан дээр гарахгүй удахаар хэцүү хэцүү. Улам л зэврээд, ямар л олиг байх вэ. Заримдаа ч гутрах үе байлгүй яахав. Санаснаар бүх зүйл болох биш. Гэр бүлийнхээ хүний "Одоо чамайг сонсох хүн байхгүй дээ” гэж хэлэхийг нь сонсоод голдоо ортол гомдох үе байж л байлаа. Гэсэн ч өөрөө л зохицуулна шүү дээ, эмэгтэй хүн, ээж хүн амьдрал ахуй, гэр бүл, үр хүүхэд гээд олон зүйлийн ард гарах хувь тавилантайгаас хойш. Мэргэжлийн багшаасаа намайг дэмжих олон сайхан найз нөхөд, дэмжигчдээсээ урам авахаар надад их сайхан байдаг юм аа, хөөрөөд баясаад явчихдаг. Урлагийн бид чинь заримдаа хүүхдээс өөрцгүй зүрх сэтгэлтэй хүмүүс болчихдог шүү дээ. Дуу дуулах боломж гарахаар дотроо их баярлана. Лос-Анжелест байхад өдөр бүр дуулна гэх биш. Баяр ёслолоор тайзан дээр гарна. Мартын наймнаар бүрэн хэмжээний тоглолт хийчихээд тоглолтын хувцсаа ч тайлалгүй оройжин догдлоод сонин болж билээ. Мэргэжлийн ажлаа хийхээр улам л сэргэж өнгө зүс ороод эхэлнэ л гэж мэд. Дуулах тусам сэргэж, улам жавхаажина. Сайхан шүү дээ, дуу хуураар орчлонг уяраана гэдэг. Заримдаа ч бодсоноосоо өөрөөр амьдраад ч байгаа юм шиг гомдоллож, туних үе гарна. Заримдаа ч дэндүү азтай мэт бахдан хөөрөх мөч бий. Урлагийн хүн болж төрсөн сайхан хувь заяагаараа бахархаж, үлгэр дуурайлалтай, гишгэсэн мөр минь бүтэн, үр хүүхдэдээ үлдээх амьдралаа сэвгүй байлгах сан гэж мэрийх нь л миний амьдрал юм.

Өдрийн сонин

Сүүлийн үед сошиал ертанцөд бүлэг болж нэгдсэн сайхан сэтгэлт залуус сайн үйлсийн аяныг эхлүүлж, тусламж хэрэгтэй нэгэнд буяны гараа сунгасан мэдээллүүд тасралтгүй өрнөж байна.

Тэдний нэгээхэн хэсэг бол Фэйсбүүк дэх "Сайхан бүсгүй" группын залуус юм. Группын админ Дээгий анхлан санаачлан хандивын аян өрнүүлж, 176-р цэцэрлэгийн өргөтгөлийг барьж буй ажээ. Группын админууд өргөтгөлийн ажил эхэлсэн цагаас хойш өглөөнөөс үдшийн бүрий хүртэл барилгын ажилд гар бие оролцон деталь бүрт сэтгэлээ шингээн ажиллаж байгаа гэнэ. 

Барилгын ажлыг тасалдуулахгүйн тулд хандивын аянаас гадна, бэлэг, сугалаатай уралдаан гэх мэт олон арга хэмжээг зохиож санхүүжилт босгож байгаа аж.

Боловсролын салбарт мөнгөөр үнэлэгдэшгүй хөрөнгө оруулалт хийж буй сайхан сэтгэлт бүсгүйчүүдийг дэмжиж УИХ-ын гишүүн А.Ганбаатар мөн хандив өргөсөн гэнэ. Гэвч салбарын сайд болон ийм асуудалд онцгой анхаарах учиртай УИХ-ын эмэгтэй гишүүд юу хийж явна вэ? Тэд хаана байна вэ?

Монгол Улсын гавьяат багш Мөнх-Очирын Нацаг-Юмтай ярилцлаа. "Сайн багш багшаараа үлдэх нь чухал байдаг юм” гэж онцгойлон дурссан ахмад багшийн ярилцлагыг хүлээн авна уу.

-Танд Монгол Улсын гавьяат багш цол хүртсэнд баяр хүргэе?

-Баярлалаа.

-Багшаар заалгаагүй, багшаас сураагүй хүмүүн ховор. Багш хэмээх эрхэм мэргэжлийг сонгох болсон түүх сонин байх?

-Багшийг Монголчууд эртнээс хүндэлж ирсэн. Дээхнэ үеийн ном сударт бурхан дор мөргөмүү, багш дор мөргөмүү, хуврага дор мөргөмүү хэмээсэн байдаг. Миний багш болсны 53 дахь хичээлийн жил энэ жил тохиож байна.

Тэгэхээр 53 жилийн өмнөх намар хонхон дуутай уралдаж, 1918 онд байгуулагдсан Монгол Улсын анхны сургууль Хан-Өндөрийн сургуульд багш болон очиж байж ээ. Энэ жил гавьяат багш боллоо. Төр түмэн, шавь нар, багш нарын минь ач тус юм. Улмаар хоёр жил ажиллаад захирал болсон. Зууны түүхтэй сургуулийн 50 жилийн ойг хийж байсан гээд бодохоор ажлын анхны шангаа татсан Хан-Өндөрийн сургууль миний амьдралын онцгой он жилүүд юм. Энэ жил 100 жилийн ойдоо оролцлоо. Мөн сургуулийнхаа талаар ном бичиж гаргасан гээд онцгой сайхан жил болж байна.

-Таныг энэ мэргэжлийг сонгоход ээж аав тань нөлөөлөв үү, эсвэл мөрөөдөл тань байв уу? Анхлан багш хэмээх хүнтэй нүүр тулж, оньсын үүдийг нээдэг болоод ч тэр үү хүүхэд болгон л багадаа багш болно гэдэг?

-Би уг нь Архангай аймгийн Чулуут сумын хүн л дээ. Намайг бага байхад багш нар гэж маш гоё улс. Алхаа гишгээ, биеэ авч яваа байал, сайхан дээл, шляпан малгай, савхин гуталтай гээд гоё улс байдагсан. Тэр хүүхдийн билгийн нүдэнд хэмжээлшгүй сайхан хүмүүс харагддаг. Тэртээ 1950-иад оны үед багш гэх хүн миний оюун ухаанд их тодоор буусан учраас ийм хүн болох юмсан гэж мөрөөдөж эхэлсэн. Мөрөөдөл маань биелэж багшийн албыг тавь гаруй жил хашжээ.

-Та Хан-Өндөрийн сургуульд очихдоо 22-хон настай цэл залуухан байсан гэдэг. Гэргийтэйгээ хэзээ танилцсан бэ?

-Багшийн сургуульд байхдаа нийлсэн юм чинь. Их том гар байгаа биз. /инээв/ Гэргийтэйгээ ханилаад 54 дэх жилдээ, багшлаад 53 жил болж байна. Таван хүүхдийн эцэг эх. Дал, наяад оны үед тавуулаа сургуулиа онц төгсөөд тухайн үеийн их дээд сургуулиудад орсон. Бүгд ажил алба аа гүйцэтгээд түрүүч нь тавь гарсан хүмүүс байна даа. Хүүхдүүдийн маань гурав нь багш мэргэжилтэй.

1966 оны найман сар. Хөөх!тэр намар үгээр хэлшгүй сайхан байсан. Бургас шугуй найгаад л, налайж байв даа. Өндөр дэнж дээр хоёр өндөр барилгатай, худалдаа бэлтгэлийн ангитай, холбооны салбар, кино механикчтай гээд том баг байсан л даа. Өлмөө, Юмжав гээд сайхан багш нар халуун дотно хүлээж авч байлаа.

Хааяа тэнд очиход сэтгэл сэргэдэг шүү. Заримдаа зүүдэлдэг юм. Хан-Өндөр надад их ээлтэй л дээ. Тэр үеийн хүүхдүүдээс олон эрдэмтэн мэргэд төрсөн. Анхны шавь нар маань л гэхэд бүгд тэтгэвэрт гарчихсан, одоо аймгийн төвд хүүхэд хороолсон сайн эмээ өвөө нар байна. Эднийгээ харахаар сэтгэл догдлоно, олон жил болж дээ л гэж бодогддог.

-Хүмүүс өтөллөө, хөгширлөө гэдэг. Урт он жилүүдийг туулж шавь нартайгаа хамт гялалзаж яваа таныг харахад тийм мэдрэмж төрөхгүй юм?

-Хөгшинтэйгөө бид хоёр өвгөрлөө, өтөллөө гэж боддоггүй юм. Теннис ч тоглочихно, бүжиглэчихнэ, алхана, явган их явна, хоол ундаа тохируулна. Эрүүл амьдралыг л чухалчилж явдаг даа. Бага хүүхэд маань л гэхэд 37 хүрчихлээ.

-Багш хүний гуних, баярлах мөчүүд юунд оршдог юм болоо?

-Багш хүүхдийн дэвтэр засах, конспект бичих, үзүүлэн, тарааж өгөх материалаа хийх бүртээ ангийнхаа хүүхдүүдийг боддог. Хүүхдүүд нүдэнд харагдаад тэр маань энийг хараад яах бол гээд л. Дэвтэр засч байхад л гуних, баярлах, гутрах гурван янз болно шүү дээ. Зарим нь алдаагүй сайхан бичсэн байхаар баярлана, жаахан тааруу хийсэн болохоор гунина, за бүр муу хийсэн бол гутрана, би чинь муу багш болох нь үү дээ гэж.

Тэр үеийн хүүхдүүдэд үзэх харах юм огт байгаагүй хөөрхий. Завсарлагаанаар чоно, тарвагацах гэх мэт тоглоомоор тоглоно. Тэр тоглоомууд хүүхдэд их сайн байж гэж боддог юм. Загнаж зандрах биш, эвээр, аргыг нь олж хэлдэг байсан юмуу даа.Боловсролын салбарт 42 жил ажиллахдаа хоёр жил бага ангийн багш, бусад он жилүүдэд бага, дунд сургуулийн захирал, хичээлийн эрхлэгчийн алба хашиж байлаа.

-Таны ажиллаж байсан үеийг өнөөтэй харьцуулахад хол зөрүүтэй байх. Тэр үеийг эргэн дурсвал?

-Их өөр болж. Өнөөдөр манай улс хөгжиж шинжлэх ухаан техник, соёл боловсрол, бүх зүйл өндөр түвшинд хүрч. Намайг багш болж байх үед багийн сургуульд орж байгаа хүүхдүүд бэлтгэл сургууль гэж байдаггүй, үзгээ ч барьж чаддаггүй хүүхдүүд хүлээж авч байлаа. Тэгээд л үзэг барихаас нь эхэлж заана. Багийн төвийн бага сургууль болохоор орчин нөхцөл хэцүү л байсан. Гэлээ гээд бид шантраагүй.

Бидний үед бүх үзүүлэн таниулах материалаа гараар хийдэг, конспект заавал бична, удирдлагуудад шалгуулна, их байна, бага, товчхон бичсэн байна гэж зэмлүүлнэ. Одоогийнхтой харьцуулашгүй. Одоо хэвлээд гаргачихна, техник хэрэгсэл дээр үзүүлчихэж байна, их сайхан болсон. Үдэш, шөнө болтол сууж хичээлийн бэлтгэлээ хангаад л санаа амардаг байлаа.

-Сурагчдад гэрийн даалгавараа л сайн хийх ёстой гэсэн бодол суулгачихсан байдаг байлаа. Гэрийн даалгавар хийлгэхийн ач тус нь юу юм бэ?

-Гэрийн даалгавар хийх нь олон талын ач холбогдолтой. Бид ч гэрийн даалгавар сайн өгдөг, заавал шалгадаг байсан. Бие даалгаж, өөрөөр нь сурах арга барилыг олуулдаг мундаг арга байлаа. Одоогийн багш нар ер нь гэрийн даалгавар шалгаж байна уу, үгүй юу. Гэрийн даалгавар их учиртай. Бид хичээл эхлээд л хичээлийн дунд хүртэл гэрийн даалгавар шалгана.

Хийгээгүйтэй нь хариуцлага тооцно. Даалгавраа хийсэн хүүхэд их додигор алхана. Даалгаварт өгөх дасгалтайгаа ижил жишээг багш нар маань зааж өгөөд явуулна. Тарахаас өмнө дахиж тайлбарлаж өгдөг. Хүүхдүүд гэртээ очоод даалгавраа хийхдээ багшийнхаа бодож өгсөн, тайлбарласныг санаад хийчихдэг. Би ч тэтгэвэрт гараад арав гаруй жил болчихлоо.

Энэ уламжлал хоцроод байна уу даа гэж харамсдаг. Сүүлийн үеийн олон багш нарын хичээлд сууж байлаа. Харж байхад гэрийн даалгаврыг тойрсон болоод л орхичихдог харагддаг. Багш нараа муулаагүй л дээ. Ер нь гэрийн даалгаврыг би биширдэг шүү.

- Таны бодлоор сургалтыг хэрхэн явуулах ёстой вэ? Эсвэл уламжлалыг орчин үетэй хослуулах ч юм уу ?

-Тэгэлгүй яахав. Энэ талаар би эрдэм шинжилгээний хуралд илтгэл хүртэл тавьж байлаа. Уламжлал шинэчлэл хамт байж амжилтад хүрэх, багш сурагчид дэм болох ёстой.

Сонирхуулахад манай хоёр ач Америкт сурч байгаад ирсэн, энэ жилээс энд суулгаж байна. Эрдэм сургуульд оруулсан. Тэр америк чинь шаардлага тавьдаггүй юм байна, их сонин. Монгол хэлэндээ тааруу болохоор ач нартаа санаа зовж л байлаа. Тэгсэн сайн багш нарын ачаар дажгүй байна шүү.

Сайн багшийн алдар дэлхий даяар түгж Америкт хүртэл очиж байна гэхээр сайхан юм. Энэ сургуулийн багш нар гэж гайхалтай зүтгэлтэй хэдэн багш нар байна аа. Бүх л талаараа аймаг болоод улсдаа тэргүүлж байгаа гэнэ. Тэгэлгүй яахав, тийм сэтгэлтэй, чадвартай багш нар. Багш их сайхан юм аа. Хичээл зааж байхад багшийг тэтгэдэг нэг юм байдаг ш дээ, чи мэдэх үү.

-Урам уу?

-Хичээлийг сайхан зааж байхад тэр ангийн 35 хүүхдийн хос далан нүд, анхаарал багшийн бүх бие дээр тусч байдаг. Хүүхдүүдийн харц багшид шинэ мэдээлэл, шинэ санаа, сэтгэлийг сэргээх эрч хүч өгдөг. Нэг ёсондоо хүүхдийн их ариун хайр, хүслийг биедээ шингээж авдаг.

Нарт ертөнцөд байхгүй нандин сайхан алба багш хүнд заяажээ гэдэг. Одоо би боддог юм. Багш хүнийг олон сайхан хүүхдийн хайр ивээл тэтгэж, багш хүн их залуухан байдаг юм байна гэж. Энэ жил гавьяат багш болчихоод бодож байлаа. Олон сайхан шавь нарын минь буян, хишиг нь ирж дээ гэж.

-Таны ярианаас сонсож байхад багш бүх байдлаараа шавь нартаа сайхан харагдаж, хүндлэлийг нь хүлээх ёстой юм байна даа гэж бодлоо?

-Тийм ээ. Багш бол хүн бүхний өмнө сайхан харагдах ёстой. Сайхан ярьдаг, сайхан бичдэг, цэвэрхэн хувцасладаг, соёлтой байх хэрэгтэй. Нэг ёсондоо бурханлаг байх гэх юмуу. Ингэснээрээ хүүхдүүдээ, хүүхдүүд ч гэхгүй хүмүүсийг өөртөө татах, хүндлэлийг олж, урам зоригтой болдог.

-Багш нар хоёр ч удаа ажил хаялаа. Нийгмийн асуудал, цалин хөлсөнд нь анхаарчихвал тэд юм яриад байхгүй л байх гэж бодох? Таны хувьд ямар бодолтой байна?

-Бодолгүй яахав. Улс мөнгөгүй, урд хормойгоо авч хойд хормойгоо нөхөж байна. Нэмэх гээд ч арга алга бололтой. Би телевизийн мэдээ их үздэг. Тэгтэл саяхан Эрдэнэс таван толгой ТӨХК-иас 380 мянган тонн нүүрс ачигдаад гарсан, хаашаа орсон нь мэдэгдэхгүй гэх мэдээлэл олж үзлээ. Ийм но-той юм байна ш дээ. Ийм юм үзэхээр л социализмийн үеийн бид чинь энэ рүү /толгойгоо заав/ нэг юм эвгүй оргиод л явчих юм.

Бидний үед захирал нэг мөнгө дутаавал л шоронд орно гэдэг байсан. Ийм нэг сонин юм байгаад байхаар л гайхаад байгаа юм. Ганц багш, эмч нар биш. Ер нь л тарчиг дуу л байна даа. Дээр үед манаач хоёр зуун төгрөг авдаг.

Өглөө ажлаасаа буугаад нуруугаа үүрээд маадгархан алхаж явдаг. Гэртээ ороод цай хоол бэлэн, бүх юм хүрэлцээтэй. Харин багш нар захирал мянга гаргаж авдаг, элбэг дэлбэг. Ингэж бид санаа зовох зүйлгүй өглөөнөөс аваад орой хүртэл улсын ажлыг хийдэг байсан. Гэхдээ одоо сайхан юм олон болж.

Аливаа зүйл хоёр талтай юм даа. Манай орны хүн ам сайхан амьдрах, хөгжих бүрэн бололцоотой. Газрын дээрх ба доорх энэ их баялаг, арвин мал сүрэг байна. Тэгсэн мөртлөө болохгүй байна гээд байхаар л гайхаад байгаа юм.

-Залуу багш нарт таны үг сургааль үнэтэй дээ?

-Дээр үеийн багш нар бүх л ажилд оролцдог байлаа. Сумын урлаг, уран сайхан, ухуулга, сурталчилгаа, байр хашаа барих, спорт, хөдөө явна, индэр ухна, зурам агнана гээд л. Дөрвөн сарын хорин хоёрноос коммунист субботник гэж эхэлдэг. Тэгээд 11 сарын хорьд гээд нэгдлийн нядалгаа дуустал байнга субботник үргэлжилнэ.

Үүнээс хойш л нэг амсхийдэг. Ийм олон талт ажилд оролцож явж байсан ч ажлаа алддаггүй. Ер нь багш хүүхдэд сэтгэлээ л өгөх ёстой. Үнэн голоосоо сэтгэл гаргаад тэдэнд хандаж зүтгэж байгаа багшийг хүүхдүүд ойлгодог юм. Эмэгтэй багш ээж нь, эрэгтэй багш аав нь, ах нь, сайн нөхөр нь, сайн туслагч нь байх ёстой.

Багш дандаа шинийг эрэлхийлж байх хэрэгтэй. Толгойдоо орж ирсэн санаагаа бичиж байх хэрэгтэй байдаг юм. Тэгэхгүй бол маргааш нь мартчихдаг талтай. Мэргэжилдээ дуртай, хайртай байх хэрэгтэй дээ.

-Таны ажиллаж байсан Хан-Өндөрийн сургуулийн зуун жилийн ой энэ зун тохиолоо. Зуун дамнасан сургуулийн түүх арвин?

-Тэгэхээр зуун настай сургуулийн түүхийг бичихэд тэрний өмнөх зуун руу орох, түүхийн ээдрээтэй нарийн зүйлс харахаар болдог юм байна. 1918 онд Сайн ноён хан аймгийн Цэцэн чой вангийн хошууны Хан-Өндөрийн хүрээнд байгуулагдаж.

Сургууль байгуулагдсан түүх их учиртай. Манай хошууны сүүлчийн ноён Бээжинд олон жил алба хашсан хүн байж. Ерөөсөө тэднийхэн удмаараа долоон үедээ суусан. /Долоон урвагчдын нэг ч гэж ярьдаг/ Гэхдээ Монгол нутгийнхаа төлөө сэтгэлтэй байж. Тэгээд 1917 онд өөрийн гурав дахь хүү Артаасэдийгээ явуулж Хан-Өндөрийн сургууль байгуулсан гээд яриад байвал олон юм ярих болно.

Би чинь энэ сургуулийнхаа наян жилийн ойг бас зохион байгуулж байлаа. Энэ сургуулийн түүхийг багагүй л мэдэх хүний нэг дээ би. /томорсон болох болов уу даа/

-Намрын намарт есөн сарын нэгэн болохоор догдолно биз?

-Одоо ч бас гайгүй болчихжээ. Анх маргааш хичээл эхэлнэ гээд л, хүүхдүүд явахаар нэг л сэвэлзээд байдаг байсан. Энэ жил Эрдэм сургууль дээр очсон сайхан байлаа. Ганболд гавьяаттайгаа хамт зогсоод нээлтэд оролцсон.

-Бид хоёрын ярилцлага өндөрлөж байна. Танаас асуугаагүй үлдээсэн зүйл бий байх аа?

-За даа, чи ч асуучихлаа даа. Ерөөсөө багш, хүүхэд, ном гурав бол нэг байх хэрэгтэй. Багш хүүхдээ байнга бодож байх, хүүхэд ч багшаа бодох ёстой. Эцэг эх үүнийг хүүхдэдээ ойлгуулах ёстой. Эрдмийг сурья гэвэл бичиж сур гэж байгаа юм. Унших бол хямдхан, харин бичиж л сурах хэрэгтэй.

Тэр үед мөн сайн, дунд гэж хоёрхон дүн байсан. Муу гэж байхгүй. Миний бодлоор энэ их сайн. Хүүхдийг муу гэхээр урам нь хугарна. Харин дунд гэхээр сайн руу орно гээд зүтгэдэг. Дээр үеийн багш нар урамшуулах аргыг их хэрэглэдэг. За сайн байна, аа сурах нь гээд багш нь толгойг нь илэх. Багш нь толгойг нь илэх шиг авшиг байдаггүй байж.

-Таны түрүүний хэлдэг "Гурван сайхныг хэлж мэндлэх хэрэгтэй” гэдэг тань бас л бодмоор зүйл байсан шүү?

- Хүнтэй мэндлэхэд хүртэл гурван сайхныг хэлж байх хэрэгтэй л дээ. Эхлээд сайн байна уу, сайхан намаржиж байна уу, сонин сайхан юу байна гэж. Одоо бол юу байна гэхээр юмгүй гээд л өнгөрөх жишээтэй.

-Нээрээ л таны хэлснээр мэндлээд ирэхээр хүмүүсийн хоорондын харилцаа үргэлжилж, өрнөж сайн сайхныг хэлэлцэх юм шиг санагдлаа?

-Гурван сайхныг хэлж мэндлэхээс гадна хүнд гурван сайхан байх ёстой. Нэгд сэтгэл сайхан байх, хоёрт гэр орон сайхан байх, гуравт ажлын байр сайхан байх ёстой. Би үүнийг уншиж байсан юм. Хайраар бялхсан хамгийн сайхан хамт олон бол гэр бүл юм гэж. Ийм сайхнуудыг эрхэмлэж яваарай гэж хэлье дээ.

-Ариун нандин бүхэн, аврал энэрэл, амьдрах ухаан бүр багшаас, сургуулиас эхтэй гэдэг. Ардын багш таныг хүндлэх хайрлахаас аргагүй буюу. Сонин сайхан дурсамж, өөрийн арга туршлагаасаа хуваалцсан танд гялаалай. Урт насалж, удаан жаргаж, үр хойч бидэндээ үнэт сургаалиа өнөд хайрлаж яваарай.

Америкийн уран бүтээлч, дуучин Гвен Стефани "Өглөөний мэнд Америкчуудаа” шоу нэвтрүүлэгт зочноор уригдаж, ярилцлага өгчээ. Энэхүү ярилцлагыг хүргэж байна. 

-Таны өөрчлөлт их таалагдаж байна шүү. Өмнөхөөсөө илүү үзэсгэлэнтэй харагдаж байна?

-Маш их баярлалаа. Би их хичээсэн юм. Энэ онд илүү эмэгтэйлэг болохыг хүссэн. Тиймээс л өөрийгөө өөрчлөхийг хүслээ. Энэ жил миний жил байх болно. Гадаад төрх шигээ гайхалтай харагдах гайхалтай олон уран бүтээлийг гаргана. Фэнүүд минь их удаан хүлээж байна. Миний дуу хоолойг санаглазсан бүхэнд "Тун удахгүй эргэн ирнэ” гэж хэлмээр байна. Тэвчээртэй байгаарай.

-Яагаад уран бүтээл гаргахгүй ингэж их удав?

-Их завгүй байлаа. "Дуу хоолой” шоуг шүүгээд тун завгүй байсныг та бүхэн харсан байх. /инээв/ Авъяастануудыг хайсан гэхэд болно.

-Та 49 настай.

-Тийм ээ. Би 49 настай. Бусад шиг насаа худлаа хэлмээргүй байна. Би өөрөөрөө бахархдаг. Би өөрийнхөө бүх зүйлд дуртай. Нас минь надад захирагдахгүй байгаа ч үлдсэн цаг хугацаандаа жаргалтай амьдрахыг хүсч байна. Үнэнийг хэлэхэд дурлахад нас гэх тоо ямар ч хамаагүй.  

-Эмэгтэйчүүд хөгшрөхөөс айдаг?

-Нас нэмэх айх зүйл биш. Бүх зүйлээс таашаал авдаг хүн хэзээ ч тоонд захирагдахгүй. Тиймээс насандаа санаа зовоод суух хэрэггүй. Зөвхөн аз жаргалын төлөө амьдар.

-Шинэ он солигдохтой зэрэгцэн таны инстаграмдаа бичсэн зүйл анхаарлыг татсан. "Чинийхээ гараас атгаад цаашаа явмаар байна” гэх пост. Энэ ямар учиртай өгүүлбэр вэ. Миний бодлоор энэ пост хуримын тухай өгүүлж буй мэт санагдсан?

-Бүх талаар ойлгож болно. Хурим, сүй тавих, салалт, хагацал гэх мэтээр ойлгож болно. Гэхдээ ганцхан хариулт нь миний постод хариулж чадна.

-Блак Шелтон та хоёр шүүгчийн ширээний ардаас дотноссон. Түүнтэй хайрын холбоо үүсгэн хэмээн бодож байсан уу?

-Үгүй ээ. /инээв/ Бид шүүгчээр ажиллаад хоёр жилийн дараа л анх удаагаа болзоонд явсан. Тэр үеэс л миний бүх анхаарал түүн дээр төвлөрчихсөн. Нэг л мэдэхэд бид хайртай хос болчихсон байсан. Бүх зүйл хэтэрхий хурдан болсон. Яг л нэг нэгэн рүүгээ тэмцүүлж буй бүх зүйлс шиг.

-Таны хөвгүүд Блакийг хэрхэн хүлээн авав?

-Их сайнаар хүлээж авсан. Хүүхдүүд минь хэтэрхий жаахан ч гэсэн тэд миний сонголтыг хүндэтгэсэн. Хүү минь "Ээжээ та л жаргалтай байх ёстой” гэж хэлсэн. Үнэнийг хэлэхэд хүүгээсээ ийм үг сонсоод сэтгэлээр их унасан шүү. Гэхдээ би өөдрөг хүн учир энэ бүхнийг бэрхшээл гэж бодоогүй.

-Та хоёр хуримаа хийх үү. Өнгөрсөн онд сүй тавьцгаасан гэх мэдээлэл нэг хэсэг хэвлэлээр гарцгаасан?

-Хуримын талаар бодож байгаа. Бид жаргалтайгаар цаашаа амьдрах хэрэгтэй. Хайртай бол гэрлэх л хэрэгтэй. Заавал хэн нэгнээ хүлээлгэх хэрэггүй. Бид сүй тавиагүй.

-Та хоёр өнгөрсөн амьдралаа бүхэлд нь мартаж чадсан уу?

-Тийм ээ. Мартаагүй байсан бол энэ бүхнийг эхлүүлэхгүй байсан. Би шархалсан. Өнгөрсөн шархалсан дурсамжтайгаа амьдрахаас айж байна. Дахин шархалж магад гэхдээ би энэ талаар бодмооргүй байна.

Б.СОЛОНГО

Олон ястны өлгий нутаг, Баруун бүсийн тулгуур төв болсон Ховд аймгийнхан шинэ Засаг даргаа угтаж аваад тун удаагүй байна. Албаа аваад юун түрүүнд иргэдтэйгээ уулзаж, тэднийхээ санаа бодлыг сонсохыг урьтал болгосон Засаг дарга 20 гаруй хоногийн хугацаанд 700 гаруй хүн хүлээн авч уулзжээ. Шинэхэн удирд­лагатайгаа уулзахаар үүдэнд нь дугаарлах нутгийн иргэд, юу юугүй тулсан өвөлжилтийн бэлт­гэл гээд ачаалал ихтэй ажлынх нь хажуугаар түү­нийг "Амьдралын тойрог” буландаа урьсан юм. Ховд аймгийн Засаг дарга Батсуурийн Дүгэржавтай ун­шигч та бүхнийг уулзуулья.

МОТОЦИКЛЬ МӨРӨӨДСӨН МАТЕМАТИКИЙН БАГШ

Мянгад сумын дунд сургуулийн захирлаар ажиллаж байхдаа олон улсын байгууллагуудтай идэвхтэй хамтран ажилладаг байжээ.

Б.Дүгэржав Ховд аймгийн Чандмань суманд төржээ. Аав, ээж нь оюутан ахуй насандаа түүнийг тө­рүүл­сэн болохоор Дүгэрээ хүү эмээ, өвөө дээрээ долоон нас хүртлээ мал хариулан өсчээ. Ингээд сургуульд орохдоо сая нэг аав, ээж дээрээ Мянгад суманд ирсэн аж. Ховд аймгийн Багшийн их сургуулийг математикч мэргэжлээр суралцаж төгсөхдөө дипломтой, эхнэртэй, хүүхэдтэй болоод амжсан ч ажлын байр олдсонгүй. "Маргааш ямар даалгавартай билээ, хэн багш орох билээ” гэдгээс өөр зүйл боддоггүй оюутан насны амьдрал дуусах дөхөхөд хүү маань хоёр нас хүрчихсэн, би өрх толгойлогч болчихсон байлаа. Харин бүх газар математикийн багштай, бүх бизнес эзэнтэй байсан. Яажшуухан амьдрах билээ гэсэн асуултыг анх удаа тэгэхэд өөрөөсөө асуусан даа” гэж тэрээр дурссан юм. Математикийн багш Дүгэрээ физикийн багш эхнэрээ дагуулаад Ховд хотоос Мянгад сум хүртэл сайхан сэтгэлт жолооч нарын машины тэвшин дээр голдуу дайгдаж аав, ээждээ, хүүдээ очдог байжээ. Тэр үед эхнэртээ "Хоёулаа ажилтай болоод эхний ээлжинд мотоцикль авч унья” гэж хэлж байж.

Удалгүй Мянгад сумынх нь дунд сургуулиас ажилд орох урилга ирж, хоёулаа багш болж ажлын гараагаа эхэлжээ. Дүгэрээ багш аймгийн мэдээлэлзүй, математикийн олимпиадад амжилттай оролцсон ч, математикийн багшаараа ердөө хагас жил ажилласан байна. Учир юу гэвэл сургуулийнх нь захирал түүнийг удирдах чадвартай гэж дүгнэсэн байж. Ингээд долоохон сар ажилласан шинэхэн багш сургалтын менежер болсноор түүний удирдах ажилтны гараа эхэлсэн гэхэд болно. Хоёр жилийн дараа сургалтын менежерээс захирал болж дэвшээд найман жил ажиллахдаа сумынхаа жижигхэн сургуулийг багагүй өөрчлөөд амжжээ. Улсын төсөв хүндхэн байсан тэр үед олон улсын байгууллагуудад уйгагүй төсөл хүргүүлж, хамтран ажиллаж чаддаг байсан тул "Төсөл Дүгэрээ” нэр авсан  байна. Үүнийхээ ачаар сургуулийнхаа гар галлагаатай зуухыг бага оврын зуухаар халдаг усан халаалттай болгож, анхны саун, халуун устай, интернэттэй сумын сургууль болж байжээ. Түүнчлэн залуу багш нараа орон сууцанд оруулах гээд сур­гуулийн захирлаар ажил­лахдаа олон ажил ам­жуул­сан байдаг юм байна.

Гэр бүлийн хамт.

УХАМСРЫН ШАНААТАЙ Ч УРАМ ХАЙРЛАСАН ДӨРВӨН ЖИЛ

2008 онд аймгийн Боловсрол, соёлын газрын дарга нь гэнэт утасдан, яаралтай дууджээ. Яваад очтол "За Дүгэржав минь 10 жил хөдөө ажиллалаа. Багш хийж үзлээ, менежер, захирал ч боллоо. Сургуулийн өнгө төрх чинь сайхан болж, шилдэг нь боллоо. Одоо дэвшиж ажилла. Манайд сургалт, аргазүйн алба байгуулагдаж байгаа. Энэ албыг толгойлон ажиллах газрын орлогч дарга хэрэгтэй болсон. Төвд ирж ажилла” гэсэн саналыг тавьжээ. Харин Дүгэрээ захирал хариуд нь "Цалин хэд вэ дарга аа” гэж асуугаад нэг сайн загнуулж авсан гэдэг.

Ингээд "Төр хаана ажиллах үүрэг өгнө, тэнд ажиллах ёстой” гэсэн зарчмын дагуу маргааш нь Ховд аймгийн Боловсрол, соёлын газрын орлогч дарга гэсэн албыг хүлээн авчээ. Жил гаруй ажиллаад орлогч даргаас газрын дарга болж дэвшин 2012 оны зургадугаар сар хүртэл ажилласан байна. Тухайн үед Ховд аймаг элсэлтийн ерөнхий шалгалтын дүнгээр улсад 19-21 дүгээр байранд ордог, тааруухан үзүүлэлттэй байжээ. Б.Дүгэржав аймгийн Боловсрол, соёлын газрын даргаар ажилласан дөрвөн жилийн хугацаанд энэ байр тогтвортой ахисаар 2012 онд улсад дөрөвдүгээр байр эзэлж байжээ. Түүнчлэн газар нь ажил, үйлсээрээ аймагтаа хэд хэдэн удаа тэргүүлж, багагүй амжилт гаргасан байна. Харин энэ амжилтаа тэрээр хамт олных гэж тодотгосон юм. "Удирдагч ганцаар зүтгээд ямар ч амжилт олохгүй. Би зөвхөн өөрөө зүтгэх биш, бусдыгаа үүрэгжүүлж, залж ажиллах арга барилтай. Хамт олон нэг зүгт санаа зорилго нь нэгдэж чадвал заавал амжилт олдог. Манай салбарын хамт олон өнөөдрийг хүртэл сайн баг байсаар байгаа” гэж тэрээр ярилаа.

Боловсролын салбарыг хариуцсан дарга тухайн үедээ хэд хэдэн шинэлэг ажлыг санаачилж байжээ. "Захирлуудын эхнэрийн бизнес” гэж нэрлэж байсан "Үдийн цай” хөтөлбөрийг анх удаа тендерээр шалгаруулав. Хэл ам дагуулсан ч сургуулиудын захирлыг ярианаас салгаж, хүүхдүүдийг шим тэжээлтэй, чанартай хүнсээр хангах том алхам болж чаджээ. Энэ ажил нь Монгол Улсын шилдэг туршлага болж, тухайн үед зэрэгцэн хэрэгжүүлж чадсан Өвөрхангай аймагтай хамтран олон улсын байгууллагын санхүүжилтээр ном гаргаж, салбарын яамаараа дамжуулан бусад аймагтаа туршлага хуваалцсан байна. Гэвч сайны хажуугаар садаа олон хойно ажил далайцтай сайхан явж байтал 2009 оны гуравдугаар сард Ховдын Булган суманд хүүхдүүд үдийн цайндаа хордсон хэрэг гарч орхив. Булган сум нь аймгийн төвтэйгээ зам харилцааны хувьд цас зуднаас болоод гамшгийн байдалд шилжчихсэн үе байж л дээ. Ямар ч машин явах боломжгүй болсон учраас үдийн цайны хүнсийг Хятадын хилээр гарч нийлүүлж байснаас асуудал үүдсэн байна. Тухайн үед аймгийн боловсролын газрынхан Булган суманд очих гэж цас ухаж урагшилсаар хоёр өдөр, хоёр шөнийг барж, гурав дахь өдрөө хүрч байжээ. "Энд сайхан ажил төлөвлөөд явж байтал тэнд хамааралгүйгээр саад гарч болохыг тэгэхэд ойлгож том сургамж болсон. Нэг удаа ухамсрын шанаа авсан шүү” гэж Б.Дүгэржав дарга дурслаа.

Түүний санаачилсан бас нэгэн томоохон ажил нь багш нарын сонгон шалгаруулалт. Өөрөө математикийн багшаар төгсөөд ажил олдохгүй хэсэг явахад баруун таван аймгийн хэмжээнд 800 гаруй багш илүүдэлтэй гэсэн судалгаа байжээ. Сургуульдаа тааруухан төгссөн ч арга зальтай нэгэн түрүүлээд ажилд орчихдог, ижилхэн дипломтой хоёрын хэн нь хичээж суралцдаг байсныг ажил олгогчид ялгадаггүй гээд амьдралд байдаг шалтгаануудаас үүдэн багш нарын сонгон шалгаруулалтыг Ховд аймаг анх удаа хийжээ. Одоо аймаг бүр тус туршлагыг хэрэгжүүлж, Багшлах эрхийн шалгалтыг улсын хэмжээнд авдаг болсон сайн жишиг болсон билээ.

БАРИЛГАЧИН БОЛСОН НЬ

Тэрээр Боловсрол, соёлын газрын даргаас Ховд хотын захирагчаар хэсэг ажиллаад улс төрийн сонгуулийн дүнгээр ажлаа хүлээлгэн өгчээ. Энэ хугацаандаа авга ахынхаа барилгын компанийг хүлээн авч барилгачин болжээ. Боловсролын хүн дэд бүтцийн салбарт шилжсэн гэсэн үг. Гэхдээ хүндрэл байсангүй. Хөдөөгийн сургуулийн захирлын ажлын тал хувь нь аж ахуйн ажил байдаг гэж тэр онцлов. Дотуур байрны хүүхдүүдээ хоол ундтай байлгах, эцэг, эхийн ёсоор хайрлах, хүмүүжүүлэх, утаа тортогтой зуухаа солих, засвар үйлчилгээ хийх гээд бүх ажил нь аж ахуйн шинжтэй байсан нь барилгын салбарт хальтраад ороход харин ч туршлага болсон гэв. Барилгын салбарт зургаан жил ажиллахдаа Ховдын шинэ дулааны станцын зарим барилга, Мэргэжлийн хяналтын газрын барилга, орон сууцны зориулалтын барилгууд гээд долоогоос найман обьектыг ашиглалтад оруулжээ.

"Энэ хугацаанд би нэг зүйлийг ойлгож ав­сан. Нийгмийн сал­бар бол ашгийн төлөө бус ажилладаг. Юмны үнэ цэнийг ажил амжуулснаараа бодож сэтгэж, нүдэнд хараг­дахгүй ч тоо, чанарын үзүүлэлтээсээ сэтгэл ханамжийг авдаг. Гэхдээ мөнгөөр хэмждэггүй. Харин бүтээн байгуулалтын салбар бол хийж байгаа ажил нь нүдэнд ил харагддаг мөнгөөр хэмжигддэг, хүнийг эвдэж болох салбар. Манай компани жижиг байгаагүй, жилдээ тэрбум гаруй төгрөгийн борлуулалттай ажилладаг  байсан. Тиймээс мөнгө олох амархан, мөнгөний үнэ цэнийг мэдрэх өөр юм гэдгийг ойлгосон. Мөнгөтэй харьцахын хэрээр эвдэрчихэж болохгүйг ойлгосон” гэж тэрээр ярьсан юм.

Барилгачин Дүгэрээ төрийн ажлаас түр хөндийрөхдөө сая нэг гэр бүл, үр хүүхдүүддээ гаргах завтай болжээ. Түүний ханийг Г.Мөнгөнсаран гэдэг, физикийн багш мэргэжилтэй. Хоёрдугаар дунд сургуулийн сургалтын менежер хийдэг. Гурван хүү төрүүлж өгсөн. Том хүү нь техникийн их сургууль төгссөн. Дунд хүү нь мөн инженер болох мөрөөдөлтэй. Нисэх, усан загвар сонирхдог. Бага нь энэ жил нэгдүгээр ангийн сурагч. Багш гэр бүл хүүхдүүдээ хэрхэн сурган хүмүүжүүлдэг юм бэ гэж асуухад "Том хүү бол надтай адил явж байгаа. Эмээ, өвөөд нь даатгачихсан. Хоёр багыгаа өөрсдөө өсгөж байна даа. Багш хүний нэг зовлон байна. Өдөржин хичээл сургалт гээд хүүхдүүдтэй ажиллаж ирчихээд дахиад хүүхэдтэйгээ ажиллахаас зайлсхийдэг.  Миний хүү хичээлээ хийгээрэй. Сургуулийн захирлын хүүхэд муу сурч нүүр улайлгав гэх маягтай л юм хэлнэ дээ” гээд инээсэн юм. Харин барилгын салбарын ажил өвөл зогсдог болохоор бага хүүдээ овоо цаг гаргаснаа хэлсэн юм. Телевизийн удирдлагаар дамжуулж тоо заагаад л, машиндаа хөгжим дагаж дуулаад л аав хүү хоёр дандаа хамт явдаг гэнэ. Өөрсдийнх нь бага залуу насанд үлгэрлэж байсан шиг даруу төлөв, номхон байх бус хүнтэй тааралдахдаа мэндэлдэг, нээлттэй, асуудлыг зөв талаас нь харж шийдэж чаддаг, өөрийгөө зөв илэрхийлдэг, уур уцаараар биш өөр байдлаар гарц гаргалгааг гаргадаг тийм зан чанарыг нийгэм шаардаж байгаа тул хүүхдүүдээ орчин үеийн энэ шаардлагад нийцүүлэн хүмүүжүүлэх гэж хичээж байгаа ажээ тэд.

ТЭМЦСЭН НЬ ЯЛЖ, ЯРЬСАН НЬ ДУУСДАГ

"Монголын төр намайг өнгөрсөн  хугацаанд сайн бэлтгэсэн гэж би боддог. Сургалтын менежер, сургуулийн захирал, газрын дарга гээд өнгөрсөн хугацаанд ажиллахдаа олон эрдэмтэнтэй уулзаж, олон түшээдээс их зүйлийг сурсан. Тиймээс одоо миний хувьд Ховд аймгийн ард иргэдийнхээ төлөө өрөө төлөх цаг болсон. Нийгмийн салбарт сэхээтнүүдтэй, барилгын салбарт ажилчин ангитай ажиллаж үзлээ. Ховд нутгийнхаа ард түмний төлөө сайхан ажиллаад үзье, санаснаа гүйцээгээд үзье гэсэн эр хүний хүсэл мөрөө­дөл байна” гэж хү­лээж авсан албынхаа талаар хэлэв. Тэрээр аливаа зүйлд нээлттэй байх зарчмыг баримталдаг гэсэн юм. Ярилцаад суухад ч тэр зан чанар нь мэдрэгдэж байлаа.

"Дүгэржав гэдэг хүн ганцаараа бүх зүйлийг хийж чадахгүй. Тиймээс сайн, зөв баг надад хэрэгтэй. Өнөөдөр бид удирдах ажилтныхаа зөвлөгөөнийг хийсэн. Хүмүүстэйгээ ойлголцох шиг сайхан зүйл байдаггүй. Хаалттай байснаараа хардлагыг төрүүлнэ. Аливаа асуудлыг нээлттэй хэлэлцүүлээд засаад залруулаад явна гэж бодож байна. Юуны түрүүнд эдийн засгийн өсөлт гэхээсээ илүү өмнө үед байсан ард иргэдийнхээ сайхан сэтгэл хүнлэг байдлыг хэвээр нь авч үлдэх юмсан, эерэг хандлагатай болгох юмсан гэдэгт илүүтэй зорьж байна.  Ард иргэд төрөөс их юм хүсэхгүй байна шүү дээ. Шударга, зарчимттай байхыг л хүсч байна. Төр бидний бүх хүслийг биелүүлж чадахгүй гэдгийг тэд ойлгож байна. Тиймээс хамгийн түрүүнд шуурхай авч хэрэгжүүлэх ажил бол аймгийн төрийн байгууллагууд иргэдээ "Сайн байна уу” гэдэг үгээр угтаж, "Баяртай, баярлалаа” гэж үднэ. Худлаа амлахгүйгээр нээлттэй байя. Бантангийн мах, гурилтай байж айлаас зээлээд өдөр бүр хуушуур, бууз идээд байж болохгүй. Үнэнээ л хэлье. Ойрын үед бантангаа л идэх нь байна шүү. Хэдүүлээ хамтарч ажиллаад, гэр маань орлоготой болж хангалттай цуйван идэх цаг ирнэ. Та бүхэн минь хичээгээрэй, би бас хичээе. Ийм л зарчмаар ажиллана даа. Иргэдтэйгээ ажиллаж, санаа бодлыг нь зөв тийшээ чиглүүлэх нь эхний хийх ажил гэж бодож байгаа” гэсэн юм. Түүний хувьд нээлттэй байхаас гадна сэтгэлгээний хурдтай, өндөр гүйцэтгэлтэй ажиллахыг чухалчилдаг аж. "Тэмцсэн нь амжилтад хүрч, ярьсан нь юу ч үгүй хорвоог дуусгадаг” гэдэг зарчмыг баримталж аливаа зүйлд дайчин, хурдтайгаар, тууштайгаар зүтгэдэг гэж найз нөхөд, хамт олон нь үнэлдэг ажээ.

Ярилцлагын төгсгөлд Б.Дүгэржав дарга нэгэн нууцаа хэлсэн юм. Тэрээр Боловсрол, соёлын газрын даргаар ажиллаж байхдаа монгол хөөмийг Гиннесийн номонд бүрт­гүүлэх зорилгоо биелүүлэх боломж гараагүй аж. Харин одоо сум бүрт хөөмийн багш бэлтгэж мянган хүнийг зэрэг хөөмийлүүлэн Ховд аймгаас үүсэн гарсан энэхүү гайхамшигтай өв соёлыг Гиннесийн номонд бүртгүүлэхээр зорьж байна гэлээ. Одоо шууд гаргаад хөөмийлүүлэхэд 300-400 хүн аймагт нь бэлэн байгаа гэсэн юм. Ийнхүү 10 гаруй ястны өлгий нутаг болсон аймгийнхаа брэндээр хөөмий, бий биелгээ, уран нугаралт зэрэг дэлхийд гайхагдсан өв соёлоо тунхаглаж, аялал жуулчлалын томоохон бүс нутаг болох зорилт тэнд байна. Түүнчлэн Орос, Хятадыг холбосон бүс нутгийн зангилаа төв, хүнд, хөнгөн үйлдвэрийн аж үйлдвэрийн томоохон паркуудтай болж, баруун бүсийн эрчим хүчийг дангаараа хангадаг, зам тээврийн ложистик аймаг болсон, аялал жуулчлалын салбартаа түшиглэсэн ногоон эдийн засгаа хөгжүүлсэн хөгжингүй аймгуудын нэгээр ирээдүйгээ харж байгаагаа шинэхэн Засаг дарга нь ярилаа. Харин тэр үед бид утаа, хог хоёроосоо салсан байх ёстой гэснээр бидний ярилцлага өндөрлөсөн билээ.

Эх сурвалж: "Зууны мэдээ” сонин

Долоо хоногийн жирийн нэгэн өдөр "Chamo fitness” гэсэн хаягтай саарал байшингийн хаалга татан орвол нэг л таатай өнгө төрх угтав. Үүдэнд уулзсан бүсгүйгээс "Угалзцэцэг аварга байгаа болов уу” гэвэл байгаа байгаа гээд цаашихнаа эргэж "Багшаа тантай хүн уулзъя гэж байна гэлээ. Тохилогхон зассан лангууны цаанаас ховор инээмсэглэл тодруулан гарч ирсэн эмэгтэй миний уулзахыг зорьсон Угалзцэцэг яг л мөн байна даа.

Тэр ялдам инээмсэглэл тодруулах зуураа

-Манай клуб шинэ газар төвхнөөд удаагүй болохоор хол санагдав уу. Эрж будилаагүй биз гэж байх юм.

-За дахин аварга болж алтан медаль зүүгээд ирсэн танд баяр хүргэе.

-Баярлалаа.

-Хэдийд ирэв дээ?

-Ердөө хоёр хоногийн өмнө.

-Ирсээр ажил их үү?

-Би чинь нар битүү эндээ ирээд бараг шөнө дөл болоход харьдаг хүн. Сая тэмцээнээс ирж бараг онгоцноос бууснаас эхлээд л сурвалжлагч нарт ээрэгдээд бүр ч завгүй. Та бас нэг нь ирж байх шиг гэж ярилцах зуур Угалзцэцэг инээд бэлэглэсээр л…

Арга ч үгүй биз. Гэрэл гэгээтэй юм ховордсон энэ цагт тив дэлхийн алдартан төрнө гэдэг сайхан юм. Угалзцэцэг бодибилдингийн дэлхийн гурван удаагийн аварга хүн. Азид гэвэл мөн л хоёр удаа түрүүлчихсэн байсан. Тэгвэл сая Тайландад болсон тивийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс бас гурав дахь алтан медалиа аваад ирж. Ингэхлээр телевиз, сониныхонд чухал хүн байлгүй яахав. Ингэж бодох зуураа би түүний өмнө дуу хураагчаа тавиад,

-Өөрийгөө нэг сайхан танилцуулчихна уу даа гэвэл.

-Та бид хоёр танилцчихсан юм биш үү. Одоо чухам юу ярихсан билээ гэж мөн л инээд цалгиулав.

Элдэв зангүй, эелдэгхэн инээд нь ойрхон нэгэн юм аа тэр. Хэдэн үгээ хэлээд л дараагийн үг нь инээдтэйгээ чихцэлдэн урсах. Тэр нь төрөлхийн зан нь юм сан уу. Нэг бол бодибилдинг гэдэг өвөрмөц спорт хүнийг тийм ааль занд сургачихдаг хэрэг үү. Иймийг бодоход энэ тухай өөрөөс нь лавлахад.

-Бодибилдинг фитнесс гэдэг спортын төрөл хүнд их юм өгдөг. Даангүй хүн сэтгэл зүйн алив саар зүйлийг огт мартдаг, байнга таашаал авч сэтгэл санаагаа түвшитгэж байдаг. Миний хувьд амьдрал, ахуй бүх юм энэ л спортдоо чиглэчихсэн. Өөрийг бодох ч завгүй явдаг. Бие бялдраа өөрчилж сэтгэл зүйгээ өв тэгш авч яваа болохоор ямар ч стресс алга, уурлах уцаарлах шалтгаан ч байхгүй ийм л байдаг даа гэсэн юм.

Тиймээ сэтгэл түвшин амьдарна гэдэг энэ бүсгүйн хувьд биелэлээ олжээ. Ингэхлээр зүйрлэбэл шувуу шиг жаргалтай гэж хэлье гэж бодов.

Түүнийг би жигүүрхэндээ хүчтэй нисч яваа шувуутай адилтган үзлээ. Нэгэнт өндрөө авсан бол шувуу хаа ч хамаагүй буудаггүй. Буух газраа л бууна. Түүн лүгээ Монголдоо төдийгүй дэлхийд алдар нь түгж яваа бодибилдингийн нэрт тамирчин Гамбагаагийн Угалзцэцэг зорилгодоо хүрэхийн төлөө залуу насны цог золбоо, олдсон аз жаргалтайгаа цуг шувуу шиг нисч, дүүлж яваа юмсан билээ. Тэвчээр шалгасан жил, сар, орон зай, цаг хугацааны ирж буцах өдрүүдэд тэрбээр юу эсийг амжуулав. Г.Угалзцэцэг бусдын адил өвөө, эмээ, аав ижийгийнхээ эрх охин байсан ч оюун ухаандаа холч бодолтой, ажилсаг бас авхаалжтай нэгэн болж өсч. Сурагч амьдралаас оюутан болж алхам хийхдээ хүний сурах бүхнийг сурч мэргэжилтэй бол мэргэжилтэй хүн болсон. Хажуугаар нь сонирхсон бүхнээ ажил, амжилт гэж бодож ирж. Өөрийнх нь ярианаас үзэхэд сонирхолдоо хөтлөгдөн гэрэл зурагчин болж бас болоогүй жижиг студи байгуулчихсан байж. Бас цаг цагийн эрхээр түмний адил ганзагын  наймаа хүртэл хийгээд үзсэн гэж ярьсан шүү. Харин бодибилдинг гэдэг тэвчээр хийгээд амаргүй бүхнийг шингээсэн спортод нэг л өдөр шунан дурлаж, шумбан орсон юм гэнэ л.. Сонгосон нь буцах замгүй гэгээн харгуй байлаа. Амьдрал юугаа зориулах алтан шар зам нь түүнийг хөтөлжээ. Бодибилдингийн тамирчин хүн өөрийн бие галбираа бүтээдэг гэж тэр хэлсэн. Тэгвэл өөрөө зөвхөн Угалзцэцэг гэдэг бодьгалийг бүтээж яваа юм байх нь л дээ. Тэгэхлээр хэдхэн жилийн өмнө спортын энэ төрлийг монголчууд төдийлөн мэддэггүй жаахан төсөөлөхөөрөө америкийн киноны нэгэн од Шварценегер гэдэг булчин шөрмөс нь зангирсан нэгэн эр хүнээр л төлөөлүүлж боддог ийм л байсан даа. Тэгвэл өнөөдөр манай улсад тив, дэлхийн олон аварга тамирчинтай, нийслэлд гэхэд фитнесс клуб хэдэн арваараа бий болсон байх юм. Бодибилдинг фитнессийн гол мөн чанар нь байгалийн өгөгдэхүүнийг нийгэмшүүлж гоо сайхны мөн чанар нэг үгээр хэлэхэд энэ л төрхөмд хүн бие, сэтгэлээ албадан аваачихад оршдог гэж захын хүн хэлэх болсон нь жирийн юм биш тэр чигээрээ шинжлэх ухааны тодорхойлолт гэж болох ажээ. Энэ үгийг Г.Угалзцэцэг аваргын ухаанаа уудалсан сайхан ярианаас олж мэдлээ. Ингээд эссе тэмдэглэлийнхээ гол баатар Г.Угалзцэцэгийн амьдралын тойргоор аялаад үзье л дээ.

*  *  *

Хөвсгөл нутгийн охин тэр дунд сургуульд ортлоо хөдөө өсч өвөө, эмээдээ тусархаг сүрхий охин байж л дээ. Аав, ижийгээ дагаад хотод ирж сургуульд орсон хойноо ч гэр хорооллын айлын хүүхэд ямар ажилтай хүмүүжилтэй байдаг билээ. Тийм л байсан гэх. Түлээ хөрөөднө хагална, ус зөөнө. Түүндээ түүртдэггүй л байсан тухайгаа өөрөө ярьдаг юм билээ. Дунд сургуулиа дүүргээд Техникийн их сургуульд элсч сүүлд нь үйлдвэрийн дизайны мэргэжилтэй төгсч аав, ижийгээ баярлуулсан байна. Гэвч улс орны эдийн засаг буснисан үйлдвэрүүд хаалгаа барьсан ороо бусгаа цаг таарсан болохоор мэргэжлээрээ ажиллах боломж олдоогүй аж. Угалзцэцэг гэрэл зурагчин болж үзэв. Нэг талдаа бизнес юм даа. Гэтэл нэг жижиг өрөөнд суугаад байхаас уйдах ч шиг санагдсанаар ер нь бодибилдинг фитнессийн клуб хавь эргэлдэх болоод сэтгэл татагдаж нэг өдөр нөхөртөө хэлж,

-Би бодибилдинг фитнессээр хичээллэе гэж. Тэгсэн нөхөр нь дургүйцэнгүйгээр,

-За хө чи минь больж үз. Хөшиж хөдөлгөөн дутагдаад байгаа юм бол гэртээ зам, дугуй ч болсон аваад тавьчих гээд хавьтуулсангүй. Гэвч Угалзцэцэг шантараагүй. Бараг 10 жил нөхрөөсөө гуйж аргадаад дийлсэнгүй. Өөрийн зорьмог зандаа хөтлөгдөн нөхрийнхөө үгнээс тас зөрж нууцаар клубт очоод бүртгүүлж хичээлд нь ороод эхэлж. Удалгүй нөхөр нь аав, ижий нь бие сэтгэлээрээ мэдрээд ирж л дээ.

Энэ үеэсээ тэмцээнд орохыг боддог болж. Түүний анхны тэмцээн нь Улаанбаатар хотын аварга шалгаруулах тэмцээн байж. Эндээс дөрөвдүгээр байр эзлэсэн нь ер нь болох юм байна шүү гэж бодол төрүүлсэн байгаа юм. Дараа жилээс дотоодын хэд хэдэн тэмцээнд орж мөнгө, хүрэл медаль авсан нь тэр бодлыг улам лавшруулж өглөө. Шамдаад бэлтгэлээ улам сайн хийгээд л байв. 2014 онд Азийн аваргаас хүрэл медальтай ирж. Үүнийгээ л Угалзцэцэг миний амжилтын эхлэл гэж бодсон гэх. Гэтэл аав ижий нь бас нөхөр нь,

-За одоо болно оо. Одоо энэ фитнесс гэдэг түвэгтэй юмнаасаа холд гэж ятгаад байсан байна. Тэд Угалзцэцэгийг азаар л нэг медаль чангаагаад ирлээ гэж үнэлсэн байгаа юм.

Түүнээсээ хойш хоёр сарын дараа ДАШТ-нд оролцож түрүүлээд ирэхэд л гэр орных нь таг дуугүй болсон гэдэг. Харин ч дэмжих тал нь дийлээд ирсэн байна. Ингээд Угалзцэцэг гэдэг бүсгүйн амжилтын буухиа үргэлжилж Ази тивийн аварга гурван удаа болсон бол дэлхийн аваргын алтан медаль, цомыг бас гурван удаа гардсан. Монголдоо төдийгүй дэлхийд данстай тамирчин болсон нь өнөөдөр. Одоо тив, дэлхийн тэмцээнээс авар гаруй медаль хүртээд байгаагийн  ес нь алтан медаль гээд бод доо. Мундаг байгаа биз. Ер нь ч алив юманд зорьвол хүрч болох цэгт нь хүрэхийн төлөө тэр цуцалтгүй хөдөлмөрлөдөг юм билээ. Хүнд гэхээр энэ спортоор 4-5 жил хичээллээд л тив, дэлхийн аваргын титмийг олон удаа хамгаалчихаж. Гэхдээ оргилд нь хүрчихлээ гэсэн үг биш үү дээ. Уулчин Гангаамаа гэж нэг шантрашгүй зоригтой эмэгтэй бий. Тэр дэлхийн хамгийн өндөр найман оргилд гарчихсан содон амжилтын эзэн. Тэгвэл Г.Угалзцэцэгийг түүнтэй яг л ихэр амжилт үзүүлсэн гэж хэлж болох ажээ. Дэлхийн аварга Г.Угалзцэцэгийнх гэр бүлээрээ фитнесс амьдралтай гэж болохоор. Энэ нь Угалзцэцэгийн уйгагүй, хичээнгүй зан чанартай, туйлын хөдөлмөрчтэй холбоотой гэж хэлж болно. Охин М.Мойлоо нь ижийтэйгээ мөр зэрэгцээд бодибилдингийн тамирчин болсон. Яг ижийнхээ замаар Азийн аваргаас хүрэл медаль аваад байгаа юм билээ.

Одоо ДАШТ-д оролцоно. Бас ижийтэйгээ явна. Ер нь Угалзцэцэг сүрхийн тооцоо сайтай хүн л дээ. Дээд сургуулиа төгсөөд гэр бүлээ зохиож хүү, охин хоёр төрүүлж амьдрал тэгширсэн хойноо бодибилдинг фитнессээр хичээллэж эхэлсэн болохоор амьдралаасаа аль нэгийг нь золиослох юм байсангүй. Амьдрал нь ч сайхан, тамирчны хувьд амжилт нь дандаа өөдөө явж байгаа юм билээ. Нөхөр Г.Мөнгөнбаяр нь зураач, төрийн шагналт, урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, байгалийн нэрт зураач асан Цэмбэлдорж агсны ач хүү. Жинхэнэ удам дамжсан зураач аж. Түүний найзууд нь хошигнохдоо,

-Чи зураг зураад л, эхнэр чинь төмөр өргөөд л. Та хоёр мэргэжилээ сольчихсон юм биш үү. Бас эхнэрээ тэврэхээр чулуу шиг л санагддаг уу гэх зэргээр хөгжилддөг тухай Угалзцэцэг сонин болгож ярихдаа бас л элбэгхэн ирдэг инээдээрээ чимж байлаа. Нөхөр нь Угалзцэцэгийг дагаад бодибилдингээр хичээллэж үзсэн удаатай. Гэвч хоёр сарын дараа больсон гэх. Үүнийг манай хүн жаахан шантарсан байх аа гээд инээж байна лээ. Гэхдээ энэ спортын ач тус, сайн сайхныг эхнэрээрээ бас охиноороо дамжуулаад сайн ойлгож авсан байгаа юм. Тиймээс дэмжихийн дээдээр дэмждэг аж. Г.Угалзцэцэгийн сонгож авсан атлетик хэмээх ангилал эмэгтэй бодибилдийнгийн тамирчдын хувьд хамгийн сонгомол төрөл юм. Мэргэжлийн хэлээр нь бол классик ангилал гэж нэрлэдэг. Бүр энгийнээр ойлгуулъя гэх юм биеийн хамгийн гоё гоо сайхныг харуулдаг байх юм. Тийм ээ. Г.Угалзцэцэгийг харжээ байхад л тэр жижгэвтэр биендээ нэг тийм эрч хүч хадгалсан шинж аяндаа харагдах юм билээ. Бодибилдинг фитнессийн л ач тусаар анх бозлог шиг тарган жаал охин тэр төрхөөсөө болж бусдаасаа ичдэг байсан гэхэд үнэмшимгүй ч санагдах. Гэтэл энэ төрлийн спортынх нь онцлог хүнийг эрс өөрчилдөг бараг л огт өөр болгож шинэ төрхөөр нь бүтээдэг гэдэг нь үнэн юм даа.

Г.Угалзцэцэг дэлхийн аварга цолыг хоёр удаа Тайландад болсон тэмцээнээс авчээ. Тэгэхээр ДАШТ дандаа Тайландад болдог юм уу гэж бодогдох. Тэгээд Угалзцэцэгээс учрыг асуувал,

-Тайланд бол эзэн хаантай орон. Онцлог нь бодибилдингийн спорт бол үндэснийх нь шинжтэй болчихсон байдаг. Энэ спортод тайландчууд ёстой л сэтгэлээ өгсөн байдаг юм билээ. Тив дэлхийн чанартай тэмцээнийг эзэн хааны талаас санхүүжүүлж байдаг нь ч сайхан санагдам. Бас дэлхийд аялал жуулчлалыг жинхэнэ ёсоор нь хөгжүүлж чадсан. Хаа газар орныхон очиход визгүй учир нэг тэмцээн болно гэхэд маш олон орны тамирчин цуглардаг. Тэр чанараа тэмцээн ч их өрсөлдөөнтэй болдог байх юм. Тэглээ гээд зардал мөнгө гэж ер төвөгшөөхгүй харин ч ДАШТ-ийг улсынхаа үндэсий баяр наадмын дайтай үздэг аж. Сонирхуулахад би анх ДАШТ очоод сүрдэж л байсан. Газар газраас дэлхийн төд өдөн удаагийн аварга гэх тамирчин олон ирчихсэн. Би тэгэхэд Азийн аваргын хүрэл медальтай "бяцхан” амьтан. тэгсэн чинь би ялалтын амтыг тэнд л мэдэрч тэр аваргуудыг ардаа орхиод түрүүлж байлаа. Дараа жил нь бас түрүүлсэн.

-Өөрийн чинь жин төрөлд өрсөлдөгчид олон байдаг уу. Тэдэнтэйгээ найз нөхөд болчихоо биз дээ гэхэд аварга маань.

-Олон тамирчин байгаа.Миний атлетик төрөлд бүр олон. Хорь гаруй хүн бий. Хэд хэдэн тэмцээний дараа тэдэнтэй найз нөхөд бололгүй яахав. Харин нэг сонин нь нэг сайхан танилууд инээж хөхрөөд, тэврэлдээд уулзах хэрнээ.

-А энэ Угалзцэцэг бас л хүрээд ирж гэсэн мэт байдал царайнаас нь харагдаад байдаг юм.

Намайг түрүүлэхэд "шаврын хаалт” гэж бодох тамирчид бий. Миний хамгийн гол нэг өрсөлдөгч гэвэл Узбекистаны тамирчин Алена Нуриява л даа гэж ярьсан юм. Тэгээд цааш нь бид тив, дэлхийн тэмцээнд аваргалаад монголынхоо алтан соёмбот далбааг өөр улс орны тэнгэрт мандуулж төрийн дуулалаа эгшиглүүлж зогсохын сайхнаас эхлээд бодибилдингийн спортын өгөөжтэй сайхныг бас фитнессийн хоол унданд дасах гэж зүдэрдэг.  Нэгэнт дотоодод нь ороод өөрөө бие, сэтгэлийн таашаал аваад ирэхээрээ хичнээн сайхан байдаг тухайд ихийг ярьж билээ. Бас бодибилдингийн тамирчин хүн тив, дэлхийн тэмцээнд явахдаа зээл авна. Дараагийн тэмцээний өмнө тэр зээлээ төлсөн бол дахиад зээл авах ийм арга замтай байдаг тухай. Бас энэ төрлийн спортоор хичээллэнэ гэдэг зөвхөн тэмцээнд явах биш өдөр тутмын хоол хүнс жирийн хүнийхээс эрс өөр, их зардал шаардана. Фитнесс гэхээр эрүүл хооллолт гэж ойлгож болох ч. Тамирчин хүн маш нарийн дэглэмтэй байдаг. Нарийн ногоо гэхэд өндөр үнэтэйг нь хэрэглэнэ. Уураг бэлдмэлийн хангалт их зардалтай. Хэдийгээр өөх, тосгүй хүнс хэрэглэдэг гэдэг ч хүний биед аль болох шим тэжээл энерги өгч чадах хүнс, бэлдмэл тамирчин хүнд шаардлагатай. Бэлтгэл хийх тусам хүний биеэсээ уураг, эрдэс бодисоо алддаг. Түүнийг нөхөхийн тулд үнэ хайрлалгүй чанартай хүнс сонгох нь зөв юм гэнэ л дээ.

-Өөрөө өдөр, сарын хугацаанд хоол хүнсэнд ямар зардал гаргадаг вэ гэхэл Угалзцэцэг.

-Жин нэмэх биш булчингаа тэжээх хүнсийг л хэрэглэдэг. Эмэгтэй хүн харьцангуй бага зардалтай гэж болно. Тэр том булчинтай "боди”-гийн эрэгтэй тамирчид бол хоол хүнсэндээ дор хаяхад сард 2.5-3 сая төгрөгийн зардалтай байдаг. Миний хувьд нэг сая төгрөг өлхөн л зарчихсан байдаг юм шүү гэж хэлнэ лээ. Угалзцэцэг зоригтой бас зорилготой хүн. "Цаана нь юу байгааг мэдэхгүй бол хашаа бүү дав” гэсэн мэргэн үгийг санаж ажилладаг гэж байна. Одоо өөрийн фитнесс клубээ нээгээд шавь нараа бэлтгэж байна.

*  *  *

Эссе тэмдэглэлийнхээ эхэнд дэлхийн хийгээд тивийн олон удаагийн аварга эмэгтэйг шувуутай зүйрлэсэн л дээ. Тэгвэл өндөрт нисч яваа шувууг зогсоож болдоггүй юм. Яагаад гэвэл тэнгэртээ тэнхээжиж улам өдөлж, сөдөлж бүүр өндөрт нисэхийг эрмэлздэгиймсэн билээ.

Өнгөрсөн пүрэв гарагт "Беверли Хиллз” дэх Самуэл Голдвайн театрт эдүүгээ 49 дэх жилдээ зохион байгуулагдаж буй "Student Academy Awards” олон улсын уралдааны Оскарын шагналыг түүхэндээ анх удаа Монгол хүн хүртсэн тухай баярт мэдээ дуулдав. 100 гаруй орны 1582 бүтээлээс Монголын кино найруулагч Бирагийн Мартын "Нүүдэлчдийн өрхийн эмч” баримтат кино академийн дээд шагнал хүртсэн нь энэ байлаа. Дундговь аймгийн Өндөршил сумын их эмч Д.Эрдэнэчулууны ажил амьдралын тухай  өгүүлэх тус кинонд монгол эмчийн ур чадвар, нүүдэлчдийн ахуй, соёлыг харуулдаг аж.

Дэлхийн тавцанд Монгол Улсын нэрийг удаа дараа цуурайтуулж яваа Б.Март МҮОНТ-ээс ажил амьдралын гараагаа эхэлсэн бөгөөд тэнд байхдаа анхны богино хэмжээний баримтат киногоо бүтээж байсан бол өдгөө ийнхүү дэлхийд тэргүүлэх уран бүтээлч болж, эх орныхоо нэрийг дахин цуурайтууллаа. Тэрбээр, Оскарын шагнал гардан авах торгон мөчдөө "Би дэлхийд Монголынхоо соёлыг таниулахын төлөө дотроо үргэлж шатаж явдаг. Монголынхоо үзэсгэлэнт байгаль, нүүдэлчин ард түмний соёл, заншлыг сурталчилж, баримтжуулахын төлөө ямагт зүтгэнэ” хэмээн хэлсэн байна. Хэчнээн холд нислээ ч эргээд буух цор ганц газар нь сэтгэлдээ тээн явах эх орон нь гэдгийг илэрхийлжээ. 

Хүүхэд байхдаа жүжигчин болохыг хүсдэг байсан Б.Март МУИС болон Радио телевизийн дээд сургуульд суралцаж, сэтгүүлч болсон түүхтэй. Тэрбээр энэ тухайгаа "1990 онд ардчилалд шилжих үед манай улсад байдал тогтворгүй байсан. Энэ нь намайг телевизийн сургуульд явахад түлхэц болсон” хэмээн дурсдаг аж. Дэлхийн дайтай  уран бүтээлч гэдгээ удаа дараа нотолж яваа тэрбээр өдгөө АНУ-ын Лондон хотод нөхөр гурван охины хамт амьдардаг бөгөөд тэнд суурьшсанаасаа хойш 10 жилийн хугацаанд Хартфордширын Их сургуульд Кино, телевизийн бүтээл чиглэлээр суралцаж, магистрын зэрэг хамгаалжээ. Дараагийн удаа мартагдаж буй өв уламжлалаа хадгалж яваа малчны тухай баримтат кино бүтээхээр ханцуй шамлан орсон тухайгаа шагнал авах үедээ мэдээлсэн байна. Эх орон, элэг нэгтнүүд чинь ханцуй мушгин хүлээж байгаа шүү. Амжилт хүсье, найруулагч аа. 

Монгол ихэр охид Д.Золжаргал, Д.Төгсжаргал нар нь Бельги улсын CD&V намаас орон нутгийн сонгуульд нэр дэвшин өрсөлдөж байна. Охидын талаарх товч танилцуулгыг хүргэе.

Одоогоор Д.Золжаргал хотод 6, Д.Төгсжаргал дүүрэгт 6-д оржээ. Ихэр охид хоёул хуулийн мастер хамгаалсан юм.

Охид хэлний маш өндөр мэдлэгтэй бөгөөд дунд суруульд сурч байхдаа англи хэл дээр илтгэл тавих уралдаануудад амжилттай оролцож байлаа.

Д.Золжаргал 2009.09.17 Финлянд улсын Тэмпер хотод болсон Олон улсын Лионс клубээс зохион явуулсан англи хэл дээр илтгэл тавих уралдаанд Англи, Герман, Финлянд, Бельги орны оролцогчдоос тэргүүлж ялагч болж байсан юм. Золжаргал, Төгсжаргал нар хүүхэд байхаасаа аав, ээжийнхээ зохион явуулдаг олон нийтийн ажлыг дэмжин оролцохоос гадна Бельги улсад үйл ажиллагаа явуулдаг Бельгийн хүмүүнлэгийн байгууллагад ажиллан хичээлээс хоцорч байгаа хүүхдүүдэд гэрийн даалгавар хийхэд нь туслах зэрэг хүмүүнлэгийн ажилд оролцож иржээ.

Охидын хобби нь аялах. Д.Төгсжаргал энэ жилийнхээ амралтаар Монгол явж хөдөө нутгаар аялаад иржээ. Ийнхүү монгол залуус амьдарч буй газар орон бүртээ чадвар мэдлэгээрээ цойлж байгаа нь Монгол орны маань мандан бадрахын билэгдэл хэмээн билэгшээн найдаж байна.

Золжаргал, Төгсжаргал нартаа сонгуулийн ажилд нь амжилт хүсээд улам өндөрт цойлохыг ерөөе!

Бельгийн монголчууд группээс

"Хөгжимд зүрх сэтгэлээ зориулж байгаа хүний тоглолт нь андашгүй” хэмээн ярих хүн бол Морин хуурын чуулгын ерөнхий удирдаач, соёлын тэргүүний ажилтан, хөгжмийн зохиолч Д.Түвшинсайхан юм. Түүнтэй уулзаж, урлагийн ертөнцөд нь түр саатлаа.

-Удахгүй Морин хуурын чуулга өвөл цагийн нээлтээ хийнэ. Ямар бүтээлээр үзэгчдэд бэлэг барихаар бэлтгэж байна вэ?

-Бид Улсын филармоны дуучидтай хамтран  өвөл цагийн тоглолтын нээлтээ хийхээр бэлтгэж байна. Морин хуурын чуулга өнгөрсөн хоёр жил хийсэн бүтээлээ том хэлбэрээр толилуулна. Филармонын дуучид маань опера, поп, страд гэх мэт бүх жанраар дуулахаар сонголтоо хийх байх.

–Морин хуурын чуулгыг үзэгчид хэр үнэлдэг вэ. Үзэгчдийн хандлагад өөрчлөлт орсон уу?

-Нэгэн үе монголчууд морин хуурыг гэрийн хойморт настай өвгөн тоглож буйгаар ойлгодог байсан үетэй харьцуулбал хандлага өөрчлөгдсөн.

Морин хуурын чуулгын уран бүтээлчид бид ч  хөгжмийн олон төрөл жанраар тоглож, хүмүүст сонирхолтой байх эрэл хайгуулыг хийж ирсэн. Тиймдээ ч Морин хуурын чуулгын тоглолтыг хүлээдэг үзэгчидтэй болсон.

-Сонгодог урлагийг үзэгчид хэр ойлгож хүлээж авдаг вэ. Хошин урлагийнхан өөрийн гэсэн орон зайгаа олсон байгаа?

-Үзэгчид сонгодог тоглолт үзэхийг эрмэлзэх болсон. Байнгын хүлээлттэй. Өнөөдрийн байдлаар "New season” тоглолтын тасалбар борлуулагдаад дууссан байх жишээтэй.

–Морин хуурын чуулга Африк, Антрактид, Өмнөд Америк, Австралиас бусад орнуудад аялан тоглосон байдаг. Гаднын үзэгчид хэр  хүлээн авдаг вэ?

–Морин хуурын зэмсэг нь өөрөө онцлогтой хөгжим. Хүнд хүрэхийн хувьд ч гэсэн. Аливаа улс оронд хэл соёлоор хязгаарлагдахгүй зүйл бол хөгжим юм. Морин хуурын чуулга бол дэлхийн улс орнуудад тодорхой хэмжээний байр суурьтай. Тэр тусмаа Азийн орнуудад.

-Таныг хуучнаар Хөгжим бүжгийн коллежид  элсэж морин хуурчаар суралцаж төгссөн гэж сонссон юм байна. Сургуулиа төгсөөд л шууд чуулгад ажиллах болсон уу?.       

-Морин хуурын чуулгыг үүсгэн байгуулагч, Ардын жүжигчин нэрт сурган хүмүүжүүлэгч агсан Ц.Батчулуун багш маань Өвөрхангайд очиж шалгаруулалт хийхэд тэнцэж, 1988 онд Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд элсэж байлаа.  Харин 1994 онд коллеж болсон үед нь сургуулиа төгссөн юм. Төгсөөд л Морин хуурын чуулгад ирж байлаа даа.

-Унаган авъяас байв уу, аль эсвэл хэн нэг нь зөвлөж зааснаар хөгжмийн урлаг сонирхож байв уу?

–Аавын тушаалаар Хөгжмийн сургуульд шалгуулж, тэнцчихээд явахгүй гээд уйлж байсан хүн. Хувь заяа л юм байлгүй. Гэхдээ сонгосон мэргэжил маань улс үндэстний дархлаа, түүх соёлын өвийг тээгч, дэлгэрүүлэгч гээд чухал ажилтай болгосон.

-Анхны тоглолтынхоо үеэр хэр их сандарч байсан бэ. Хөгжимтэй амьдралаа холбоод хэдэн жил болж байна?

–Хөгжимтэй амьдралаа холбоод 30 жил болжээ. Анхны тоглолтынхоо үеэр их сандарч байлаа. Нүдэнд юу ч харагдахгүй, сандлаа тайзан дээр тавих гэж байгаад хазгайдуулаад унагаж, жаахан хүүхэд шиг бие салганаж байсан. Ер нь хөгжимчин хүн тайзан дээрээ жаргалтай гэдэг. Энэ аз жаргалыг 30 дахь жилдээ мэдэрч байна.

-Морин хуурын чуулга хэдэн хүний бүрэлдэхүүнтэй ажилладаг вэ. Босгыг нь давахад хөгжмийн сургуулиа төгсөж байгаа залууст ямар шалгуур тавьдаг юм бол?

-Морин хуурын чуулга 35 хүний бүрэлдэхүүнтэй ажиллаж байна. Босго давах хүний тухайд эхлээд хүн байх ёстой. Дараа нь чадвартай, хөдөлмөрч байх хэрэгтэй. Монголд нэг хэцүү зүйл нь багийн үйл ажиллагаа муу.

Миний хувьд залуучуудыг сонгохдоо хүн талаас нь илүү харж, ажигладаг. Сургалтын явцад анзаарагдана л даа. Хүний төлөв байдал тоглолтоосоо их мэдрэгддэг.

-Тухайлбал юу нь илүү мэдрэгддэг вэ?                      

-Хөгжмөө сайн мэдэрч, зүрх сэтгэлээ зориулж тоглож байгаа хүн андашгүй. Тиймээс эхлээд хүн байх нь чухал, дараа нь сэтгэлтэй, хөдөлмөрч байх ёстой.

– Хүн байхын хувьд та өөрийгөө хэрхэн дүгнэдэг вэ?

-Намайг хүмүүс пи-ар байхгүй хэтэрхий даруухан гэдэг. Өөрийгөө зарлаж явахаас илүү зөв зүйл хийх ёстой болов уу.

-Хөгжимчин байхын гайхамшиг юунд оршдог вэ. Амжилтад хүрэхийн тулд ямар зарчмаар ажиллах ёстой юм бол?

–Амжилтад хүрэхэд олон хүчин зүйл нөлөөлнө. Нэн тэргүүнд хөдөлмөрч байх, шантралгүй тууштай тэмцэгч байх. Олонтой нийцтэй байх ёстой. Би залуучууддаа ч нээлттэй бай гэж  хэлдэг. Гэвч би өөрөө нээлттэй байх тал дээр бага зэрэг дутагдалтай байж болох юм. Хүмүүс намайг их зантай гэж хардаг. Миний царай зүс, харагдаж байгаа төрхөөс болдог байх. Би бас социализмын  үеийн үлдэгдэл.

-Таны бодлоор залуус хэр их нээлттэй санагддаг вэ?

-Дотроо их боддог болжээ. Би яах бол гэж хэт их санаа зовж байна. Үүнд нийгэм нь нөлөөлж байж магадгүй. Гэхдээ залуусын нэг мундаг тал нь хөгжимд их сайн задарч байна. Дотооддоо төдийгүй гаднын  орнуудаас ч энэ нь их анзаарагддаг.

– Хэрэв та урлагийг сонгоогүй, өөр мэргэжил эзэмших байсан бол?

– Ер нь тоо, физикээр л явах байсан. Би чинь Өвөрхангай аймгийн хоёр удаагийн тооны аварга. Гэхдээ хөгжим зохиох гэдэг чинь бас л тооны ухаан. Би өөрийгөө авьяастай гэж хэлэхгүй. Олон жил сурах гэж хөдөлмөрлөж суусан санагддаг. Хүн хэт их баярласан эсвэл гунигласан үедээ л сэтгэлээс аливаа зүйл ундран гардаг юм болов уу.

Б.ДЭЛГЭРЦЭЦЭГ

Архангай аймгийн боловсролын салбарт хэрэгжиж буй "Ирээдүй 1+1” дэд хөтөлбөрийн хүрээнд батлагдсан"Олон улс, тив, дэлхийн зэрэглэлийн тэмцээн, олимпийн наадамд амжилттай оролцож медаль хүртсэн тамирчин, түүний дасгалжуулагчид урамшуулал олгох журам”-ын дагууАрхангай аймгийн Эрдэнэбулган сумын харьяат, оюутан Г.Тэмүүлэнд аймгийн Засаг даргын орлогч Б.Болормаа өргөмжлөл, мөнгөн шагналыг гардууллаа.

Г.Тэмүүлэн нь"Mongolian Junior International Series 2018” Олон улсын Бадминтоны тэмцээнд амжилттай оролцожхүрэл медаль хүртсэнбайна.Г.Тэмүүлэн энэ оны наймдугаар сард Индонези улсад болсон Азийн спортын их наадамд эх орноо төлөөлөн амжилттай оролцсон юм.

АЙЛЫН ГАНЦ ХҮҮ, КИНОНЫ ХҮҮ БОЛСОН ТҮҮХ

–Хүн өөрийн бага нас цаашлаад аав, ижийнхээ тухай дурсан ярих сайхан байдаг. Эндээс хоёул яриагаа эхлэх үү?

-Би Төв аймгийн Баян сумын харъяат, аав Ж.Гомбожав маань санхүүч хүн байсан. Хүний ганц хүү болохоор аав, ижийн гар дээр эрхэлж өссөн. Жаахан дураараа ийм нэгэн байж.

Улаанбаатарт өссөн дөө. Манайх Улсын Их Сургуулийн ард байх "Ард Аюуш”-ийн гудамжинд байдаг байлаа. Миний тоглодог газар Сүхбаатарын талбай, Их Сургуулийн урд талын чөлөө байлаа. Бас нэг үе цэцэрлэгт явж байсан. Эмээ Л.Дуламханд надад гоё гоё үлгэр ярьж өгнө. Цэцэрлэгт орсноосоо хойш шүлэг их чээжилдэг. Үүнээс болсон биз. Яруу найраг, зохиол их уншина. Дунд сургуульд байхдаа дугуйланд явна. Үдэшлэг олон нийт хөтөлнө. Өөрөө шүлэг бичнэ. "Залуу гварди” жүжиг тоглуулж байлаа. Ингээд л утга зохиолоор дамжиж кинонд очсон хүн юм даа.

–Дунд сургуулиа төгсөөд киноны сургуульд явсан юм уу?

-Үгүй ээ. Бас жаахан түвэгтэй зам туулж байж киноны сургуульд орсон. Бидний үед сургуульд ороход конкурс энээ тэрээ гэж байсангүй. Харин гайгүй сайн сурлагатай нь гадаадын хуваарь авдаг байлаа.

Би чинь кино ч гээгүй. Зохиолч болох сургуульд явна гэсэн бодолтой байтал миний бодож байсан М.Горькийн сургуулийн хуваарь ирсэнгүй. Намайг Эрхүүгийн Их Сургуулийн хуулийн ангид хуваарь өгдөг юм. Өөрөө бол явчихбал ч явчих санаа төрж байлаа. Гэтэл ижий маань

-Би хүүгээ Мөрдөн байцаагч болгохгүй гэж цааргалдаг юм. Тэгж байтал би Ч.Лодойдамба гуайтай таарав. Намайг шүлэг зохиол оролддог гэдгийг мэднэ л дээ.

За хө яасан ийсэн гэж байна. Би учир явдлыг хэллээ. Тэгсэн чинь

-Чи кино үйлдвэрт нэг жил ажиллачих. Хойтонгоос чамайг киноны зохиолчийн сургуульд явуулж өгье гэж байна.

Тэгээд л би кино үйлдвэрийн босго алхсан даа. 1961 онд Д.Чимэд-Осор гуай, Ц.Дамдинсүрэн гуайн зохиолоор "Гологдсон хүүхэн” киног хийхэд туслах найруулагчаар  ажилласан маань киноны хүн болох эхлэл тавигдсан гэж боддог.

Хоёр жилийн дараа ЗХУ-д Кино урлагийн дээд сургуульд элсэж кино найруулагч, зохиолчийн мэргэжлээр төгссөн. Ийм л түүхтэй.

Сургуулиа дүүргэж ирээд кино үйлдвэртээ дагалдангаас ерөнхий найруулагч хүртэл ажиллаж 1995 онд үйлдвэрээ таран тартал байсан даа.

Тиймээс Монголын киночдын ололт, амжилт баяр бахархал алдаа оноотой хутгалдаж л явлаа.

Үүнийхээ хүчинд Монголын киноны түүхэн тоймыг нэлээд гадарлах болсон.

–Энэ мэргэжилд хөтөлсөн багш чинь хэн бэ?

МОНГОЛ КИНОНЫ ТУХАЙ ХЭДЭН ӨДӨР Ч ЯРИАД ДУУСАХГҮЙ

–Таныг кино үйлдвэрт ажиллах 50 гаруй жилийн хугацаанд олон арван кино бүтээгдсэн нь мэдээж. Энэ тухай ярьвал  монгол киноны түүхийн 80 жилийн түүх бараг хэлэгдэх байх л даа…

-Тэгэлгүй яахав. Монгол кино үйлдвэрийнхэн уран сайхны 300-гаад бүрэн хэмжээний кино, 900 гаруй баримтат кино бүтээсэн байдаг юм.

–Өөрөө бас нэлээд олон кино зохиол туурвисан байхаа?

-Арваад кино зохиол бичиж дээ. Дийлэнх нь кино болсон . Гэхдээ яг өөрөө зохиолыг нь бичээд найруулсан кино ховор. Кино гэдэг чинь хамтын бүтээл юм чинь.

–Миний сонссоноор "Хүний амь” кино таны жинхэнэ өөрийн бүтээл юм биш үү. Ер нь нэлээн түвэгтэй саадтай бүтсэн кино гэдэг шиг санагддаг юм.

-Тиймээ тухайн үед главлет-/Утга зохиол хянах газар/-ын хяналт гэж ёстой хяргадаг байлаа шүү дээ. "Хүний амь” киног социалист нийгмийн үзэл санаанд тохирохгүй хар сэдэвтэй, муу муухай юм харуулах гэлээ гээд. Харин тэр киноны амийг аварсан хүн нь генерал С.Бүдрагчаа гуай л даа.

–Ер нь дэлгэцэнд гаргахгүй гээд байсан юм уу?

-Гаргахгүй ч гээгүй л дээ. Гол хэсгийг нь хасчих гээд байсан юм. Би "Говийн нүдэн” гэдэг киногоо ёстой нэг хяргуулж сүнс сүлдийг доройтуулсан хүн. С.Эрдэнэ гуайн туужаар хоёр ангитай хийсэн кино байлаа. Уг нь эрдэмтэн хүний ажил үйлсийн сэдэвтэй. Уран сайхны тал нь  гэр бүлийн асуудлыг нь гайгүй хөндсөн үйл явдалтай байсан юм. Гэтэл Соёлын яамны дэд сайдын үүрэг гүйцэтгэгч Лувсанвандангаас өгсүүлээд зарим хүмүүсийн санаанд нийцсэнгүй юм байх. Тэд эрдэмтэн хүний  ажил амьдралыг гаргахдаа гэр бүлийн будлиан самуунд хутгасан байна гээд.

Тэгээд учиртай, сонирхолтой бүхнийг нь хасчихсан юм. Кино тийм аятай болж чадаагүйн учир тэр. Ер нь ганц миний тэр кино ч биш олон хүний бүтээлийг уран сайхны зөвлөлийнхөн, главлетийнхан үрэн таран болгосон баримт бий.

–Та тэр хүний амь киногоо "Миний амь” нэртэйгээр үргэлжлүүлж хийнэ гэсэн гэдэг бил үү?

-Телевизийн хэдэн ангитай кино хийсэн л дээ. Нэрийг "Миний амь” биш "Аймшигтай нүүдэл” гэж. Тэгээд "Хүний амь” киноны гол гурван дүр амьд байгаа юм чинь 40 жилийн дараа тэдний хэн хэн болсон бэ? гэдгийг үзүүлсэн. П.Цэрэндагва бол нэг томоохон олигархи, Ш.Гүрбазар болохоор түүний гар хөлийн үзүүрт зарагдаж явдаг нөхөр, Ц.Төмөрбаатар хяналт шалгалтын хүн болсон тухай зургаан ангитай кино бүтээгдсэн.

Ер нь зарим киног үргэлжлүүлж хийгээч гэсэн санал ирж л байсан. Анхны алхам ялангуяа "Суварган цэнхэр уулс” киноны хувьд зөндөө санал ирсэн. Гэхдээ би зөвшөөрөөгүй. Нэг гайгүй болоод үзэгчдэд хүрсэн юмыг дахиад хийхээр заавал тааруу болдог талтай. Тиймээс нэгэнт аятай болсон юмаа эвдээд яахав гэсэн бодол надад байдаг юм.

–Таны анхны ном чинь "Нэвтэрхий толь” байхаа?

-Монгол киноны нэвтэрхий толь/энциклопед/ л доо. Хоёр дэвтэр энэ номын дийлэнх ноён нурууг манай эхнэр Д.Цэцгээ л босгосон доо. Би цуглуулсан бүгдийг нь нэг раманд зангидаж өгсөн. Энд нэг онцлог нь монгол кинотой холбоотой түүхэн баримтууд сайн оруулахыг хичээсэн дээ. Жишээлбэл, кино үйлдвэрийн 1975-2005 он хүртэл үеүдэд киног хэрхэн бүтээв, кино бүтээгчид хэрхэн ажиллаж амжуулж үйлээ үзэж байсан  гэдгийг энд багтаасан. Тэр нь нэвтэрхий толийн утга санаанд төдийлэн нийцэхгүй ч зүгээр л илүү сонирхолтой болгосон гэж боддог. Дараа нь хоёр дахь ботийг нэлээд зовж хийсэн. Уг ботид кино бүтээгчдийн шинэ үеийнхний тухай юм л даа.

–Монгол кино 80 гаруй жилийн түүхтэй. Энэ хугацаанд маш олон кино бүтээгдсэн байдаг?

-Тиймээ  уран сайхны гэвэл 300-гаад кино, баримтат кино гэвэл тоймгүй олон шүү дээ.

–Таныг анх кино үйлдвэрт очих үе, сүүлд 1995 онд кино үйлдвэр тарах тэр хооронд кино үйлдвэрийн байдал ер нь ямархуу байсан бэ?

-Анх намайг очиход кино үйлдвэр  чинь олны мэдэхээр Баасан авгайн чөлөөт ахмадын холбоо байсан урьдынхаар бол улсын симфони хөгжмийн өргөө байсан байшинд байрладаг байсан юм. Тэр жижигхэн байшинд багтсан кино үйлдвэр ямархуу хэмжээтэй байсан нь ойлгомжтой шүү дээ. Жилдээ уран сайхны хоёр кино хийнэ. Кино мэдээ 14 хоногт нэг удаа хийнэ. Ийм л байв. Уран сайхны удирдаачаар Ц.Зандраа гуай, Р.Доржпалам гуай нар ээлжилж хийж байсан. Мөн уран сайхны кинонд нь Д.Жигжид гуай гол хүн байв.

Үйлдвэр сүүлдээ уран сайхны зургаан кино, 200-гаад бүлэг баримтат киног долоо хоногт хийдэг болсон. Хожим нь орчуулгын кино орж ирсэн. Том ч байр байшинтай болсон. Киноны дотор авах зургийг өөрийн байрандаа хийх боломжтой болсон байв. Цөөн жилийн дотор сүрхий өсч хөгжсөн өвөрмөц түүх Монголын кино үйлдвэрийнх гэж болно.Техникийн хувьд ч уран бүтээлчдийн чанар чансаа ч нэлээд өссөн. Сайн сайн өвөрмөц сэтгэлгээтэй, арга барилтай найруулагчид, зураачид ажиллаж байлаа.

Хэдэн кино гадаадын кино наадам фествальд амжилттай оролцсон. Олон улсын кино наадмын анхны шагнал авсан кино бол Д.Жигжид гуайн "Ардын элч” киноны Цэвэлсүрэн гавьяат монгол эмэгтэйн дүрээр авсан. Киноны мэргэшсэн зохиолчидтой болсон байв. Кинонд зохиол хамгийн чухал нь байдаг.

–Монголын анхны уран сайхны кино "Монгол хүү, Норжмаагийн зам” хоёрын аль нь юм бэ?

-"Монгол хүү” түрүүчийнх нь Гэхдээ ийм юм л даа. Товчхон хэлэхэд монгол хүн анх бие дааж зохиолоо бичээд өөрөө найруулж хийсэн кино бол "Норжмаагийн зам” Т.Нацагдорж гуайн  бүтээл. Анхны гэх агуулга нь энд байгаа юм. Тэр үед Гэгээрлийн яамны захиалгаар боловсон эмнэлэг гэдгийг сурталчлах зорилготой бүтээгдсэн кино гэдэг юм л даа. Ер нь бол төрийн бодлогыг дагасан ажил энэ байлаа ч гэж болох. Яах ч аргагүй анхны кино.

Д.Чимэд-Осорын найруулсан "Гологдсон хүүхэн” киноны зураг авалтын талбарт. 1961 он

–Монголд Оросын болоод Зөвлөлтийн мэргэжилтэн ажиллаж байгаагүй салбар гэж бараг байхгүй. Кинонд бас л байжээ?

-Орос мэргэжилтнүүд эхний үед байсан ч сүүлдээ тийм ч суурин байгаагүй ээ. Харин кино үйлдвэрт хоёр хүн ирж тусласан удаа бий. Нэг нь Ю.В.Тарич гэж том найруулагч. Энэ хүн яагаад ирэх болсон юм бэ гэвэл дайн эхэлчихсэн үед урлаг уран зохиол эх оронч сэдэв голлож байлаа. Оросын хувьд Чипаев, Богдан Мелинский гээд хүмүүсийнхээ тухай кино хийчихсэн байсан. Тиймээс маршал Х.Чойбалсан манайд тийм кино хэрэгтэй байна гээд 1940-өөд оны эхээр И.В.Сталинтай уулзахдаа

-Манай киночид тун ядмагхан. Гэтэл монгол баатруудынхаа тухай кино хиймээр байна. Тиймээс бидэнд туслаач гэж. Тэгээд Ю.В.Тарич гуайг ирүүлсэн юм гэдэг. Тэр хүн ирээд Б.Ренчин гуайтай хамтарч "Цогт тайж” киноны зохиолыг бичсэн.

Тэгээд киногоо бүтээсэн. Б.Ренчин гуай мэт хүмүүс төрийн шагнал хүртсэн. Гэхдээ гол авторын хувьд маапаан бий л дээ. Дэлгэцэнд харахад кино зохиолыг бичсэн Б.Ренчин, Ю.В.Тарич гэж гардаг тэгсэн хэрнээ ерөнхий найруулагч М.Болд, М.Лувсанжамц гэсэн бий.

Уг нь бол ерөнхий найруулагч гэж бичигдэх хүн нь герман Б.Гомбо гэдэг  хүн байсан юм билээ. Яагаад гэхээр Болд чинь монтажчин, М.Лувсанжамц нь зохион байгуулалт хариуцсан хүн байсан. Энэ бол миний гаргалгаа л даа. Зарим хүн үүнийг зөвшөөрдөггүй. Сонин түүх шүү.

–Киног бол хамтын бүтээл гэдэг. Гэхдээ чухам хэнд нь голлох үүрэг ногддог юм бэ. Үзэгчид үүнийг ялгаж ойлгодоггүй л дээ?

-Киног бол найруулагчаар нь овоглодог дэлхийн жишиг бичигдээгүй хууль бий.Тэгэхээр кино найруулагч гэж чухам хэн юм бэ гэж лавлах юм бол үндсэн хоёр санаа бий. Нэг нь симфони хөгжмийн удирдагчтай зүйрлэж байгаа юм. Хоёр дахь нь цэргийн командлагчтай адилтган үздэг. Үүнийг бол би зөв жишилт гэж боддог. Халх голын дайны үед бүхнийг хэн командалж захирч байв. Цэргийн жанжин нь Жуков байлаа шүү дээ, хэн ч маргахгүй дээ үүнтэй.

–Найруулагч хүн чинь эх зохиолд хүртэл баригдаад байдаггүй гэдэг. Гэхдээ янз бүрийн арга барилтай найруулагчид байсан л байх даа?

-Тиймээ, зохиолыг яг дагаад байх шаардлагагүй л дээ. Гэвч найруулагч нарын арга барил өөр өөр гэдэг ч үнэн. Тухайлбал, Д.Жигжид гуай гэхэд зохиолоо уншчихаад найруулагчийн зохиолоо бичнэ. Яг зургийн талбай дээр очоод жүжигчинтэй ажиллахаараа зохиолоо яг барьчихна. Энэ нь зураглаачаар олон жил ажилласан хүний арга барил нүдэндээ орчихсон байдгийнх байсан болов уу. Тэгвэл тэр хүний шавь гэх атлаа миний арга барил шал өөр.

–Кино урлаг бол тэр чигээрээ амьд ертөнц. Тиймээс хүн уйдахгүй үзээд байдаг байх л даа?

...сүүлийн үеийн кинонууд урлаг талаасаа туйлын ядмаг болчихоод байна...

УРЛАГ, МӨНГӨ ХОЁР ХАМТ БАЙЖ ХЭЗЭЭ Ч ТААРАХГҮЙ

–Би нэг ном уншиж байхад В.И.Ленин "Бүх урлагийн дотроос хамгийн чухал нь кино” гэж хэлсэн бол одоо "Урлагийн бизнес дотроос хамгийн чухал нь кино” гэж хөрвүүлчихсэн байсан.

-Өнөөгийн кино зөвхөн арилжааны хэрэгсэл болсныг хэлсэн үг тэр байна л даа. Кино бүтээнэ гэхээр мөнгө хөөсөн бодол нь давамгайлчихаад  байна. Тэгэхээр урлаг, мөнгө хоёр хамт байна гэж хэзээ ч таарахгүй ээ.

...техник, технологи мундаг байвал л кино сайн болно гэдэг үгүй юм...

-Бид хоёрын ярианы гол асуудал энэ юм л даа. Кино гэдэг бүхэл бүтэн цогц зүйл. Зохиол чамбай байна уу, найруулагч ямар ажиллав. Жүжигчдийн жүжиглэл хэр болсон гээд олон талын шалтгаантай. Гэтэл их мөнгө байгаад техник, технологи мундаг байвал л кино сайн болно гэдэг үгүй юм. Тийм бол сүүлийн үед гараад байгаа кинонууд сайн болох нь яасан юм.

Олигтой нь тун ховор байгаа шүү дээ. Жар, далаад оны кинонууд шиг дахин дахин үзмээр кино л лав байхгүй дээ. Уг нь үзэл суртлын хүлээснээс тайлагдчихаад 30-аад жил болж байхад өсөх өөдлөх байтал тийм биш байна. Бүтээл гэж бодоогүй мөнгө гэж харсан кинонцорууд  яаж ч сайн болох вэ дээ.

–Дүр бүтээдэг жүжигчид ч бараг алга юм шиг…?

-Яг тийм. Зохиолд гарсан дүрд чадах жүжигчнээ олох гэж найруулагч хүн нажидаа эдэлдэг юм шүү дээ. Гол дүрийн жүжигчнээ олж чадаагүйгээс киногоо хойшлуулж байсан баримт ч бий. Кино зохиолыг жүжигчиндээ зориулаад биччих явдал ч бий.

Би гэхэд "Хүний амь” киноны гурван гол дүрийг Ц.Төмөрбаатар  /Эрдэнэ/, П.Цэрэндагва /Лхүндэв/, Ш.Гүрбазар /Саруул/ нарыг бодож байгаад зохиолоо бичсэн.Ингэж бичих амар. Б.Лхагвасүрэн "Хүн чулууны нулимс” киног Д.Цэрэнпагмад зориулж бичсэн гэдэг юм. Тиймээс "галзуу Цэвэл”-ийн дүр ёстой галзуу дүр болсон байдаг.

–Ер нь кинонд дүр бүтээнэ гэдэг онцгой авьяас шаардсан ажил байх шүү?

-Тэгэлгүй яахав. Дүрийг бол бүтээдэг. Ролийг бол тоглодог юм. Би дүр бүтээсэн гэж Д.Чимэд-Осор гуай, А.Очирбат гуай, Т.Цэвээнжав гуай,  тэр Б.Цэрэнпагма, Н.Дагийранз, хоёр Цэгмэд нарын хүмүүс бол хэлж болноо доо. Оросын ардын жүжигчин Плотников гуай 70 насныхаа ойгоор ингэж хэлсэн байдаг юм.

-Би энэ театрт 50-иад жил ажиллалаа. Энэ хугацаанд 300-гаад рольд тоглосон. Тэр дотроос 2-3 хан дүр бүтээсэн гэж өөрийгөө дүгнэсэн байгаа юм.

Гэтэл өнөөгийн кинонд нэг рольд тоглосон залуу  нөхөр "Би дүр бүтээсэн” гэж зовох ч үгүй хэлж байх юм. Хажуугаас нь зовмоор.Ер нь урлагийн дээд сургуульд суралцуулж төгсгөлөө гээд тухайн хүнийг найруулагч, жүжигчин мэргэжилтэй болголоо гэж үздэг нь оновчгүй зүйл л дээ.

Тэр дээр үеийн киноны алдартай жүжигчид тэгвэл миний дээр нэрийг дурдагдсан хүмүүс бол авьяас нь дарс шиг иссэн хүмүүс байлаа шүү дээ. Ямар ч сургууль төгсөөгүй хүмүүс шүү дээ.

–Сүүлийн үеийн кино муухан байгаа гэдгийг зөвхөн бид хоёр яриагүй л дээ. Түмнээрээ ярьдаг асуудал. Тэгэхээр өнөө үед киноны зүтгэлтэн гэхээр хүн дутмаг киног зөвхөн ашиг хонжоо хараад хэт хялбарчилж хийж байх шиг. Ер нь хүн толгойтой бүхэн кино хийх болжээ гэж ч болмоор байна. Энэ талаар таны бодол…?

-Үнэн л дээ. Киноны хэмжүүр их өндөр. ЗХУ-д миний төгссөн кино урлагийн сургуульд гэхэд ерөнхий боловсролын сургууль төгссөн хүүхдүүдийг элсүүлдэггүй. Харин урлагт сэтгэлтэй авьяастай өөр дээд сургууль төгсгөсөн тийм хүнийг авдаг.  Тэгж байж киноны сайн найруулагч, мэргэжилтнийг бэлтгэдэг.

Солонгосын киноны хөгжлийн корпораци гэж бий. Энэ нь Засгийн газрынхаа дэргэд киноны бодлого барьж байгаа байгууллага юм билээ. Зохион байгуулалтын хувьд хувийн хэвшилтэй хамтарч ажилладаг. Өөрийн уран бүтээлчдээ гадаадын киноныхонтой хамтран ажиллахад ч анхаарч, зөвшөөрөл олгодог юм билээ. Энэ нь киноныхоо чанарт их нөлөөлдөг шиг байгаа юм.

Хошин урлагийнхан гэж зүгээр марзагнадаг нөхөд гарч ирээд тайзан дээр бараг л шалдан бөгсөө харуулчихаад үзэгчид инээхээр "бид сайхан тоглож байна” гэж эндүүрдэг.

–Хатанбаатар, Мандухай цэцэн хатан, Тунгалаг тамир, Хүргэн хүү мэт шиг сайхан кино сүүлийн үед гарсангүй гэх хүн тааралддаг. Гэтэл зарим нь тийм санааг хэт үгүйсгэж түүхэн баримт, болсон явдлаас сэдэвлэсэн үзчихээр кино ч байна гэж ярих юм. Жишээ нь UBS ТВ-ийнхний хийсэн Содура, "Говийн домог” бас маш нууц гэсэн сэдэвтэй кино гээд л …

-Миний хувийн бодлоор хүн сонирхож байгаагийн хувьд тийм сэтгэгдэл төрж болно. Түүхийн эгзэгтэй үеийн байдал юм уу, тухайн үед болсон үйл явдлын үнэн мөнийг нуучихсан хэсгийг гаргаад тавьсан зэрэг нь сонин л доо. Нөгөө талаар энэ байдлыг "ашиглаад” өнөөгийн оюун санааны доройтолд тааруулан комертизац хийгээд байгаа нь элбэг байна.

Гэхдээ түүхийг үг үсэг алдалгүй дагаж уран сайхны кино хийнэ гэж байхгүй л дээ. Бас миний харамсаж явдаг юм бий л дээ. Монголын түүхэнд тодорсон үндэсний баатар юм уу, их сод хүмүүс тухайлбал, Чингүнжаваас эхлээд Ханддорж ван, То-ван нарын тухай бүгдээр нь кино хийсэн. Харин бүгд кино биш болсон. Яагаад кино биш болсон бэ гэвэл найруулагч дээр л алдааг тохож боддог. Ингэж хэллээ гээд зарим нь надад гомдох байх л даа. Үнэн нь тэр юм чинь.

Түүхийн нэг сэдвийг хөндөөд муу кино нэгэнт хийсэн хойно тэр сэдвээр, тэр хүний тухай дахиад сайн кино төрөх боломжгүй болж байгаа юм. Ү.Аварзэд баатар бид хоёр нэг удаа эмнэлэгт эмчлүүлж байлаа. Тэгэхэд баатар өвгөн гаслаад байх юм. Тэгээд надад чи нэг тус болооч. Чингүнжаваар кино хийж. Би мөнгө, зардлыг нь олж өгье гэсэн. Урьд нь хийгдсэн кино тэр хүнд огт таалагдаагүй юм билээ. Кино хийхэд илж өнгөрнө гэж нэг юм байгаа юм. Кино кино биш болно гэдэг энэ л дээ. Түүхэн сэдэвт зэрэмдэглэлт их газар авсан юм.

КИНОНД МӨНГӨНӨӨС ТӨРИЙН БОДЛОГО ИЛҮҮ ЧУХАЛ

–Киног нөлөөтэй, хүчтэй урлаг гэдэг. Кино хүн хүмүүжүүлэх зэвсэг гэж үздэг үе ч байв. Нэг ийм үг өгүүлбэр уншсан санагдана. Тэр чинь юу байв гэвэл маш бага улс орныг, маш цөөн үндэстнийг кино л том харагдуулдаг гэж.

-Яг тийм. Наана чинь кинонд төрийн бодлого явж байгаа юм. Солонгос киног манайхан савангийн дуурь гэж нэрлээд муулах гэж оролддог. Тэгвэл Солонгос тэр кинонуудаа  төрийн бодлогоор хийдэг байгаа юм. Тийм болохоор Солонгосын түүхийг баяжуулж ойлгуулдаг. Бас их учиртай. Гучин ангитай сериаль хийлээ гэхэд эхний таван анги нь ийм юмыг тодруулж гаргана. Солонгост ийм хаан байсан гэдгийг хэлнэ. Дараагийн таван ангид нь тэр хаан ийм ийм үйл бүтээсэн юм шүү гэдгийг хэлнэ гэх мэтчилэн чиглүүлж өгдөг байгаа юм.

Ингэснээр цаад түүх нь үнэн эсэхийг бүү мэд. Уг кино нь Солонгос чинь Чингис хаанаас ч өмнө ийм хүчирхэг байж шүү дээ гэсэн ойлгоцыг үзэгчдэд өгөөд байгаа юм. Солонгос хэмээх улсын түүхийн үнэнийг ямар бид дүгнэх биш.

–Би Монголынхоо нэг кино театрын даргын ярилцлагыг уншсан. Түүнээс нэг киног ямар хугацаагаар гаргаж байна вэ гэж асуухад тэр дарга хариулахдаа: "Уг кино ямар орлого олж байнав гэдгээс нь шалтгаалж хэчнээн хоног гаргах нь шийдэгддэг” гэж хэлсэн байна лээ.

-Уг нь ашиг орлогоор нь киног үнэлдэг жишиг дэлхий нийтэд бий. Гэхдээ тухайн киног ямар талаас нь илүү олон хүн үзээд байнав гэдэг бас цэгнэж бодох асуудал, Даангүй манай Монголд.Продюсоруудын хооронд байдаг том сүлжээ дэлхийд байдаг. Түүнд манайхан нэгдэж чадахгүй байгаа юм. Тив тивдээ ч сүлжээ бий. Киногоо кино театруудад тараах арга нь бас сүлжээтэй. Уул нь дээхнэ үедээ манайд төв, хөдөөд киногоо хүргэдэг сүлжээ байсан бол одоо байхгүй болчихож. Гадаад ч киногоо гаргаж чадахгүй байна.

–Өнөө үед уран сайхны нэг бүрэн хэмжээний кино хийхэд 50-200 сая төгрөг зарцуулж байна гэх юм. Уг нь кино хийхэд хялбар болсон цаг. Тэгвэл өмнөх үед кино үйлдвэртэй байх үед "Тунгалаг тамир” ч юм уу томоохон киног ямар зардлаар хийдэг байсан бэ. Энэ хоёр үнэлгээг харьцуулж үзэж болох уу?

-Би түүхэн кинон дээр ярья. "Хатанбаатар” киног гэхэд 800 мянга орчим төгрөгөөр хийсэн гэдэг. Тэр үеийн 800 мянга чинь том мөнгө л дөө. Гэтэл "Мандухай цэцэн хатан” киног хийхэд 13 сая төгрөг өгсөн байдаг. Энэ чинь кино үйлдвэрийн таван жилийн киноны төсөвтэй тэнцэх хөрөнгө байлаа. Тиймээс ч кино сайн болсон. Ер нь Монголд улс даяараа хөдөлж дэмжиж хийсэн кино хоёр л бий. Нэг нь "Цогт тайж”, нөгөөх нь "Мандухай цэцэн хатан”.

–Киноны тухай хууль гаргах сураг чимээ намжчих шиг, ер нь юу болсон бэ?

-Хууль гаргана гэж яриад олон жил боллоо. Эхний үед би хууль болгох ажилд нь оролцож л байлаа. Сүүлдээ очихоо байсан. Ер нь бол киноны тухай хуулийг анх санаачилсан үед би яаманд кино хариуцсан мэргэжилтэн байлаа. Хуулийг боловсруулахад ч оролцсон. Гэхдээ Орос, Унгарын киноны хуулийг  орчуулж хуулийнхаа дэвсгэрийг гаргаж авч байлаа. Гэтэл сүүлийн үед уг хуулийн төсөл нь киноны биш кино үзвэрийн хууль болгочихсон, яаж мөнгө олохов гэдэг тал нь дийлсэн. Уран бүтээл рүү хандсан нэг ч заалт байхгүй.Тэгэхээр юуны хууль байхав. Би ч оролцохоо больсон.

–Тэгээд тэр хууль одоо ямар шатанд явдаг юм бол?

-Ёстой мэдэхгүй. Хойшлоод л байгаа сураг дуулддаг байсан. Ганц үгээр тодорхойлж хэлбэл мэргэжлийн бус талаас нь харж хийсэн хууль л болж хувирсан юм шиг байна лээ. Би нэг жишээ хэлье. Биднийг Солонгост очиход харагдсан нэг зүйл бий. Аль нэг кино театр шинээр нээх зөвшөөрөл хүсэхэд болзолтой байдаг гэнэ. Тэр нь юу вэ гэвэл танай театрт сар, жилд гарах киноны 50-60 хувь нь Солонгос кино байна шүү гэсэн гэрээ хийгддэг гэнэ лээ. Энэ чинь төрийн бодлого шүү дээ. Үндэснийхээ кино урлагийг дэмжиж байгаа бодлого гэж болно.

–Кино гэдэг урлаг ер нь хэдий үед үүссэн юм бэ? XIX зууны үед гэж л уншсан санагдаж байна.

-Тийм л дээ. 1828 онд гэдэг байхаа. Францын хоёр том инженер ах дүү хоёр нийлж кино хийгээд олон нийтэд үзүүлсэн байдаг. Тэр хоёрын нэг нь химик, нөгөөх нь оптикийн инженер. Тэд нийлж үйлдвэрлэл явуулдаг байсан туршлагадаа тулгуурлаж кино бүтээх санаагаа хэрэгжүүлсэн байгаа юм.

Киногоо үзүүлсэн өдөр нь 1828 оны арван хоёрдугаар сарын 25 гэдэг байхаа.  Кино нь "Галт тэрэг ирж байна” гэсэн нэртэй. Ийм зүйл урд нь байгаагүй болохоор хүмүүс ч их сонирхсон. Экраныг нь хүртэл барьж үзэж гайхаж байсан гэдэг юм. Бас анхны уран сайхны маягийн киноны эхлэлийг бас тэр хоёр нөхөр тавьсан гэдэг.

–Мартсанаас мал мэнд үү гэгчээр нэг асуулт асууя. Та ер нь киноны судалгааг хэдий үеэс эхэлж хийсэн юм бэ?

-Намайг хойно сурч байхад миний багш доктор Кулышов гэдэг хүн байсан. Би сургуулиа төгсөж 1967 онд ирчихээд  эндээ ажиллаад 1969 онд "Анхны алхам” киногоо хийгээд буцаж очиж дипломоо хамгаалсан. Тэгэхэд манай багш

-Жийгээ чи энд үлд. Аспирант бол гэсэн. Би ч зөвшөөрсөн. Тэгээд тийм санал дэвшүүлсэн албан бичигтэй ирсэн. Би коллегийн хурлаар ордог юм. Тэгсэн гишүүдээс Э.Оюун багш, Н.Чүлтэм гуай хоёр л дэмжсэн. Бусад нь өө юу гэсэн үг юм. Тав, зургаан жил улсын хөрөнгөөр сурч ирээд юу ч бүтээгээгүй ганц кино хийсэн нөхрийг явуулахгүй. Хүчийг нь үзнэ гэдэг байгаа. Тэгээд гүйцээ. Гэхдээ би судалгааны ажлаа орхиогүй ээ. Анхны бүтээл ч гэх юм уу даа 1970 он гэхэд Монголын уран сайхны киноны жүжигчдийн ур чадварын тухай томоохон өгүүлэл байдаг юм.

Монголын кино урлаг хөгжихгүй байгаагийн нэг шалтгаан нь кино судлаач байхгүйд оршиж байна гэж боддог.

-Байхгүй. Одоо Монголын кино урлаг хөгжихгүй байгаагийн нэг шалтгаан нь кино судлаач байхгүйд оршиж байна гэж боддог. Кино шүүмж үзэгчийн сэтгэгдэл төдийхөн л байна шүү дээ. Энэ талаар дүгнэж үзээд надад нэг бодол байдаг юм.

–Түүнийгээ хэлж болох уу?

–Одоо кино хийх зорилго байгаа юу танд ?

-Хөдөлмөрийн баатар, ардын уран зохиолч Б.Лхагвасүрэнтэй хамтарч нэг томоохон кино хийх бодолтой. "Хүн чулууны нулимс” ч юм уу. "Бүлээн нурам” шиг ч юм уу, хэмжээний хувьд бол. Жаахан газарт хэдхэн хүний дунд болж байгаа үйл явдал мөртлөө цаагуураа улс орны бүр цаашлаад хүн төрөлхтний өмнө зогсож байгаа эмзэг сэдвийг хөндсөн кино болгох л зорилго бий дээ. Кино зохиол бараг бэлэн болж байгаа гэсэн. Б.Лхагваа маань кино зохиолоо "Бурханы шарх” гэж нэрлэсэн гэж байгаа. За тэгээд яагаа ч үгүй байж сюжет ийм тийм гэж яриад юүхэв дээ.

–Таныг сүүлд Монголын үндэсний телевизэд байхдаа бас чамгүй бүтээлтэй ажилласан гэдэг юм билээ.

-Тиймээ. Хийсэн бүтээсэн юмс бий. Наад зах нь киночдын түүхэн дурсамж уулзалтууд зохион байгуулсан. Үзэгчдэд нэлээд хүрсэн дээ. Мөн киноны нэртэй зүтгэлтэн, алдартай зохиолчдын кино хөрөг олныг хийсэн.

Тухайлбал, үзэгчид санаж байгаа байх. Д.Нацагдоржийн амьдралын тухай телевизийн олон ангитай кино хийж үзэгчдийн хүртээл болгосон. Бас "Дэлхийд данстай Монгол өв соёл” гэсэн баримтат цуврал нэвтрүүлэг хийсэн. Энэ сэдвээр төсөл хэрэгжүүлэх учраас цаашид үргэлжлүүлэн хийнэ ээ.

–Бас нэг асуулт байна. Таны номонд "Би кино үйлдвэрээс авлагатай, харин Үндэсний телевизэд бол өртэй гэсэн байсан. Энэ тухай жаахан тайлбар өгнө үү?

-Би чинь Монгол кино үйлдвэрт жинхэнэ даргаас бусад албыг хашсан. Ололт амжилт, алдаа дутагдал бүхэнтэй нь хутгалдаж явахдаа уран бүтээл бүрийн хувь заяаг тэгшитгэх гэж бодол санаагаа зориулж л явсан хүн. Гэтэл 1995 онд кино үйлдвэр тарахад бусдын адил зөвхөн "духан дээрээ” чөлөөт уран бүтээлч гэсэн тамгатай төдий л орхигдсон. Гэхдээ түүнээс хойш миний хувьд киноны ажилдаа үнэнчээр зүтгэж чадсан.Үүний гэрч нь киноныхоо буянаар дэлхийн болон олон улсын кино наадамд оролцож хэд хэдэн удаагийн шагнал хүртэж байлаа. Энэ онд гэхэд Францад болсон олон улсын кино наадамд урилгаар оролцоод ирлээ.

Нэлээн сүүлд чөлөөт уран бүтээлч байхдаа "Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн” болсон. Улмаар Монголын Үндэсний Телевизийн 40 жилийн ойгоор тэндхийн тодорхойлолтоор "Ардын жүжигчин” гэх эрхэм дээд цол шагнал авсан даа. Хэлсэн үгийн маань учир тэр. Үнэндээ Монголын кино үйлдвэрт байхад юу авлаа, ямар нэр алдар хүртлээ гэж санах юм байхгүй л дээ. Энэ утгаар авлагатай гэж хэлсэн юм л даа.

Намар цаг үргэлжилж тариаланчид ургац хураалтаа эхэлсэн үеэр тариаланч Т.Цэдэндамбаа гуайтай ярилцахаар Төвшрүүлэх сумыг зорив. Архангай аймгийн газар тариалангийн гол бүс нь Төвшрүүлэх сум бөгөөдТ.Цэдэндамбаа гуай тус сумын Баян-Өндөр багт тариалангийн талбайдаа байгаа сураг дуулдлаа.

Тариаланчид талбайгаа хашиж хамгаалсан тул хэдэн зуун га талбайг машинтай тойрч, тариан талбай бүхий хөндийг хөндлөн гулд туулсаар "Онцын булаг” хоршооны эзэн Т.Цэдэндамбаа гуайнд очлоо. "Тариа жаахан чийгтэй байна. Бага багаар л хурааж байна даа” гэсээр бидний яриа эхлэв.

-Сайхан намаржиж байна уу Та?

-Сайхаан, сайхан намаржиж байна уу?.

-Та хэзээнээс тариалангийн салбарт ажиллаж эхэлсэн бэ?

-Тэтгэвэртээ гарснаасаа хойш есөн жил ажиллаж байна.

-Ургац хураалт жигдэрч байна уу?

-Ургац өндөр байгаа учраас сэтгэл хангалуун, баяртай байгаа. Өнгөрсөн жил ган зудтай байлаа. Энэ жил ч зуны эхэн хэсэгт гантай байсан боловч удалгүй бороо хур орж, байгаль хишгээ хайрлав. Ургац сайн байна гэдэг Монголын ард түмэн гурил будаагаараа элбэг дэлбэг, мал сүрэг нь тэжээл будаагаар хангалуун байхын бэлгэдэл. Ийм л бэлэгшээлтэй сайхан намар болж байна даа.

- Та хэдэн га-д тариалалт хийж байна вэ? Ганцхан үр тариа тариалж байна уу?

-Манайх 400 гаруй га талбайтай. Эргэлтийн талбай нь 200 гаруй га байдаг. Бид найз нөхдөөрөө хамтарч газар тариалан эрхэлж байгаа. Өөрөөр хэлбэл, газартай нь газраараа, техниктэй нь техникээрээ бие биедээ харилцан дэмжиж, туслах замаар ажиллаж байна. Бид улаан буудайгаас гадна тосны ургамал бага хэмжээтэй тариалж, туршиж үзсэн. Боломжийн байна.

-Та Засгийн газар, ХХААХҮЯ-наас тариаланчдад үзүүлж байгаа аливаа хөнгөлөлт, урамшуулалд хамрагдаж байна уу?

-ХХААҮЯ-наас газар тариаланчдыг дэмжиж байгаа. Үүний дотор Газар тариалангийн тухай хуулийг баталсанд баяртай байгаа. Хуульд газар тариаланчдыг дэмжиж, мал аж ахуй, газар тариалан хоёрын ялгааг заалтаар зохицуулсан. Үүний хүрээнд Засгийн газраас газар тариалангийн бүс нутгийг тогтоолоо. Бүс нутагт Архангай аймгийн хэдэн сум буйн дотор Төвшрүүлэх, Цэнхэр сум багтаж байгаа. Бүс нутгийг тогтоогоод, Газар тариалангийн хуулийг шинэчилсэнтэй холбоотойгоор малчид малаа сайн харж, тариаланчдад дарамт учруулах нь багассан.

Нөгөө талаар тариалангийн талбайгаа хашаажуулж байна. Үүний ачаар мал орж, тариа сүйтгэхгүй, эрсдэл багатай тариагаа хураах боломж бүрдсэн. Мөн ХХААХҮЯ болон Тариалан эрхлэлтийг дэмжих сангаас улаанбуудайн үр, шатахууны дэмжлэг үзүүлж байгаа нь тариалан эрхлэгчдийн нуруун дээрх ачааллыг хөнгөлж байгаа юм.

- Хэдэн хүнийг ажиллуулж байна вэ?

-Манайх 11 гишүүний бүрэлдэхүүнтэй, хоршоо хэлбэрээр ажиллаж байна. Бидний ард олон хүний амьдрал бий. Би энэ салбарт их урам зоригтой, бахархал дүүрэн ажилладаг. /инээв/ Үр тариа бол өөрөө өсөж, үржиж, дэвждэг буянтай. Нэгдүгээрт, хүн тэжээнэ, хоёрдугаарт, мал тэжээнэ, гуравдугаарт, шувуудыг тэжээнэ. За тэгээд бусад зарим амьтад энэ будааг идэхгүй байна гэж байхгүй. Тэгэхээр будаа тарина гэдэг тарьсан хүн нь идэх биш өөр олон хүн, амьтныг тэжээж байгаа буянтай ажил. /инээв/

Тариаланч хүн намар цагт энэ сайхан будаагаа салхинд давалгаалаад найгаж байхыг хараад сэтгэл догдолж, урам авдаг юм шүү дээ. Тариагаа хурааж авсны дараа сэтгэл дүүрэн, баяр хөөртэй байдаг. Ийм л учраас энэ ажлыг орхихгүй байгаа юм. Цааш нь улам л өргөжүүлнэ. Үр хүүхэд, ач зээ нартаа өвлүүлнэ гэж боддог.

-Та улаанбуудайн үрийг туршилтаар ургуулсан гэж байсан. Ямар үр вэ?

-Газар тариалан эрхлэхээс өмнө газар шороогоо сайн боловсруулах хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл, уриншаа сайн бэлтгэх хэрэгтэй. Уриншаас ургац гэдэг. Үүнийг би амьдралдаа баталсан. Их том талбайд тарих гэж зүтгэж байснаас бага талбайд маш сайн уринш хийгээд чанар сайтай, эрт болцтой сортын будааг тарих нь илүү юм байна. Тийм ч учраас би сүүлийн үед талбайн хойноос гүйхээ болиод бага талбайгаас арвин ургац авах бодлоготой, төлөвлөгөөтэй ажилладаг болсон.

Үр, бордоо зэргийг чанаржуулах ажилд хувь нэмрээ оруулчих санаатай санаагаа чилээж, ажиллаж сууна. Тухайлбал, улаанбуудайн гадаадаас ирсэн үрийг өөрийн нутгийн хөрсөнд ургуулж нутагшуулах, ургах чадвартай болгох талаас нь их анхаарч байгаа. Манай хоршооны гишүүд улаанбуудайн болон равсын үрүүдийг нутагшуулах маягаар ашиглаж, боломжийн ургаад байхаар нь аймгийн МХГ-ын лаборатори шинжилгээний газарт өгөхөд чанарын хувьд ч, соёололтын хувьд ч маш өндөр гарсан.

Тариалж үзэхэд ч сайхан ургалаа. Тосны ургамал гэхэд л нэг га-гаас 13-14 цт гарахаар байна. Улаанбуудайн үрийн тухайд Алтайский 530, Алтайский 575 гэсэн хоёр төрлийн будааг тариалсан. Ургац сайн, нэг га-гаас 18-20 цт авахаар байна.

-Та олон жил багш, удирдах ажил хийж байсан. Одоо тариаланч болжээ. Ялгаа нь юу байх вэ?

-Манай Архангайнхан намайг андахгүй ээ. /инээв/ Би боловсролын байгууллагад олон жил захирал, багшаар ажиллалаа. Голдуу удирдах ажил хийж байсан.

Газар тариалангийн ажил үнэндээ ажил ихтэй, бэрхшээл, эрсдэл ч ихтэй юм. Санаа зөв бол заяа зөв гэдэг шиг. Үнэхээр сэтгэл гаргаад ажиллахад өгөөж ирдэг сайхан ажил. Ер нь манай хойч үе, залуучууд газар тариалангийн ажлыг ойлгож, мэдэж, дурлаж, өөрсдөө хөдөлмөрлөж чадвал ажлынхаа үр шимийг хүртэж чаддаг юм шүү гэдгийг хүүхэд, залуучууддаа харуулах гээд л ажиллаад байгаа юм.

Хураасан будаа маань гурил болно. Гурил нь сургуулийн дотуур байрны хүүхдүүдийн хоол болж, тэднийг тэжээж байгаа шүү гэж бодохоор үнэхээр сайхан байдаг.

-Баярлалаа. Таны ажилд амжилт хүсье.